Tasqyn: olarda jáne bizderde

Telearnalar álemde bolyp jatqan oqıǵalardyń ortasyna kirgizip jiberedi. Nebir sumdyq jaǵdaılarǵa kýá bolasyń. Myń­daǵan, mıllıondaǵan adam­dardyń qasiretin kórip, janyń túrshigedi. Kórmeıin desem kózim bar degendeı, kóresiń. Kóresiń de qınalasyń. Alystaǵy sol qa­siret shekkenderge kómek­teser  dármen joq. О́z qolyń jetpegenmen, basqalar qolyn usynsa eken deısiń. Bul eldiń úkimet­teri qaıda, mynaý qaryq bolǵan halyqqa nege kómekke kelmeıdi, bar kúshin nege osynda tók­peıdi degen oı da keledi. Bálkim, tógip te jatqan shyǵar-aý. Múmkin shamasy jetpeı jatqan shyǵar... Sońǵy jyldarda osy sý tasqyndary, topan sý kóbeıip ketkendeı kórinedi. Sirá, buryn da az bolmaǵan. Topan sýdyń qasiretin halyq buryn da az kórmegen. Onyń úlken qasiret ákeletinin bilgen halyq aqyr zaman bolǵanda, jerdiń júzin topan sý qaptaıdy degen ańyz­dy da shyǵarǵan bolar. Onan soń sý tasqyny kóbeıip ketkendeı kó­rinýine telearnalar, basqa da aqparat qural­dary da sebep bolyp otyrǵan shyǵar. Kórsetedi de jatady, aıtady da jatady. Sonyń arqasynda úlken sýdan alys jatsaq ta, sýnamı degendi de estidik, onyń alapat apatty kúshin de kóretin bol­dyq. Sońǵy jyldarda araldarda ornalasqan Indonezııa sııaq­ty elderdegi, muhıt jaǵalaı qonǵan jurttardaǵy sýnamılerden zardap shekken halyq­tyń qasiretin kóz aldyńa eles­tetýdiń ózi qorqynyshty. Qan­shama aýqymdy jerdegi qıraǵan úıler, opat bolǵan egindik, qyrylǵan mal, sonyń bárinen aıyrylyp, ańyrap qalǵan adam­dardy kórý qıyn. Buryn kórmegendi, bıylǵy jyly Japonııada bolǵan jer silkinisinen keıingi sýnamıdi de kórdik-aý. Qala aǵyp bara jat­qandaı áserde boldyq. Avtobýstar, úıler qýyrshaq sııaqty sý ústinde kólkip, júzip júrdi. Al talaı myńdaǵan adam sonyń astynda qaldy ǵoı... Munyń ózi Japonııadaı al­dy-artyn tereń oılap, júz ól­shep, bir kesetin alyp elde, japondar deıtin jasampaz halyq­tyń jerinde bolǵany mynaý tabıǵattyń dúleı kúshiniń qu­diretin taǵy bir ańǵartqandaı edi. Bul Japonııada emes, basqa bir beıqamdaý elde kezikse qaıter edi? Aqyr zamandy basy­nan kesher edi de... Sýnamı – sýdan keler qa­sirettiń biri. Ol ózi sırekteý, jer silkinisi kóbirek bolatyn aımaqta kezdesedi. Al ózen­der­diń arnasynan asyp, ulan-ǵa­ıyr jerdiń sý astynda qala­tyny kóp elge tańsyq emes, muny da biz sońǵy kezde jıirek estıtin boldyq. Bul ózi jańbyr kópteý tropıkalyq aımaqta ǵana emes, mamyrajaı óńirde de bola beretinge aınaldy. Aqparatqa úńilsek, Ońtústik-Shyǵys Azııa ǵana emes, aýa raıy qalypty Eýropańda da qalalardyń kósheleriniń ózen arnasyna aınalǵanyn kóresiń. Tasqynnan keler zııan kóp. Eń jamany ol adam ómirin de qıyp jatady. Keıbir aımaqta­ǵy sý tasqyndary búkil álemge de yqpal etedi eken. Byltyr Pákstanda alapat sý tasqyny bolyp, kóp jerdegi egis alqap­tary sý astynda