Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń mektepke jasandy ıntellekt tehnologııalaryn engizý týraly tapsyrmasy – keshendi reforma. Mektep bolashaǵyna tikeleı qatysy bar baıypty bastama. О́ıtkeni búgingi bilim saıasaty endi jekelegen sheshimdermen emes, sapaly bilim, zamanaýı ınfraqurylym, muǵalim daıarlyǵy, derek qaýipsizdigi jáne balalardyń teń múmkindigi birtutas júıe retinde qarastyrylatyn jańa deńgeıge kóterilip otyr.
Bul máseleniń Qazaqstan úshin mańyzy erekshe. Sebebi mektep – eldegi eń aýqymdy áleýmettik júıelerdiń biri. 2024-2025 oqý jylynyń basynda elimizde shamamen 8 myń mektep, 3,9 mıllıonnan astam oqýshy jáne 406 myń muǵalim boldy. Demek, jasandy ıntellektini bilim salasyna engizý belgili bir shaǵyn tájirıbelik alańmen shektelmeıdi. Bul árbir otbasyǵa tikeleı qatysy bar aýqymdy ózgeris.
Prezıdent kótergen bastamanyń negizgi máni – jasandy ıntellektini sánge aınalǵan tehnologııa retinde emes, naqty bilim máselelerin sheshýge kómektesetin qural retinde paıdalaný. Qazaqstan mektebi keıingi jyldary júıeli túrde jańaryp keledi. Infraqurylym jaqsaryp jatyr, pedagogterdiń kásibı daıarlyǵyna kóńil bólinip jatyr. Zamanaýı oqý materıaldaryna qoljetimdilik keńeıip, bilimdi baǵalaý tásilderi jetildirilýde. Endi osy jańǵyrýdyń kelesi kezeńi retinde jasandy ıntellekt mekteptegi oqytý prosesin anaǵurlym dál, ıkemdi ári ár balanyń qajettiligine beıim etýge jol ashady.
Halyqaralyq zertteýler de bul baǵyttyń ózektiligin kórsetip otyr. PISA-2022 nátıjeleri boıynsha oqýshylar matematıka, oqý saýattylyǵy jáne jaratylystaný baǵyttarynda EYDU elderiniń ortasha kórsetkishinen tómen nátıje kórsetti. Matematıka boıynsha fýnksıonaldyq saýattylyqtyń eń tómengi deńgeıine Qazaqstanda oqýshylardyń 50 paıyzy jetse, EYDU elderinde bul kórsetkish orta eseppen 69 paıyzdy quraıdy. Oqý saýattylyǵynda bul araqatynas – 36 paıyzǵa qarsy 74 paıyz, jaratylystaný baǵytynda – 55 paıyzǵa qarsy 76 paıyz. Bul derekter mektepke ár oqýshymen naqty, júıeli jáne derbes jumys isteýge múmkindik beretin jańa quraldar qajet ekenin ańǵartady.
Osy tusta jasandy ıntellektiniń paıdasy aıqyn kórinedi. JI balanyń bilimindegi olqylyqtardy erte anyqtaýǵa, jeke tapsyrmalar usynýǵa, oqý qarqynyn baqylaýǵa, muǵalimge tek qorytyndy baǵany emes, oqýshynyń sol nátıjege qalaı kelgenin kórýge kómektesedi. Mysaly, bala belgili bir esep túrinen jıi qatelesse, sıfrlyq júıe onyń sebebin tezirek kórsetedi. Al oqýshy baǵdarlamany ońaı meńgerip, alǵa ozyp otyrsa, oǵan kúrdelirek tapsyrma berýge múmkindik týady. Osylaısha, oqytý ár balanyń jeke ereksheligine beıimdele túsedi.
