Taıyr Mansurovtyń belesti jyldary jaıyndaǵy sóz

О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jylda­ry­nyń orta tusy bolatyn. Almaty qalasy. Kók bazardyń bas qaqpasyna qarama-qarsy boı kótergen toǵyz qabatty Baspasóz úıi. Eldiń eń negizgi basylymdary osy jerden ja­ryqqa shyǵyp, jarııa bolyp attanyp ja­tady. Sol kezdegi óziniń taralý danasy ja­ǵynan úsh júz myńdyq deńgeıge jetip, odaq­tas respýblıkalardyń aldyn bermeı kel­e jatqan albyrt basylym – «Lenınshil jas» gazetiniń ádebıet jáne óner bóliminiń meńgerýshisi kezim. Tańerteńgilik mezgil edi. Ishke kirip kele jatyr edim, joǵary kó­te­riletin baspaldaqtyń janynda turǵan eń­seli, boıshań da kórneki tulǵaly, jasy al­pystyń aýylyna aıaq salǵan bir aǵa maǵan kóz toqtata qarap tur eken. 

Bul kisini sońǵy kezderi osy jerden jıi kóre bastaǵan edim. Sándi kıinip, sypaıy til qatyp, tekti adamnyń bolmysyn tanytyp, kishini baýrap, aǵany alqalap, qazaqy minez-qulyqty jasandylyqsyz baıqatyp, emen-jarqyn bolyp turatyn aǵany kórip, toq­tap sálem berdim. Kúrekteı qos ala­qa­nymen qolymdy qattyraq qysyp, ózi­niń baýyryna qaraı tartty. «Inim, men Aı­muhamet degen aǵań bolamyn, «Dáýir» baspasynyń sharýashylyq, esep-qısap jaǵynda qyzmettemin. Asyǵyp kele jat­pasań, sál aıalda, keńirek tanysalyq», dedi qamqor únmen. Kidirdim. Ekinshi qabatqa kóterilip, oryndyqqa jaıǵastyq.

«Men jasym kelip qalsa da, jas­tar gazetin qadaǵalap oqımyn. Seni syr­tyń­­nan jaqsy bilemin. Sonyń ishinde Áb­dilda Tájibaev, Shyńǵys Aıtmatov, Zeınolla Qabdolov, Muqaǵalı, Saǵı, el men jer, til men dil týraly jazǵan maqa­la­la­ryń­dy oqyǵanmyn. Til men dástúr, hal­qy­myzdyń óneri men mádenıeti týraly jazǵandaryńdy da jibermeı oqyp júr­min. Búgin jete tanysýdyń reti keldi, qal­qam, jaza ber, halqymyzdyń ushan-teńiz qa­zynasy qansha jazsa da kóp­tik etpeıdi. Me­niń jumys kabınetim osy ekinshi qa­batta, kez kelgen ýaqytta kelip tur. Ár­qa­shan tilektes aǵańmyn», dep aǵynan jarylyp, batasyn berdi. Sol kúnnen bastap Aıekeńmen jıi kezdesip, arqa-jarqa áńgime aıtyp, aǵa-inilik syılastyqtyń súr­leýine tústik. Úl­ken ǵımaratqa kirip ke­le jatyp, ekin­shi qabatqa kóz salyp, Aıe­keń­di kórem be dep, kidire júretin boldym. Ol kez mundaı aǵalardyń aıaǵy sırep bara jatqan ýaqyt edi.