qaldy. Al sol alqaptarda maqta egiledi eken. Endi sonyń saldarynan biraz maqta kem óndirilip, onyń álemdik baǵasy kúrt ósip ketti. Sol Pákstandaǵy sý tasqy­nyn telearnalar talaı kórset­ti. Sho­lýshylardyń, sarapshy­lar­dyń oı-tolǵamdaryn da estidik. Ta­bıǵat­tyń tosyn qubyly­symen qatar, ulttyq aýqymda biraz sharalardyń atqarylmaı jataty­nyn aıtqan. Qalaı degende de, bul ózi ár kez qaıta­lanatyn qubylystar, onyń qaýpin boljaý­ǵa bolady. Soǵan mán berip, túrli sharalar júze­ge asyrylyp, jurt qamdanyp otyrsa, shyǵyn da az. Uly ózen Ind álemdegi eń bıik taý­lar Gımalaı, Gındýkýshtan bastaý ala­dy. Jylda tasıdy. Keı jyly qattyraq. Sol tasqyn­dardy eskerip, kúni buryn qam­dansa, uly ózen tym qatty býyrqanbas edi deıdi. Árıne, aıtýǵa jeńil. Sóıtse de sol tabıǵat qubylystary bul ómirge tán. Álemdegi eń bıik taýdyń basyna bult úıiriledi. Ol jerge ylǵal bolyp túsetini belgili. Bul aımaqqa sý tasqyny syrttan kelmeıdi. Qytaıda da jylda tasqyn. El oǵan tastúıin daıyn otyrady. Shamasy kelgenshe sol sýdy buryp alyp, ıgilikke jaratqysy keledi. Shamasy kelmegenge amal joq, sol tasqyn bul elge de biraz shyǵyn arqalatady. Daıyn bolmasa, árıne shyǵyn budan da áldeqaıda kóp bolar edi. Bıylǵy jyl Taılandqa asa úlken syn bolyp otyr. Shildeniń basynda bastalǵan tasqyn tolastar emes, qaıta kúsheıe túsken­deı. Eldiń soltústiginde paıda bolǵan Nok-ten dep atalatyn tropıkalyq daýyl Taılandtyń 79 provın­sııasynyń 63-in shar­pyp, talaı nárseni búl­dirdi. Mıl­lıondaı adam zardap shegip, dárigerge qaralýǵa májbúr bol­dy. Shırek mıllıon adam jaı-kú­ıinen aıy­ryldy. Egindik, jaıy­lymdyq jerdi bylaı qoıǵanda, 15 myń kásiporyn sý astynda qalǵan. 2536 mektep jabylypty. Dúnıe dúnıe ǵoı, osynaý tas­qynnan adam qurbandyǵy aıtar­lyqtaı bolyp otyr. Búginge deıin 527 adam qaza tapsa, sol tasqynnan aýrý taýyp, densaýly­ǵynan aıyryl­ǵandar sany tipti kóp. Ásirese balalar men qart­tarǵa qıyn. Eldiń astanasy Bankgoktaǵy jaǵdaı tipti kúrdeli. Ol eldiń ońtústiginde, Chaýpkhraı ózeniniń tolysyp aǵyp, teńizge quıar tu­synda bolǵandyqtan da, kóp aýda­ny sýdyń astynda qalyp otyr. Qala, el basshylary astana tur­ǵyndaryn ol aımaqtan múm­kin­digin­she tez ketýge shaqyryp, ap­tasyna bes kúndik demalys berdi. Sý tasqyny eldiń saıası ómi­rine de yqpal etetin túri bar. Talaı jyldan beri kúresip, bıylǵy tamyz aıyndaǵy saılaýda jeńis­ke jetip, úkimet basshysy bolǵan Iınglak Chınavat hanym atyna qatty syn aıtylyp jatyr. Jaǵ­daıǵa alǵashqy kúnnen mán bermedi deıdi. Keıinirek kesh bolǵan. Mundaıda qıyndyqqa abyr­jýshylyq, úreı qosylady. Erteń ne bolar eken degen halyq dúkenderdegi azyq-túlik ónim­derin talasyp alyp jatqan kó­rinedi. Kólik kútip sapyry­lysqan jurt kóp. Bul elge de tasqyn tosyn jaǵdaı emes, ár kez bolyp jata­dy, jurttyń kózi úırengen. Ras, bıyl­ǵysy