AÝYRǴAN JERDEN QOL KETPES...

(Bir kitaptan týyndaǵan oı) Nuraǵań óz kitabyn “Kórgen jerden kóz ketpeıdi...” dep ataǵan eken, maz­mu­nynan týyndap jatqan qonymdy ataýdy qoldaı otyryp, “Aýyrǵan jerden qol ketpeıdi...” dep sóz aıttyq. О́ıtkeni, qazaqsha oılasaq, eńbek aýyrǵan jerge dál tıerlikteı, qazaq qo­ǵa­mynyń arǵy-bergisin bilimdar­lyq­pen qozǵaǵan, el basyn­daǵy jaǵdaıdy saýyqtyrýǵa tıisti sharalardyń kózin taýyp, sózin aıtqan eńbek! AÝYRǴAN JERDEN QOL KETPES... Jýrnalıstıka men saıasattyń shylbyryn teń ustap kele jatqan Nurmahan Orazbektiń “Kórgen jerden kóz ketpeıdi” nyspyly jańa kitabyn oqyǵanda kópten mundaı formasy tyń, baıandaý máneri qoǵamdy taldaýǵa baryp ulasyp jatatyn besaspap kitapty oqymaǵan ekenbiz degen oıǵa qaldyq. Oqydyq. Qyzyqtyq. Kóńilge túıgenimizdi kópke jetkizýge táýekel etip, ústelge otyrdyq. Bul – aldymen jýrnalıstik kitap. Sóıte tura, memýarlyq sıpaty da bar. Onyń ózi kitaptyń júrdek oqylyp, jaqsy qabyldanýyna septesip otyr. Maıtalman jýrnalıstiń kitaby – tutas tabıǵatty eńbek. Formalyq izdenis molynan tabylady. Qazaq eliniń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy jýrnalıstiń alaqanynda. Statıstıkalyq esep-qısap, qaýly-qarar, elimizdiń saıası úderisi – bári-bári jýrnalıske erkin qyzmet etip jatyr. Ádette jýrnalıst aǵaıyn statıstıkalyq esep-qısap paıdalana qalǵanda, ózi paıdalanyp otyrǵan ańǵardan shyǵa almaı qalatyny bolady. Nurmahan Orazbek ondaı qatardan emes. Alǵy turǵyda onyń óz kózqarasy, óz dúnıetanymy, sodan týyndaıtyn óz pikiri! Qalǵanynyń bári jýrnalıstiń ózindik pikirine qyzmet etetin qosymsha faktorlar. Orysta HIH ǵasyrda Engelgard esimdi jýrnalıst ómir súrgen. Eldiń ekonomıkalyq ahýalyn tamyrshydaı tap basyp jazǵan ondaı jýrnalıst ol kezeńde bolǵan emes. Bálkim, sodan da shyǵar, HIH ǵasyrdaǵy orys kórkem ádebıetiniń altyn ǵasyryn jasaǵan uly jazýshylarmen birge ǵasyrlardy attap Engelgardtyń pýblısıstik shy­ǵar­malarynyń búginge jetkeni. Onyń pýblısıstıkalyq kitabyn oqysańyz, HIH ǵasyrdaǵy Reseıdiń ekonomı­ka­lyq kelbetin kórgendeı bo­la­ty­nyńyz bar. Ekonomıkany taldaý arqyly qoǵamdy qalaı baıandy etýge bolady degen suraqqa jaýap tabýǵa bolady. Qoǵamǵa tóngen, tónýi múmkin barsha qaýip-qaterlerdi eldiń ekono­mı­kasyn taldaı otyryp aıtýǵa bola­dy eken. Bálkim, kezinde Engel­gardtyń “Iz derevnı” pýblısıstıka­lyq kitabyna Karl Marks, V.I.Lenın sekildi jańa qoǵam oı alyptarynyń nazar aýdarýy, tipti V.I.Lenınniń ar­naıy maqala jazýy da onyń shyǵarma­synyń ómir­sheń­digin kórsetse kerek. Al