Halqymyzda «Ákeń ólgenmen, ákeńniń kózin kórgen ólmesin» degen ǵıbratty sóz bar. Munyń maǵynasy tereńde jatyr. Sózdiń quny men qunaryn shala bile­tin keı jastar bul sózdiń áýezin retsiz qaıy­ratyn boldy. Aıekeń de ómirden ozdy. Biraq sońynda jaqsy sózi, jarasym­dy tirligi, jarqyn mysaly qaldy. Atyn shyǵaratyn azamat urpaǵy qaldy. Táýelsizdiktiń tal besigi terbelgen kezde mundaı aǵalar­dyń aqyl-keńesi aýadaı qajet edi. It jy­lynyń qaqpa qaǵar tusynda jeti beles­tiń qońyraýyn terbetken Taıyr Aımuhametuly týraly jazý nıetinde qalam ustap, oıǵa batqanda, osy bir derek qalamǵa surandy. Men buryn Taıyr aǵamyzdy syrttaı biletin jandardyń biri edim, oılana qarasam, ony kópten biletin bolyp shyǵa keldim. Ákesiniń kózin kórdim, qolyn aldym, Aıekeń sol kezde partııalyq jumysta júrgen azamat uly bar ekenin toqmeıil kóńilmen aıtqany esime tústi.

Táýelsizdik talaı tulǵalardy týdyrdy. Talaı tulǵalardy qalyptastyrdy. Azat­tyq­tyń alǵashqy araıynda at jalyn tartyp mingen arqaly azamattar Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń jany­nan tabylyp, senimdi serikteriniń sapynan oryn aldy. Jumyla izdene júrip, onyń syn­darly saıasatynyń serpinin se­zi­nip, tór­kinin túsinip, keler kúnge um­tyl­ǵan kemel oıdyń kemesine birge mindi. Jelkenin jaqsylyq­tyń jeli kergen jeldes saparda tapsy­ryl­ǵan mandat­ty joǵary ustaı bilgen aza­mat­tardyń alǵy qatarynda kele jat­qan Taıyr Aı­mu­hametulynyń óne­geli ómirbaıanyn ózek­ke toqysaq, alǵash­qy eńbek jolyn Al­maty qurylys bas­qarmasynda shatyr jabýshy bolyp bas­t­aǵan ol 1971 jy­ly Qazaq polıteh­nı­ka­lyq ınstıtýtyn qu­rylys ınjeneri mamandyǵy boıynsha bi­ti­rip, Almaty qalasyndaǵy talaı-talaı kóp qabatty páterlerdiń kiltin jańa tur­ǵyndarǵa tapsyrýdyń bel ortasynda júrgen.

Teginde, isi birden kórinip, izi birden kózge túsetin qurylysshy maman­dy­ǵynyń jaqsy jaǵy kóp. Ásirese, keshe­gi keńestik kezeńde turǵyn úıdiń kó­keı­kesti máselesi kóp jaǵdaıda jer­gilikti ulttyń jan arma­nyn jıi baýraıtyn. Boı kótergen úı­ler­men birge oı kótergen Tákeńniń jas­tyq jalyny men iskerlik qarymy tez tanylyp, jas ınjener Almaty qalalyq kom­somol komıtetiniń hatshysy bolyp ja­ńa qyzmetke kiristi. Kóp uzamaı 1979 jyl­dyń tamyz aıynda taǵy bir saty kó­terilip, Almaty oblystyq komsomol ko­mıtetiniń hatshysy bolyp bekidi. Sol kez­degi komsomoldyq jiger men qush­tar­lyq, izdenimpazdyq pen iskerlik osy saptyń qataryna kirgenderden kósh jerden kórinip turatyn. Solardyń biri – Taıyr Mansurov.

«Taıyr» degen sózdiń máni qandaı dep sóz kebejesin súzgende, onyń arab áleminen kelip, azııalyq ajarǵa beıim­del­genin, «ál-taır» degen úndes dybysy qazaqylanyp, besikke beıimdelip bólengenin bildik. Qazaqsha maǵynasy – qaısar, birbetkeı, jigerli, senimdi, qushtar degen sózdermen astasyp, qana­tyn jaıyp «qus» degen maǵynaǵa deıin qulash keretini jáne belgili boldy. Demek Taıyr Mansurovtyń óz atyna saı ómir keship kele jatqan, bilimi men qabiletin bıikte ustap kele jatqan azamat ekeni daý týǵyzbaıdy.