Sonymen birge Prezıdent tapsyrmasynda asa mańyzdy tepe-teńdik saqtalǵan. Jasandy ıntellekt muǵalimdi almastyratyn kúsh emes, onyń jumysyn kúsheıtetin qosymsha qural bolýy tıis. Bul da óte oryndy ári jaýapty ustanym. Eń ozyq tehnologııanyń ózi ustazdyń tájirıbesin, balaǵa degen janashyrlyǵyn, tárbıelik yqpalyn, shynaıy qarym-qatynasyn almastyra almaıdy. Kerisinshe, tehnologııa muǵalimdi qaǵazbastylyqtan, qaıtalanatyn tehnıkalyq jumystan jeńildetip, onyń basty mıssııasyna, balaǵa bilim berý men tulǵa qalyptastyrý isine kóbirek kóńil bólýine jaǵdaı jasaýy kerek.
Mektepterimizde mundaı modelge negiz bolatyn myqty áleýet bar. PISA derekteri boıynsha elimizdegi oqýshylardyń 77 paıyzy matematıka muǵalimi ár balanyń oqýyna qyzyǵýshylyq tanytatynyn aıtqan. Al 82 paıyzy qajet bolǵan jaǵdaıda muǵalim qosymsha kómek kórsetetinin atap ótken. Bul EYDU elderiniń ortasha kórsetkishinen joǵary nátıje. Iаǵnı, Qazaqstan mektebiniń basym tusy – muǵalim men oqýshy arasyndaǵy adamdyq baılanys. Endeshe memlekettiń mindeti de osy artyqshylyqty tehnologııa arqyly álsiretý emes, kerisinshe kúsheıtý.
Álemdik sarapshy Lı Kaı Fý Almatyda JI boıynsha sabaq ótkizdi
Jasandy ıntellekt muǵalimge oqýshylardyń úlgerimin taldaýǵa, oqý materıaldaryn tańdaýǵa, ártúrli deńgeıdegi tapsyrmalar ázirleýge, sabaq barysyn tıimdi josparlaýǵa kómektese alady. Biraq balamen qalaı sóılesý, kúrdeli taqyrypty qalaı túsindirý, onyń yntasyn qalaı oıatý jáne senimin qalaı arttyrý kerektigin báribir muǵalim sheshedi. Sondyqtan jańa reformadaǵy basty tulǵa burynǵydaı ustaz bolyp qala beredi.
Memleket basshysy aýyl mektepterine de erekshe nazar aýdaryp otyr. Bul da qujattyń áleýmettik salmaǵyn arttyra túsedi. Qala men aýyl balasynyń bilim múmkindikterindegi aıyrmashylyq kóbine ınfraqurylymǵa, zamanaýı resýrstarǵa jáne ınternet sapasyna baılanysty. Sońǵy jyldary bul baǵytta eleýli ilgerileý bar. Ulttyq baıandama derekterine sáıkes, 2022 jyly ınternetke qosylǵan mektepter sany 2 306, ıaǵnı 30 paıyz bolsa, 2024 jyly bul kórsetkish 7 120 mektepke nemese 89,9 paıyzǵa jetken. Bul kórsetkish sıfrlyq jáne jasandy ıntellekt sheshimderin keńinen engizýge negiz bolary sózsiz.
Badmınton Federasııasy JI negizindegi sıfrlyq reıtıng júıesin iske qosty
Sondyqtan pılottyq jobaǵa qatysatyn mektepterdi 2026 jylǵy 1 tamyzǵa deıin qajetti tehnıkamen jáne turaqty joǵary jyldamdyqty ınternetpen qamtamasyz etý jónindegi tapsyrma reformanyń ózegine aınalyp otyr. Bul jerde áńgime tek kompıýter nemese ınternet týraly emes. Másele qazirgi zamannyń bilim quraldary iri qalalardaǵy tańdaýly mektepterge ǵana emes, óńirlerdegi, aýyldardaǵy balalarǵa da qoljetimdi bolýynda. Osy arqyly sıfrlyq jańǵyrý áleýmettik teńdikti nyǵaıtatyn naqty tetikke aınalady.