ereksheleý. On jyl buryn osylaı bolǵan eken. El basshylyǵy sony da eskerip, erterek qam­danǵanda, kim biledi, dál búgingi qıyndyqtyń birazy­nyń aldyn alýǵa da bolar ma edi deıdi jurt. Tropıkalyq elder úshin tas­qynnyń topan sýǵa aınalýy úı­renshikti jaǵdaı bolsa, Eýropa elderi ony kezdeısoq, tosyn nár­se sekildi kóredi. Sóıtedi de qam­syz kezigip, qapy qalyp jatady. Sońǵy kúnderde Fransııanyń ońtústiginde nóser jańbyrdan ózender arna­synan asyp, tasqyn boldy, jol buzyldy, aǵashtar qırady, úılerdi sý aldy. Eń jamany – adamdardyń qaza bolǵany bar. Osydan biraz buryn Italııa­nyń soltústik batysynda da nó­ser jańbyrdan ataqty port-qala Genýıa sý astynda qalyp, jeti adam qaza tabýy eldi aıaǵynan tik turǵyzǵandaı bolǵan. Bıylǵy tasqynnan sýdaǵy qala esepteletin Venesııanyń ózi zardap shekken, turǵyn úıler men ofıster­diń tómengi qabattaryn sý ba­sypty. Sońǵy málimetterge qara­ǵanda, búkil Italııada 20 adam sol tasqynnyń qurbany bolyp­ty. Sabaq bolar jáıt. Nóser jańbyr Ispanııaǵa jetip, sodan tasqyn bolyp, jol jabylyp, poıyzdardyń júrisi de buzylypty. Kórshi elderdegi jaǵdaı qaı­talanbas úshin úkimet biraz shara­lardy qolǵa alǵan kórinedi. Árıne, muny jón-aq dersiń. Basqa elderdegi jaǵdaıdy aıtqanda, óz elińdegi jaǵdaı úne­mi kóńilde turady. О́rtti tilsiz jaý desek, sý tasqyny da soǵan aǵaıyn. Onyń da kezdeısoq kezigetini de bar. Osydan biraz buryn Saryaǵash aýdanyndaǵy jaǵdaı soǵan kýá. Tasıtyndaı ózeni kóp emes óńir. Qary da qalyń bolmaıdy. Ádette, sol qar erigende, tipti jylǵa bolyp aqpaı, negizinen jerge sińip ketedi. Sol jyly jerdiń tońy jibimeı jatyp, kún birden jylyp, azyn-aýlaq qar jerge sińbeı, aldymen jylǵalarǵa aınalyp, solardyń basy qosylýynan quralǵan tas­qyn sý jolyndaǵy biraz nárseni qıratqany bar. Úıler zaqym­danyp, mal shyǵynyna jol berildi. Dál kezinde bolmasa da, jergilikti organdar ile-shala zardap shekkenderge kómek kórsetti. Osy mysaldyń ózi eshqashan da qamsyz bolmaýdy talap etedi. Qam jasaý degennen shy­ǵady, osydan biraz burynǵy Shyǵys Qazaqstan oblysyn­daǵy jaǵdaı árqashan kóńilge oralady. Qalyń túsken qardyń erýin búkil el bolyp kútti. Aýyldar kóshirildi, ózenderdiń arnalary tazalandy. Dál so­nyń arqasynda adamdar aman. Sondaı daıyndyq bolma­syn­shy, býyrqanǵan asaý ózender malmen birge adamdardy da alyp keter edi ǵoı. Tabıǵattyń qatygezdiginiń keıde qapy qaldyratyny bar. Sondaı jaǵdaı Almaty obly­syndaǵy Qyzylaǵash aýylynda boldy. Aýyldyń biraz aımaǵyn tasqyn sý opyryp ketti. О́ki­nish­ke qaraı, adam shyǵynyna da jol berildi. Biraq jergilikti oryndar jábir shekkenderge jedel qol-ushyn usyndy. Apatqa ushyraǵan aýylda jańa, eńseli ǵımarattar boı kóterip, turǵyndardyń barlyǵy da úıli boldy. Syrdarııa ózeniniń kóktemgi tasýy jyl saıyn talaı jurtty ábigerge salatyn. Bir