bizde qo­ǵam­­daǵy reformalyq jáne refor­ma­lanýǵa tıisti máseleler­di qa­lam­ger emes, bılik aıtýy kerek degen pende­shilik pikir beleń alǵandaı. So­laı oılaı­tyndarǵa Nurmahan Oraz­bek­ulynyń jańa kitabyn oqýdy usynar edik. Nuraǵań óziniń julyn-júıkesi tutas kitabynda qandaı máseleler kóterip otyr? Jýrnalıst ár jyldary issapar­men Qazaqstannyń ár shal­ǵaıyn arala­ǵan. Redaksııaǵa túsken shaǵym, aryz, tapsyrmany betke alyp, túrli aýyl beketterinde bolǵan, obek­tisin zerttep jýrnalıstıkanyń alýan janryna taban tirep materıal jazǵan. Endi, mine, eli táýelsizdik alǵan, neshe túrli reforma­lardy jasap jatqan shaqta “temir tulparyn” “jemdep”, erttep minip saparǵa shyǵady. О́zi bala kezden bastap ómirdiń ár beleńinde taǵdyr aıdap jýrnalıstik saparmen barǵan, kórgen, tekserip, zerttep ma­terıal jazǵan jerlerdi egde shaǵynda qaıyra bir aralap kórmek, kózi tiri bolsa bir kezdegi materıaldarynyń keıip­kerleri­men kezdespek, olar bú­gin­gi reformaǵa ilese alyp otyr ma, joq pa? Mine, sony bilmek, kózimen kórmek. Eńbekti tutastyryp, oǵan tyń forma syılap, oqylyqty kitapqa aınaldyryp turǵan da – osy ıdeıa. Bul – N.Orazbektiń izdenimpaz qalamger ekenin kórsetedi. Kitaptyń alǵashqy bólimi “Shyǵys Qazaqstan – Semeı óńiri”, “Pavlodar atyrabynda”, “Soltústik Qazaqstan”, “Keń jazyq Qostanaı aımaǵynda”, “Ulytaý – Jezqazǵan óńiri – Qaraǵandy aýmaǵy”, “Qyzylorda, Ońtústik, Jambyl atyraby” degen sekildi alty ishki taraýdan turady. Jýrnalıst jazbager 2004 jyly Almatydan avtokólikpen jolǵa shyǵady. Alǵashqy jol beketi etip Shyǵys Qazaqstan óńirin alýynda da mán bar eken. О́ńirge stýdent jýrnalıstik praktıkadan ótý úshin kelgen de, birneshe aýdanda, qalada bolyp materıal jazǵan. Araǵa 43 jyl salyp, kezindegi aýyldar men óndiris oshaqtarynda bolady. El aralaǵan synshy bolady degen­deı, qazaq jerin alty aımaqqa júıe­leı, bir qıyrynan túsip aralaǵan jýrna­lıst ózine kóp suraq qoıyp, sol su­raq­tarǵa ómir kórinisi, túrli joly­ǵysý-ushyrasýlar, elmen bolǵan naqty-zatty áńgimeler arqyly jaýap beredi. Onyń ishinde el jaǵdaıy – áleý­mettik máseleler, jer jaǵdaıy – ekonomıka men ekologııa, aýyz sý, jol, jumyssyzdyq sekildi tolyp jat­qan máseleler oqıǵaǵa oraı keıde ashy, keıde jumsaqtaý kóterilip jata­dy. Keshegi keńestik kezeńdegi ómir kórinisi men búgingi táýelsiz derbes el tusyndaǵy óndiris, turmys ózara salystyrylyp áńgimelenedi. Sol salystyrýǵa sebepker bolatyn jáıt – jýrnalıstiń kezinde osy óńirlerden jazǵan túrli materıaldary. Keshegi kúnge álgi ózi jazǵan materıaldardy