Elimizdiń taý-ken ónerkásibi – el ekonomıkasynyń negizgi tirekteriniń biri. Alaıda óndiristegi tıimdilik paıdaly qazbanyń kólemimen ǵana ólshenbeıdi. Bul sala ınfraqurylymnyń sapasymen de tyǵyz baılanysty. Atap aıtsaq, karer ishindegi tehnologııalyq joldardyń jaǵdaıy – aýyr tehnıkanyń ónimdiligi men qaýipsizdigine tikeleı áser etetin mańyzdy faktor. Osy baǵytta jas ǵalym, ınjener, PhD Ásem Erjanqyzy О́tegenova tyń ǵylymı jobany qolǵa alyp otyr.
Ásem Erjanqyzy – kásibı jolyn ınjenerııa, ǵylym men joǵary bilim salasymen ushtastyrǵan maman. Ol Qanysh Sátbaev ýnıversıtetinde bilim alyp, «Tehnologııalyq mashınalar jáne jabdyqtar» mamandyǵy boıynsha bakalavr, «Mashına jasaý» boıynsha magıstr dárejesin alǵan. Ǵylymı izdeniske degen qyzyǵýshylyǵy ony «Taý-ken isi» baǵyty boıynsha doktorantýraǵa jetelep, 2019 jyly PhD dárejesin qorǵady. Doktorantýra kezinde Polshadaǵy «Silesian University of Technology» ýnıversıtetinde ǵylymı taǵylymdamadan ótip, halyqaralyq deńgeıdegi zertteýler júrgizdi. Sonymen qatar «KazMinerals» kompanııasynyń óndiristik alańdarynda tájirıbelik jumys atqardy. Búginde ol – atalǵan ýnıversıtettiń qaýymdastyrylǵan professory, bolashaq ınjenerlerdi daıarlap júrgen ustaz.
2024 jyldan bastap Ásem О́tegenova Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi qarjylandyratyn ǵylymı jobanyń jetekshisi mindetin atqaryp keledi. Onyń jobasynyń basty maqsaty – karer ishindegi joldardyń jaǵdaıyn naqty ýaqyt rejiminde baqylap, aqaýlardy avtomatty túrde anyqtaıtyn sıfrlyq júıe ázirleý.
Oraldyq oqýshylar qant dıabetiniń mólsherin tekseretin qurylǵy oılap tapty
Onyń aıtýynsha, bul máseleniń ózektiligi zor. Sebebi «ERG», «Bogatyr Komir» sııaqty iri kompanııalar jyl saıyn karer joldaryn jóndeýge mıllıardtaǵan teńge jumsaıdy. Al jol sapasynyń tómendigi tehnıkanyń tozýyn jyldamdatady, janarmaı shyǵynyn arttyrady, sonymen birge apat qaýpin kóbeıtedi.
Qazirgi jol jaǵdaıy kóbine kózben sholý arqyly baǵalanady. Bul ádis naqty emes ári ýaqytty kóp talap etedi. Jasandy ıntellekt kómegimen jol sapasyn baqylaý – atalǵan jobanyń basty jańalyǵy jasandy ıntellekt pen sensorlyq tehnologııalardy biriktirý.
Ǵalym ázirlep jatqan júıe aýyr júk kólikterindegi datchıkterden derekter jınaıdy. Sondaı-aq olardy óńdep, shýyldan tazartady, mashınalyq oqytý arqyly jol aqaýlaryn anyqtap, joldyń 3D kartasyn jasap, «sıfrlyq egizin» qurady.
Oqýshy bıopaket oılap tapty
Bul júıe joldaǵy oıyqtar, kedir-budyrlar men kólbeýlikterdi avtomatty túrde anyqtap, olardy qaýiptilik deńgeıi boıynsha jikteıdi.
Jas ǵalymnyń zertteýi barysynda ártúrli derekkóz – «BelAZ», «Caterpillar» tehnıkalarynyń borttyq júıeleri, ınersııalyq sensorlar, dron arqyly túsirilgen aerofoto jáne 3D núktelik bult derekteri paıdalanylady. Osynyń bári birigip karer joldarynyń tolyq sıfrlyq modelin qurastyrady.
«Bul joba elimizde alǵash ret júzege asyrylyp otyr. Onyń nátıjesi ǵylymı jetistik qana emes, naqty óndiristik tıimdilik beredi. Biz ázirlep jatqan júıe óndiris qaýipsizdigin arttyryp qana qoımaı, shyǵyndardy aıtarlyqtaı azaıtýǵa múmkindik beredi. Bul – taý-ken salasyn sıfrlandyrýdaǵy mańyzdy qadam», deıdi ǵalym.
Ǵalymnyń kásibı damýyna «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasyndaǵy taǵylymdama ózgeshe áser etti. Polshadaǵy óndiris oryndarynda tájirıbe jınaqtap, halyqaralyq konferensııalarǵa qatysýy onyń ǵylymı kókjıegin keńeıtti. Búginde ol 25-ten astam ǵylymı maqalanyń avtory, onyń ishinde halyqaralyq resenzııalanatyn jýrnaldarda jarııalanǵan eńbekteri bar.
Búginde sıfrlyq tehnologııalar dáýirinde taý-ken óndirisi de jańa deńgeıge kóterilip otyr. Ásem О́tegenovanyń jobasy osy ózgeristerdiń naqty kórinisi bolmaq.
Bir sózben aıtqanda, karer joldaryn «aqyldy» júıemen basqarý – óndiris mádenıetiniń jańa kezeńi. Mundaı jobalar elimiz ǵylymynyń áleýetin kórsetip qana qoımaı, el ekonomıkasynyń tıimdi damýyna da jol ashady.