Ol táýelsizdik jyldarynda talaby men talantyn qatar kórsetip, Memleket ba­s­shysynyń artqan joǵary senimin zor aby­roımen aqtaı bilgen tulǵalardyń bi­ri. Jyldarmen túıindelip, qyzmet bas­pal­daqtarymen shegendelip otyrylǵan ómirbaıanyna qarasaq, ol komsomoldyq qyzyl bıletin óziniń kóptegen turǵylas­ta­ry sekildi kompartııalyq qyzyl bılet­ke aýystyryp, memlekettik qyzmet mektebiniń yssyly-sýyqty belesterinen ótken. Almaty oblystyq komsomol komı­tetiniń hatshysy bolyp júrgende atalmysh oblystyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy bolyp shaqyrylyp, bólim meńgerýshisi dárejesine deıingi joldan ótti. 

1986 jyly Almaty qalasyndaǵy Lenın aýdandyq partııa komıtetiniń birin­shi hatshysy bolyp taǵaıyndalyp, eki jyldan soń, 1988 jyly, Máskeýge, KPSS Or­talyq komıtetiniń Qurylys bólimine nus­qaýshy bolyp shaqyryldy. Bir jyldan keıin Qazaqstanǵa qaıta oralyp, Ortalyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy qyzmetine bekitildi. 1989-1990 jyldary Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp júrgende taǵy da Máskeýge jol tústi. Ortalyq komıtetke qyzmetke sha­qyrylyp, jaýapty uıymdastyrýshy, sektor meńgerýshisi degen laýazymdardy baǵyndyrdy. Kompartııanyń da qyzýy tómendeı bastaǵan ýaqyt keldi. Jańa, jaqsylyqty zaman jaqyndap kele jatty.

Qazaq jerinde Táýelsizdik qana­tyn qaqqan jyly KSRO Joǵarǵy Keńe­si komıtetiniń orynbasary bolyp jaýap­ty qyzmet atqaryp, óziniń uıym­da­s­ty­rýshylyq jáne iskerlik qabiletin kór­setip, sol kezde Qazaqstan nazaryn ózi­ne aýdarǵan. Sol jyldary (1991-1994 j.j.) Máskeýdegi «Qazaqstan» qorynyń pre­zıdenti bolyp jaýapty jumysty dóń­ge­lentken. Keńes Odaǵy ydyrap, ár res­pýb­lıka ózderiniń qam-qareketin ózderi oılaıtyn ári ózderi sheshetin kezeń týdy. Kadrdyń qadiri artatyn kez keldi. Taıyr Aımuhametulynyń ómirbaıanyn qarap otyrsaq, qyzmettik ótiliniń bir-birine jalǵasqan jaqsy dástúri bar.

Taıyr Aımuhametuly 1994 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Fe­de­ra­sııasyndaǵy О́kiletti О́kili (elshisi) bo­lyp bekitildi. Sol jaýapty qyzmette ol segiz jyl taban aý­dar­maı jumys istedi. Dál osy kezeńde Reseı men Qazaqstan arasyndaǵy eko­no­mıkalyq, mádenı-áleýmettik, rýhanı-gýma­nıtarlyq qa­rym-qatynastar joǵary deńgeıde da­myp, elaralyq ıntegrasııa, barys-kelis, tabys-bólis ýaqyt talabyna saı qa­lyp­tasty. Basshylyqtyń san-salaly tapsyrmalary árqashan sátimen júzege asyp, sabaqtastyq pen qanattastyq keń aıdynǵa shyqty.

Tarıhı derek tapjyltpaıdy. TMD mem­­leketteriniń arasynda táýelsizdik ke­zeńinde tini álsirep ketken qarym-qa­ty­nasty jańa zaman talabyna saı jańa­sha qurýdyń qajettiligi kórine bastady. Ádette baǵaly bastama men baıandy tir­liktiń alǵy sapynda arshyndap júretin El­ba­symyz 1994 jyly Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq uıym qurý týraly bastama kó­terip, onyń mańyzy men maqsatyn ke­ńi­nen ashyp kórsetti. Keıin halyqaralyq ataýǵa ıe bolǵan uıymnyń basty maqsaty burynǵy keńestik respýblıkalardyń ekonomıkalyq baılanystaryn zaman talabyna saı damyta ıntegrasııalaý, Keden odaǵynyń qalyptasý prosesterin jedeldetý, Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistikti qa­lyp­tastyrý, gýmanıtarlyq jáne saýda-eko­nomıkalyq yqpaldastyqty tereńnen damytý bolatyn.