betke ala sapar shekken qalamger ony búgingi turmys-tirshilikpen salysty­ryp, eldiń keleshegi jaıynda oı ke­shedi. О́ziniń kezinde jazǵan materıal­daryna syn kózben qaraýshylyq bar. Qyryq úsh jyl buryn Samar aýdany, “Jambyl” kolhozy tynys-tirshiligi­nen “Búgingi aýyl osyndaı” atalatyn maqala jazǵan eken. Sol maqalasy oıyna túsedi. “Jaıdaq ekem-aý sol kezde, – deıdi jýrnalıst ózine-ózi. – Jaıdaq bolmasam, sondaı taqyryp qoıam ba? Tap bir qazaq aýyldarynyń bári sol Bastaýshydaı bolǵandaı”.(13-bet). Ári qaraı bir kezde ózi jazǵan aýyldyń búgingi ahýalyn jan-jaqty saralaý. Saralaý qalaı jasalady? Adamdarmen júzdesý, áńgimelesý arqyly. Kóp jerde bıýrokratııa etek alǵan, shaǵyn bastyqtyń óziniń esiginen qaraý múmkin emes, kisini kisilikti saqtaı otyryp qabyldamaı syrǵaqsı­dy, keıbir aýyl ákimderi túrli jaǵdaımen ornynda bolmaı shyǵady, orynbasarlary aýyl jaǵdaıynan málimet berýge qorqady (kim kelse de málimet berme dep myqtap tapsyryp ketetinin kóremiz). Jýrnalıst aýyl turǵyndarymen áńgimelesýge májbúr. Olar aýyldaǵy jumyssyzdyqty, zeınet aqshasynyń azdyǵyn, aýyz sýdyń joqtyǵyn, jol qatynasynyń qıyn ekenin qınalyp aıtady. Jýrnalıstiń qabyrǵasy qaıysady... Bir aýyldyń tynysyn taný úshin avtor Asylǵazy Ahmetqalıev, Aǵııam Qabdıeva, Yrysaldy Dúısenbınova sekildi kezinde biri traktorıst, biri saýynshy bolǵan qarııalarmen, Janar, Márııam, Aınur syndy jańa býyn jastarmen áńgimelesedi. Aqyr aıaǵynda aýyl ákimi Baqytjan Qabyl­bekovpen júzdesedi. Aýyl jaıynda málimeti túgendeledi. Buryn 200 tútini bar aýylda búginde 1750 jan turady eken. Aýyl aýmaǵyndaǵy 7 myń gektar egistik jer bólinip berilgen. Sońǵy bir jylda mal 460 basqa kóbeıgen. Biz jýrnalıstiń bir aýyldaǵy áleýmettik jaǵdaıdy taldaǵan sátine ǵana toqtalyp otyrmyz. Endi, mine, jýrnalıst oı keship keledi. “Jýrna­lıs­tiń qoly rólde, kózi jolda. Biraq, bul oılanýǵa bóget emes. Oılanýǵa túrtki ákimniń “Jumyssyzdyq joq deýge bolady” degen sózi. Sonymen qa­battasa, Aǵııam keıýana kelininiń: “Bizge turaqty jumys joq, otyrmyz ǵoı úıimizde, azamatymyzdyń tapqany men enemizdiń pensııasyna qarap” degen eleýsizdeý lebizi de mıǵa maza bermeı­tin­deı. “Tegi jumyssyzdyq degen uǵymǵa biz áli de dál anyqtama bere almaı kele jatyrmyz-aý. Anaý jyldary “jerin bólip berdik, olardy jumyssyzdar qataryna qosa almaımyz” degen kesim “aıttym – boldy” degenmen qońsylas sekildi. Ol jerdi paıdaǵa asyratyn quraly bolmasa, qarapaıym qazaq ne isteı almaq? Jurttyń úleske tıgen jerin áldi sharýa qojalyqtaryna berip, olardyń