Sonaý 70-shi jyldar. Mektep bitirgen soń oqý izdep Almatyny jaǵalaı bastaǵan kezimiz. Birde turyp jatqan páterimizge úlken aǵam Bolat orta boıly, mańdaıy kere qarys, eki kózi dóp-dóńgelek, ádemishe kelgen bir jigitti ertip keldi. Keıinirek onyń aǵammen birge Aqtoǵaıdyń aýdandyq gazetinde birge qyzmettes bolǵanyn, ózi aqyn jigit ekenin bildim.
Naǵyz tiri aqyndy kezdestirýim birinshi ret. Kóz almaı suqtana qarap otyrmyn. Sózi de, ózi de basqalardan bólek. Qarǵa qusap qarqyldap ne yńyranyp yrqyldap kúlý degen joq. Betin shuqyraıtyp, dybysyn onsha shyǵarmaı, ádemi ǵana kúledi. Al odan qattyraq kúlse jas balaǵa uqsap bilegimen aýzyn kólegeıleıtin ádeti bar eken. Fransýzdar sekildi «R» qarpine tili kelińkiremeı me qalaı. Keıin tipti anyq baıqadyq, qarta oınasa «Kádir kódir júdemin» dep záremizdi alatyn. Onyń bul maqamyn Belgibaı degen dosymyz tipti aınytpaı salatyn. О́zi joqta, árıne.
Sol alǵash kórgende ańyz aqyn Isa Baızaqovqa qatty uqsatqanym bar. Ony ózi de biledi ǵoı deımin. Áıteýir murnynyń astynan barmaqtaı murty ketpeıtin. Sondaı kelisterdiń birinde onyń óleń oqyǵanyn da kórdim, áıteýir.
Aýylda júrgenimde Kertóbel degen júırik atymyz boldy. Eki qulaǵy salbyraǵan, jaly jalbyraǵan jýas jylqy edi janýar. Al endi dúbir kórse bulshyq eti oıdym-oıdym bolyp, oınaqtap shyǵa keletin. Dáýitáli Stambekovtiń óleń sózge aýysqanda álgindeı tastúlekteı túlep shyǵa kelgeni maǵan birden sol báıge toryny elestetti. Keıinirek arqaly aqynnyń ózi: Júıriktiń, oıhoı, ekpini oı, Úı jyqqan dese, úı jyqqan. Delebem qozyp ketti ǵoı, Báıgeni kórip quıǵytqan, – dep ózi jazdy. Al endi aqynnyń tulparmen tamyrlas ta taǵdyrlas ekenin joqqa shyǵaryp kórińiz.
Almatyǵa taǵy bir kelgenimde Dáýkeńniń endi kishi aǵam Muratpen dos bolyp júrgenin kórip tańǵalǵanym bar. Bul kezde Bolat aǵam bolsa Qaraǵandynyń oblystyq radıosyna qyzmetke ketken. Murat aǵam stýdent kezinde ómirden tym erte ketti. «Shirkin, Shoqan Ýálıhanovtan aýmaıtyn reńdi jigit edi» dep Dáýkeń únemi eske alyp otyratyn.
Keıinirek men syrtaı oqýdan osy Dáýkeńderdiń kýrsyna aýysyp keldim. Bir qyzyǵy, onymen keıin dostyqqa ulasqan aralas-quralastyǵymyz oqý bitirgennen keıin bastaldy. Almatydaǵy kók bazardyń janyndaǵy barsha baspasóz oryndarynyń basyn qosqan kók úı kóńilimizdi de, ómirimizdi de jaqyndastyrdy. «Pıoner vojatyımyz» – Dáýitáli aǵamyz.
Dáýaǵamnyń janynda júrgen saıyn jaqyndasyp, janynyń jaısańdyǵyna kózim jetip, arynyń tańǵy shyqtaı tazalyǵyna, janynyń qardaı appaq, bulaqtaı móldirligine tánti boldym. О́tirik kólgirsý, ekijúzdilik, ásirese kisimsý sııaqty jalǵan minezderdi jany súımeıtin. Ondaılarǵa tipti tóze almaıtyn. Jalpy jalǵandyq ataýlyǵa jany qas edi.