oblystyń halqy biraz ýaqyt shala uıqy ómir kesher edi. Qyrýar qarjy jumsalyp, tasqynmen kúresip jatatyn. Qamdanýdyń, qamqor­lyq­tyń arqasynda el sol ábigerden qutyldy. Kóksaraı sý rettegishi salynyp, qazir bul aımaq sý tasqynynan ǵana qutylyp qoıǵan joq, eginshilikti damytýǵa da jańa múm­kindikter týdy. Iá, bir nárseniń basy anyq: ol tabıǵat apatynyń aıtyp kelmeıtini, jer, el, adam, ult talǵamaıtyny, keltirer zardap­tarynyń qaterligi. Al bizde jaǵdaı qalaı, ahýal neshik?  Tótennen kelgen tabıǵat apat­taryn aýyzdyqtaýǵa múddeli vedomostvolar men jergilikti bılik oryndary tas-túıin da­ıyn ba? Adamdardy psıholo­gııalyq ja­ǵynan ázirleı aldyq pa? Aıaq­asty qaýip-qater tóne qalǵan jaǵ­daıda qanshalyqty shy­ǵyn­syz shyǵý múmkindikteri bar?  Osy turǵy­dan alǵanda, Qazaq­standa  oń tájirıbelerdiń qa­lyp­tasyp, oqys oqıǵalardyń aldyn alý­daǵy, joıýdaǵy keshendi sharalar óz jemisin berip kele jatqanyn aıta ketken oryndy. Dúnıe-jahanda bolyp jatqan qaterli de qaıǵyly apattardy egjeı-tegjeıli taldap, sebep-sal­darla­ryna tereń úńilýdiń arqa­synda zor ekono­mı­kalyq shy­ǵyndardy bylaı qoıǵanda  adam úshin zardaby óte aýyr jaıt­tardy tizgindeýge múmkindik tý­dy. Sońǵy jyl­dary  Qazaq­stan­dy birneshe topan sý tas­qyny sharpydy. Sonyń  biri Almaty oblysyna qarasty Qyzylaǵash aýylyn shaıyp ketken  apatty aýyz­dyq­taýǵa búkil el bolyp jumyldy. Qazaq­standyqtar uıym­­shyl­dyq­tyń, baýyr­mal­dyq­tyń úlgi­sin kór­setip, kómek kerýenderi elimizdiń ár qıy­rynan tolas­syz aǵylyp jatty.  Elbasynyń tikeleı qa­daǵalaýy arqasynda Úkimet zor mate­rıaldyq kómek berdi. Aýyl qaıta jańǵyryp, tanymas­taı ózgerdi. Mine, ózge­ler úlgi ala­tyn tus bul!  Qy­zylorda ob­lysynda jaıshy­lyqta  jy­lam­­syrap aǵatyn Syr­darııa ózeni tosyn minez kórsetkende de jergilikti bılik oryndary bas bo­lyp tosyn oqıǵany tez-aq  qal­pyna keltirýge jumyla kiristi.  Kók­saraı sý rettegishin salý úshin memleket tara­pynan qo­maqty qarajat jum­saldy. Sóı­tip, eldi meken tur­ǵyn­darynyń alańsyz ómir sú­rýine barynsha jaǵdaı ja­saldy. Saqtandyrý jumystary al­dyn ala júrgizil­megende  Shy­ǵys Qazaqstan ob­lysyndaǵy ádet­tegiden bólek tabıǵat minezi aýyr zardaptarǵa soqty­rary anyq edi. Úkimet tarapy­nan shu­ǵyl sheshimder qabyl­danyp,  ja­salǵan naqty is-áre­ketter nátı­jesinde Jantekeı aýylyndaǵy adamdar qytymyr qys qys­pa­ǵynan qysyl­­maı shyqty.  Qı­raǵan úı­ler qalpyna keltirilip, tegin áleýmettik kómekter berildi. Batys Qazaq­stan obly­syn­daǵy  tasqyn sý­dyń aldyn alý­daǵy jáne joıýdaǵy tyndy­rymdy ister aıtyp kelmeıtin apattyń sal­maǵyn ájeptáýir jeńildetti. Áıt­pese, záreni alatyn, úreıdi ushyratyn tosyn oqıǵanyń shy­ǵyny eselene túseri anyq edi. Tabıǵattyń tosyn apat­taryn kim boljapty?! Áıteýir, beti aýlaq bolsyn deıik. Mamadııar JAQYP.