otyn-shóbin túsirip ber­genine shúkir dep otyr­ǵany – sol joq­tyqtyń salqyny-aý, shamasy”. Jýr­nalısti jol ústinde oıǵa shomdyrǵan osyndaı dúdámal oılar-tyn. Birinen biri balalap, birine biri ústemelep kele beretin beımaza oılardan jýrnalıst kóldeneń ushyrasqan uzyn jolǵa tirelgende ǵana aryldy” (23-24-better). Kitapty mazmun baılyǵyna bastap qunarlandyra túseri – osyndaı oı keshýler. Jýrnalıstiń dúnıetanymy, bilimi, sodan týyndaıtyn qalam qarymy – qazaq qoǵamy boıynda ótip jatqan jańalyq ataýlyny jáne “jańalyq” ataýymen ótip jatqan túrli asyra silteýshilik, joǵarydan alynǵan sheshimniń jergilikti jerge jetpeı, orta jolda ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketip jatatynyn tamyrshydaı tap basyp tanýǵa sebepshi. Avtor keıipkerleriniń psıhologııa­syn berýge, ony kórkem obraz etip ja­saýǵa tyryspaıdy. Qarapaıym adam­dar. Boıamasyz ómir. Saıasat ustanbaı, ashyq sóılesý. Sonyń ózinen keıip­ker­ler úlken taǵdyr ıesi ekeni kórinip turady. Ony keıde avtorlyq baıandaý­dan, keıde keıipkerdiń óziniń áńgime­sinen baıqaı­syz. Baıqaısyz da, olar­dyń taǵdyryna oısha aralasyp ketip otyrǵanyńdy baıqamaı qalasyń. Aı­talyq, Galına Aqataıqyzynyń ákesi – qazaq, sheshesi – slavıan tuqymy. Ekeýi Uly Otan soǵysynda júrip maıdanda tabysqan. Búginde olardan sartyldap taza qazaqsha sóıleıtin, jan-júregi taza qazaq urpaq tarap otyr. Sonyń biri – Galına. Sol sııaq­ty Toqtasyn Saǵatov – ákesi 1942 jyly soǵysqa attanǵanda ishte qal­ǵan bala. Olar búgingi Qazaqstan jaǵ­daıyn oılanady. Asylynda N.Orazbek qarapaıym adamdardyń janyna úńilip, olardyń jan-saraıyn ashatyn sheber jýrnalıst. Meıli jýrnalıstik jazba, meıli kórkem dúnıe – adamdardyń jany ashylmasa, júrek syry shertil­mese, “eńbek esh, beıneti sor...”. Bul oraıda Nurmahan aǵamyz orys jýrnalıstıkasyndaǵy Ovechkındi eske túsirgendeı... Adam jáne qoǵam – birin­siz biriniń kúni joq, osy eki ózektes másele ózara sabaqtasyp áńgimelengende áleýmettik aýqymdy máseleler týady. Ol oqyr­manyn tolǵantady. Adam taǵ­dy­ryna alańdaýshylyq, adam ómirine zer salý, ony shyǵarmanyń julyn-júı­kesine aınaldyrý – avtordyń qapy­syz utysy! Kitapty aýqymdan­dyryp qana qoımaı, astarly aǵyndarǵa ulastyryp aıdyndandyryp, problema­­ly etip aıbarlandyryp turǵan – osy minez. Onyń keıipkerleri: “О́zińiz aýzyma ádemi sóz salyp, ábden bóstirgen Marat Aryshovyńyz biz bolamyz. Sol kezdegi nasıhat qoı” (28-bet), – dep bastaıdy sózdi ózin de, kezinde keńestik rýhta jazǵan jýrnalısti de mazaqtaǵandaı. Alaıda, osynyń ózi shyǵarmaǵa kúlki shýaǵyn shashyp turǵanyn qaıtersiz?! Bir kezdegi mektep oqýshysy, búgingi zeınetker keıipkeri oıshyl da shyn­shyl. “Bul óńirdiń topyraǵy qońyr tústi bolyp keledi, ári qyrtysy juqa. 362 kún jel turady. Bas agronom dege­niń raıkomnyń ınstrýktorynyń qolba­lasy sekildi, qaýlynyń jobasyn da saǵan jazǵyzady. 