Adam perishte emes, nebir menmin degen jannyń óziniń janynyń jamaýy bolady. Qoınynda tastary, sóziniń astary bolýy bek múmkin. Osyndaılarǵa tózbedi me, álde aqyn jany torda toryǵyp otyrǵysy kelmedi me, aldymyzda júrgen abadan aǵamyz talaıdyń qoly jetpeıtin nebir qyzmetti op-ońaı tastap kete beretin. Tipti jumyssyz júrgen kezderi de boldy. Sondaı bir qapaly keziniń birinde ózi de «Mahambettiń naızasymen» otyn shyǵaryp, jalynyn lapyldatyp jyr jazatyn Farıza apamyz ony ózi basshylyq etetin «Qazaqstan pıoneri» gazetine qyzmetke aldy. Onymen de toqtamaı qazaqtyń sol bir qaharman qyzy qoımaı júrip, Alataýdyń baýraıynda jańa boı kótergen «Qazaqfılm» degen shaǵyn aýdannan daǵaradaı úsh bólme úı alyp berdi. Sátin salǵanda redaktorym Qurmanbek Saǵyndyqovtyń arqasynda – men, muzbalaq Muzafardyń demeýimen Nesipbek te dál sol jerden úı alyp, kýrstas úsheýimiz bir aýyl bolyp dóńgelenip otyra qaldyq. О́z jerimizde ózimiz ógeıliktiń kúıin keship júrgen biz sııaqty qazaq balalary úshin bul degenińiz endi baqyttyń eń bir bıik shyńy edi-aý.
Bul 1977 jyldyń kóktemi edi. Dáýkeń qalǵan jıyrma jyldan astam ǵumyryn osy jerde ótkizdi. «Aýyl, qala syıysqan aýmaǵyna, «Qazaqfılm» mıkroaýdanyna» dep dosymyzdyń ózi jyrlaǵandaı, bir jaǵy qala, bir jaǵy ala búırek aport ısi ańqyǵan aýyl bolyp keletin bul kórikti meken aqyn aǵamyzdyń shabytyna shabyt qosqany anyq. Oǵan onyń:
«Qazaqfılm», O, móltegim, syrlasym, Bar syrymdy sen bilesiń, muńdasym, Aqyn bitken jyrlasa eger álemde, Turǵan jerin osyndaı qyp jyrlasyn, – dep jyr tókkeni kýá.
«Aqyn degen – tabıǵat, qysy, jazy, kúzi bar, kóktemi bar shýaqty» dep Muqaǵalı kókemiz aıtpaqshy, Dáýaǵamnyń minezi de minsiz emes edi. – Onyń mineziniń ózgerýin men salǵan ánine qarap boljap otyramyn, – deıtin Nesipbek dosymyz, – Eger ol «Iаpýraıdy» aıtsa rahattanyp otyra ber, «Dýdaraıǵa» salsa – baıqa bala, al eger «Iа lıýbıl vas, lıýbov eshe byt mojet» dep Pýshkınge kóshse onyń óziniń pýshkaǵa aınala bastaǵany, onda esiń barda eliń tap!
Nesipbek demekshi, taǵy bir áńgime. Júrsin Ermanov erlep, Almatydaǵy Lenın kóshesinen tórt bólmeli úı alǵany bar. Qoı soıyp bárimizdi shańyraǵyna shaqyrdy. Ortamyzda birinshi ret bas tartyldy. Bále osy bastan bastaldy. Oǵan Dáýkeń dámelengendeı edi, biraq biz ony Nesipbekke laıyqtadyq. Baıqaımyn Dáýkeńniń túsi buzylyp ketti.
– О́z basyńdy óziń mújısiń be? – dep men basý aıtqansydym. Júrsin úsheýmiz de qaraǵandylyq ekendigimizdi meńzegenim ǵoı.
Dáýkeń shart ketti. Shart ketkeni sol Farıdasyn jetektep úıden shyǵyp júre bergeni ǵoı. Ulardaı shýlap biz qaldyq. Ne isterin bilmeı Nesipbek otyr. Tym-tyrys tynyshtyq. Bir kezde syqyr etip esik qaıta ashyldy. Qaıtyp kelgen eken ǵoı dep qýtyńdasyp qaldyq. Ol emes, úıge Júrsinniń, jalǵyz oǵan ǵana emes bárimizge kóke bolyp ketken Jezqazǵanda turatyn Kóbeısin degen aǵasy kirip keldi.
– Dáýitálige ne istep edińder, – dedi ústel basyna jaıǵasa berip. Biz bolǵan jaıdyń shet jaǵasyn jamyrasyp aıtyp berdik.
– Ol bárińdi qatyryp ketti, – dedi aǵamyz lekitip bir kúlip alyp. – Túrindegi áldebir ashýdy baıqap, ári saǵynyp kele jatqan inimniń biri, ony qımaı qaıtadan úıge shaqyrdym.
– Joq, – dedi ol loq etkizip, – bara berińiz, onda mensiz de qyrttar tolyp otyr!