2000 jyly 10 qazanda Astanada Qazaqstan, Belarýs, Qyrǵyzstan, Reseı jáne Tájikstan qatysqan Eýrazııalyq eko­nomıkalyq qaýymdastyqtyń jańa ke­li­simsharty jasaqtaldy. Osylaısha bu­ryn­ǵy Eýrazııalyq uıym óziniń pármeni men qýatyn jańa deńgeıge kóterip, buryn qalyptasqan ýaǵdalastyqty odan ári óris­tete, álemdik ekonomıkalyq ınteg­ra­sııanyń tynys-tirshiligin tereń qa­byl­daı otyryp, áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq jańǵyrýdyń basty tetikterin jańa­sha órkendetýdiń joldaryn paıymda­dy. Álemdik ekonomıkalyq jáne ha­lyq­ara­lyq saýda júıesin ıntegrasııalyq jaǵ­daıda der kezinde rettep, qajetti jaǵ­daıda ózgeristerge beıimdeı otyryp, júıe­leýdiń joldary naqtylandy. Bul oraı­da jańa Qaýymdastyq ótken ke­li­­simsharttaǵy oń nátıjelerdi eskere já­ne ony jańasha damyta otyryp, ın­te­g­rasııalyq prosesterdi oryndaýda pár­men­di sheshimdilik pen naqty iskerlik múm­kindikterdi barynsha paıdalanýdyń alǵysharttaryn tııanaqtady.

Erkin saýda aınalymyn tolyq deń­geıde qalyptaý, ortaq kedendik ta­rıf­­­terdi bir júıege túsirý, kapıtal­dyń erkin aı­na­ly­my, qarajattyq naryqtyń júzege asýy, Qaýymdastyq aýqymynda biryńǵaı va­lıý­talyq sheń­berge kirý, ishki naryqtyq qa­tyna­s­tarda saýda-sattyqtyń jalpy qa­ǵıda­syn qalyptastyrý, maqsatty baǵ­dar­lamalardy júıelep júzege asyrý, ón­diristik jáne kásipkerlik qyzmette bir­t­ektes jaǵdaı qalyptastyrý, biryń­ǵaı kólik júıesin ornyqtyrý, ortaq ener­ge­tı­kalyq baza jasaý, sheteldik ınvestısııa­lardy alýdyń barshaǵa tán erejesin jasaý, áleýmettik saıa­sat­tyń kókeıkesti jaǵ­­daı­laryn ózara yntymaqtasa sheshý, ult­­tyq zań­dy­­­lyqtardyń ózara úıle­sim­di­ligin ornyqtyrý, BUU-men tyǵyz qa­rym-qatynasty júzege asyrý sekildi asa mańyzdy kelisimder halyqaralyq qaýym­dastyqtyń qajettiligin daýsyz dáleldep berdi.

Osynaý asa mańyzdy, eldiń eko­no­mıkalyq-áleýmettik damýy úshin ult­­tyq mańyzy bar jaýapty jumys­tar­­dy atqarýdy Taıyr Mansurovqa Pre­zıdent senip tapsyrdy. Syrtqy ister mı­nıs­trliginiń tótenshe mańyzdy elshisi qyz­me­tinde bolyp, odan keıin Elbasynyń ke­ńesshisi qyzmetin atqarǵan Taıyr Aımuhametuly 2007 jyldyń tamyz aıynda taǵy da, úshinshi ret Máskeýge jol tartty. Ol Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyqtyń Bas hatshysy bolyp taǵaıyndaldy. Osy laýazymda jeti jyl jemisti eńbek etken Taıyr Mansurov bertinge deıin Máskeýde Eýrazııalyq ekonomıkalyq ko­mıssııanyń energetıka jáne ınfra­qury­lym jónindegi Kollegııa múshesi – Mınıstr dárejesinde qyzmet atqaryp keldi.