12,5 myń gektarǵa egis salynatyn. Jerdi jyrta berseń “molodes” deıdi de, “aý, bulaı bolmaı­dy ǵoı, jerdi qurtyp alamyz ǵoı” deseń, “túk bilmeısiń, partııa saıasatyn qaqpaısyń” dep ákireńdep shyǵa keledi. Partııadan eki me, úsh pe, shyǵaryp jiberdi. Bul óńirde tas bolmaıtyn. Jyrta bergesin, onyń ústine jel ýildep turǵasyn ońa ma, qazir tastan basqa túk te joq. Sodan ekologııaǵa baılanysty, toqsan segizinshi jyly, elý bes jasym­da pensııaǵa shyqtym da kettim. Qazir 10 myń teńge zeınetaqym” (29-bet). Kúlesiń be, jylaısyń ba? Tragıko­medııa! Sóıte tura, boıamasyz ómir shyndyǵy. Keshegi kúnniń shyndyǵyna búgingi kúnniń shyjyǵy qosyla, san soqtyryp otyr. Jýrnalıst – stılıst. Az sózge kóp maǵyna syıǵyza jazady. Sózder sýretkershe saralanyp alynyp, olar bir-birine shuǵylasyn tógip turady. Saılanyp shyqqan sózderden bas quraǵan sóılemder ózara úılesim taýyp, yrǵaqty quıylyspen jazyla­dy. “Shynyna kelgende, búginde Shy­ǵys Qazaqstan oblysyna basy baı­lan­ǵan Semeı óńirinen jazyp jaryt­qany shamaly” (47-bet), – deıdi jýrnalıst. “Bizdiń eldiń tarıhyn, bir jaǵynan, uran­dar tarıhy deýge bolady. Sol al­pysynshy jyldardyń basynda eki uran dáýrendep turdy” (102-bet), – dep sala­dy jýrnalıst. Artyq-aýyz sóz joq. Naqty. Zatty. Másele bar. Astar bar. Syn bar. Sony ádiptep jetkizetin til bar. Jýrnalıstik kitap – máseleni kótere bilý, jaı kóterý emes, bilim­dar­lyqpen kótere bilýshiliktiń kórini­si. Qazaq taǵdyryna soǵyp jatatyn máseleni birde eleýsiz ortaǵa tastaı salyp, keleside ilip alyp ketip salys­tyra aıtýshylyq, úshinshi bir jerde tarıhqa baryp jotalandyryp berý, sóz joq, qalamger sheberligi. Jezqaz­ǵan óńirinde “Sý qoımasyna Q.Sátbaev esimin berý týraly másele qoıyp otyr­myz”. Bul – ákim Vladımır Alekseevıchtiń sózi. Endi jýrnalısti tyń­daıyq. “Qanekeń uly qazaq. Pavlodar­dyń qalalyq máslıhaty onyń esimimen bir kósheni ataýǵa talaı jyldar boıy qarsy bolyp kelse, onyń eki birdeı sebebi bar. Birinshiden, depýtat bolyp júrgenderdiń bilimsizdigi, biliksizdigi, kerek bolsa nadandyǵy. Ekinshisi, ózimiz­den. Mańdaıymyzǵa bitken arystary­myzdy durystap nasıhattaı almaıtyn­dyǵymyzdan. Sodan da Kenesarynyń sońynan qalmaı qýdalaǵan patsha gýbernatoryna Kókshetaýda