Sóıtken Nesipbek búginde Dáýitálimen quda bolyp otyr. Quda bolǵanda da kádimgi baýyzdaý quda. Myna qudanyń qudiretine qarańyz, Nurat degen ulynyń tańdaýy Dáýitáliniń Nazym degen qyzyna túsken ǵoı. Nesekeń qazaqy salt-dástúrdiń qaspaǵyn qyryp, qaımaǵyn ishken ortadan shyqqan kórgendi adam. Aldymen bar jora-jolǵysyn jasap, Farıda jeńgemizge at arytyp arnaıy baryp qyzdaryna kádimgideı quda túsip, syrǵa taqty. Odan keıin Astananyń tórindegi «Jeti qazyna» degen meıramhanada dúrildetip toıyn ótkizdi. Kazir ol ekeýmiz bir-birimizdi «quda» dep qoqıtyp qoıatynymyz bar. Sóıtip búkil kýrs bolyp ólgenimiz tirilip, óshkenimiz janǵandaı bolyp bir asyp-tasyǵan qýanǵanyshqa kenelgen edik sol kúni. Nesekeń Dáýkeń tiri bolsa týra 70-ke tolatyn kúni Astanada bárimizdiń basymyzdy qosyp, arnaıy bılıard jarysyn ótkizip, qudasynyń mereıtoıyn ózi bastap berdi. Bul bir jaǵynan arǵymaq aqyndardyń bir-birine degen qurmeti de bolsa kerek. Ekinshi jaǵynan «Nazym qyzymyz jaman kelin bolmaǵan-aý» dep joryp biz de bir kóterilip qaldyq. «Nazym kelinim áperdi» dep bılıardqa bir áp-ádemi kıı ákelip júretini taǵy bar. Jalpy, osy qyzynyń atyn Dáýkeń ózi qoıyp edi. «Rýslanymnan aırylyp qudaıǵa naz qylyp júrgende týǵan Nazymym emes pe» dep otyratyn aǵamyz. Sol kezde aty asqaqtap turǵan túriktiń Nazym Hıkmetiniń esiminiń de eskerilgeni anyq endi. Jalpy aǵamyzdyń álemdegi aqyn ataýlynynyń atyn dáriptep júretin ádeti edi. Mysaly, meniń kishi ulym Saıatty «Saıat-Nova» dep erkeletetin. Bul endi ázerbaıjansha da jazatyn armıannyń alapat aqyny. Men Dáýaǵamnyń azamattyq ómirine biraz at shaptyrdym. Al onyń shaıyrlyǵyn ózi sııaqty aqyndar aıtyp, tamsana jatar. Meniń biletinim onyń óleńge degen mahabbaty, yntyzary eresen edi. Dáýkeń bolsa óleńin asa bir asyl qazynasyndaı qadirlep, qımaı-qımaı ortaǵa salatyn. Ony túsiný úshin taǵy da ózine júgineıikshi:
О́tirik aıta almaımyn, sen osyǵan, Janymnyń jalyndatyp jarasynan. Sátimde óleń jazǵan ot shyǵaram, Sup-suıyq qan men terdiń arasynan! Aıtyńyzshy, aǵaıyn, osyndaı qınalystan týǵan jaýharyn jatqa qıyp, ortaq etý ońaı ma endi?! Kimge kerek tirlikte qadirimiz, О́leń dese joq bizdiń sabyrymyz. О́leń, óleń, o, óleń, taǵy da óleń,
О́lip ketsek ózińsiń – qabirimiz, – dep bastalypty onyń «Jumaǵym men tamuǵym» degen sońǵy kitabynyń alǵashqy beti.
– Dáýkeńniń sońǵy demi taýsylǵansha aqyndyq qýaty sarqylǵan joq, – deıdi Farıda jeńgemiz, – Tipti ál ústinde jatqanda da qolynan qalamy túspedi. Ol jazyp turady, men dereý baspahanaǵa jetkizip ázirlenip jatqan kitabyna qosyp kelemin. Armanymyz – kózi tirisinde sońǵy kitabyn kórip ketse eken degen jalǵyz tilek. Aqyry kitaptyń sońǵy maketin de alyp keldim-aý, áıteýir. Onyń «Munyń tysy qara bolýy kerek» dep qasarysyp jatyp almasy bar ma?! Odan da jamany baspahanada ondaı tústi muqaba joq bolyp shyqty. О́ndiris toqtap qaldy. Baspagerlerge rahmet, sol bir qysyltaıań shaqta ony da taýyp, shyǵaryp berdi-aý aqyry..
Aqyndardyń týǵan kúni bar da qaıtqan kúni joq, dep Qadyr aǵamyz aıtpaqshy, ol maǵan áli de aramyzdan ketpegen sekildi bolyp seziledi. Iá, el-jurtyna aldymen ar men adaldyq jolyn amanat etip ketken azamat edi ol. Qaıteıik endi, jetpisińdi jer astynda qarsy alatyn boldyń-aý, dostym.Tiri kezińde bar jyryńmen, nar júregińmen elińniń janyn jylytyp ediń, endi boıyńdaǵy qalǵan qyzýyńmen týǵan jerińniń tánin jylytyp jatsyń ba, baýyrym!
Sáýlebek JÁMKENULY, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi, ádilet polkovnıgi