Bul bastama mektep ınfraqurylymyn jańartý baǵytyndaǵy aýqymdy jumystarmen de sabaqtasyp jatyr. 2025 jyly 69 myńnan astam oqýshyny qamtıtyn 1 000 aýyl mektebin jańǵyrtý josparlandy. Sonymen qatar 245 mektepke kúrdeli jóndeý júrgizý kózdeldi, onyń 145-i aýyldyq jerlerde ornalasqan. 2026 jyly hımııa, fızıka, bıologııa, robototehnıka jáne STEM baǵyttary boıynsha 1 000 zamanaýı pán kabınetin jabdyqtaý josparlanyp otyr. Al 2029 jylǵa deıin 1 300 mektepti, sonyń ishinde 900 aýyl mektebin jańartý kózdelgen. Osy turǵydan alǵanda, jasandy ıntellekt týraly tapsyrma mektep ǵımaratyn jóndeýden bilim mazmunyn jańartýǵa ótetin mańyzdy kezeń.
Jańa tehnologııany engizýde ortaq tártip pen aıqyn talaptyń bolýy da asa mańyzdy. 2026 jylǵy 1 qyrkúıekke deıin orta bilim berý júıesinde jasandy ıntellektini qoldaný standarttary bekitilýi tıis. Bul standarttar bilim berý kontentin ázirleý, oqý nátıjelerin baǵalaý jáne akademııalyq adaldyqty saqtaý máselelerin qamtıdy. Mundaı talaptar mektepterge, muǵalimderge, oqýshylarǵa jáne ata-analarǵa jasandy ıntellekt qaı jerde kómektesetinin, qandaı jaǵdaıda qoldanylatynyn jáne oqý eńbeginiń derbestigi qalaı qorǵalatynyn naqty túsinýge múmkindik beredi.
Elimizde egis naýqanyn baqylaıtyn JI-platforma iske qosylady
Taǵy bir mańyzdy másele – balalardyń derbes derekterin qorǵaý. Mektep oqýshy týraly úlgerimi, oqý qarqyny, qabileti, qıyndyqtary, jetistikteri, jeke bilim traektorııasy degen sııaqty óte kóp málimettermen jumys isteıdi. Eger mundaı derekter sıfrlyq ortada qoldanylatyn bolsa, olardyń qaýipsizdigi memleket tarapynan senimdi qorǵalýy kerek. Sondyqtan oqýshylardyń jeke derekterin qorǵaýdy kúsheıtý jónindegi tapsyrma reformanyń tek tehnologııalyq emes, quqyqtyq negizi de qatar qalanyp jatqanyn kórsetedi.
Prezıdent tapsyrmasynyń basty artyqshylyǵy – onyń úsh deńgeıdi bir arnaǵa toǵystyrýynda. Birinshisi – strategııalyq deńgeı. Bul jerde áńgime eldiń adamı kapıtalyn damytý, bolashaq urpaqtyń bilim sapasyn arttyrý týraly bolyp otyr. Ekinshisi – ınstıtýsıonaldyq deńgeı. Úkimet pen ákimdikterge naqty merzimder, mindetter jáne jaýapkershilik júkteledi. Úshinshisi – mektep deńgeıi. Iаǵnı, barlyq ózgeristiń túpki nátıjesi naqty oqýshyǵa, muǵalimge jáne synyptaǵy bilim sapasyna áser etýi tıis.
Osy baılanys Qazaqstannyń bilim saıasatyndaǵy jańa kemeldikti kórsetedi. Bul esep úshin jasalatyn sıfrlandyrý emes, mektepti mazmundy, qaýipsiz jáne ádil túrde jańartý jolyndaǵy júıeli qadam. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasy orta bilim berýdiń jańa modeline negiz qalaıdy. Ol modelde tehnologııa bilim sapasyn kóterýge, muǵalimniń eńbegin jeńildetýge, balanyń qabiletin ashýǵa jáne qala men aýyldaǵy oqýshylarǵa teń múmkindik berýge qyzmet etýi kerek.