táýelsizdik jyldary kóshe aty beriledi de, Pavlodar­da Sátbaev esimi pálenbaı jylǵa sozylǵan daýǵa aınalady. Al myna jerde bizge tán aǵattyqtyń basy qyltııady. Ulylyǵy ábden moıyndalǵan birdiń atyn jalaýlata beremiz de, basqa da uly tulǵalarymyzdyń bar ekenin, olardyń da tyndyrǵan tirligi úlpetteýge turaty­nyn, nasıhattaý kerektigin esten shyǵa­ryp alamyz, ne eskermeımiz. Osynaý sý qoımasy Qanekeńniń shákirti, sol kisiden keıin respýblıkamyzdyń Ǵylym akademııasyn basqarǵan, tuńǵysh energetıka ınstıtýtyn quryp, ony uzaq jyldar boıy basqarǵan, kerek deseńiz Qazaqstannyń Halyq Qaharmany Shapyq Shókınniń 1937 jyly Omby ınstıtýtyn bitirerde oıdaǵydaı qorǵaǵan “Esil ózenindegi Marev GES-i” degen dıplom jumysynyń materıal­dary negizinde jasalǵan. Endeshe, sol kisiniń esimin nege usynbasqa?!” (90-bet) Problema bar ma? Bar! Bilimdilik bar ma? Bar! Máseleni jol-jónekeı bolǵan áńgimeni jotalandyryp alyp ketip, bilgirlikpen kóterý degenińiz osyndaı-aq bolar. Beıne kóp jyl onomastıkalyq komıssııa basqarǵan kisideı máseleniń arǵy-bergi jaǵdaıyn bilip, ony ulttyq turǵydan qoıa bilýshilikke qalaı qaıran qalmassyz. Kitap – bastaýy bar, óristep sha­ryq­taýy bar, túıindelýi bar, kom­pozı­sııalyq bitimi dóńgelengen, ult­tyq pishimdi, eldiń ótkenin búgini­men sa­lys­tyra otyryp oı tolǵaıtyn, eń bas­tysy – eldiń erteńine kádimgi­deı bilip alańdaıtyn ulttyq oıly jýrna­lıstik tutas týyndy. Eńbektiń sońyna taman qosylyp ketetin shyǵar­mashy­lyq syr, azamattyq-jýrnalıstik tol­ǵanys, kishipeıil estelikter oıly týyn­­dymen tabıǵattas kelip, tolyqtyra túsedi. Nuraǵań óz kitabyn “Kórgen jerden kóz ketpeıdi...” dep ataǵan eken, maz­mu­nynan týyndap jatqan qonymdy ataýdy qoldaı otyryp, “Aýyrǵan jerden qol ketpeıdi...” dep sóz aıttyq. О́ıtkeni, qazaqsha oılasaq, eńbek aýyrǵan jerge dál tıerlikteı, qazaq qo­ǵa­mynyń arǵy-bergisin bilimdar­lyq­pen qozǵaǵan, el basyn­daǵy jaǵdaıdy saýyqtyrýǵa tıisti sharalardyń kózin taýyp, sózin aıtqan eńbek! Jýrnalıst – halyq ókili. Jýrna­lıst jazbalary boıynsha tekserý, zertteý júrgizip, nazarǵa alyp, sheshim jasap otyrý da osy oraıda paıdasyz bolmas edi. Qazaq jýrnalıstıkasynda eshqa­shan bardy shıyrlamaıtyn, óziniń derbes básire taqyryby bar, taqy­ryp­ty taldaı jazatyn júırik qalamy, sulý stıli, tipti jýrnalıstik mektebi bar Nurmahan Orazbektiń “Kórgen jerden kóz ketpeıdi...” atalatyn oqyr­manǵa jol tartqan kitaby – baryn­sha tartymdy, tyń mánerli, arakidik memýarlyq sıpaty da bar, “qyshyǵan jerge” dál tıetin asa qajet kitap. Qulbek ERGО́BEK.