«О́z isiniń mamany» degen qarapaıym tir­kes bar. Sol aıtqandaı bul mindet oǵan etene tanys. El múddesi úshin eleýli eń­bek atqaryp, ýaqytpen sanaspaı, jy­raq­ta júrdim dep jasymaı jumys atqaryp jatqan azamattyń abyroıly joly Almatydan bastalǵan. Ákeniń amanatyn, ananyń mahabbatyn eldik deńgeıge kótergen Taıyr Aımuhametuly qaı jerde, qandaı laýazymda júrse de bıikten kórinýmen keledi. Ol el maqsatyn ekshegen elshi bolyp ábden qalyptasqan jan. Áke kórgen oq jonatyny ras, ana kórgen ton pishetini ras, tektiniń tálimin kórgen tulǵa bolatyny ras. Munyń jarqyn mysalynyń biri – Taıyr Aımuhametuly Mansurov. 

Eldestirmek – elshiden, jaýlas­tyr­maq – jaýshydan. Elshiniń eptiligi men erendigi beıbit kúndermen bezbendeledi. Táýel­sizdiktiń damý tarıhynda eki el ara­syndaǵy eń kóp qujat: kelisimder men sharttar, zańdar men erejeler, memorandýmdar men mámileler Taıyr Man­surovtyń kezinde barynsha je­mis­ti boldy desek, onymyz asyra aıt­qandyq bolmas. Ásirese eki memleket ara­syndaǵy saýda-ekonomıkalyq baıla­nystar qarqyndy damyp, ol TMD el­deri arasynda úlgili úrdiske ıek artty. Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy kóp vektorly qarym-qatynas jańa deńgeıge kóterilip, yntymaqtastyǵymyz nyǵaıa tústi. 

Onyń elimizge sińirgen eńbegi Ota­ny­myzdyń «Qurmet», II dárejeli «Dos­tyq», «Qazaqstan Respýb­lı­­ka­synyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – El­basy Nursultan Nazar­ba­e­v» já­ne II dárejeli «Barys» orden­de­ri­men ata­lyp ótýiniń ózi de kóp jaıttan habar ber­se kerek.

Taıyr Mansurov – sóz qadirin bile­tin azamat. Onyń bul qasıeti kezin­de ózim syrlas dos, syralǵy ini bol­ǵan Aımuhamet aǵa­dan daryǵan bo­lar dep oılaımyn. Elba­s­ymyz­­dyń: «Tatý-tátti eldiń, ekonomıkasy ór­kendegen eldiń, saýatty urpaq ósirgen eldiń, el ishinde, basqa jerde júrgende óz Otanyn maqtap, maqtan etetin eldiń, Otanyn shyn súıetin azamattary bar eldiń el­digi myqty bolady», degen mańyzy manıfes­ten kem emes júrekjardy sózin tereń túsinip, óz tabıǵatynda soǵan saı ǵumyr keship kele jatqan azamattardyń arasynda Taıyr Aımuhametulynyń esimi bar. 

Aıtylǵan sózdiń aqıqatyn derekpen óreıik. 2003-2007 jyldar aralyǵynda Taı­yr Mansurov Soltústik Qazaqstan obly­synyń ákimi bolyp qyzmet atqardy. Sol kezde «Ana tili» ult aptalyǵynda jarııa bolǵan Elbasymyzdyń: «Qazaq­stan­nyń bo­lashaǵy – memlekettik tilinde» degen baǵ­darlamalyq suhbatyn búkilhalyqtyq tal­qylaý qyzý júrip jatqan bolatyn. Osyǵan baılanysty qazaq tilin damytýdyń mem­lekettik baǵdarlamasy túzilip, ol qor­dalanǵan birtalaı túıinderdi sheshýge jol ashty.

Taıyr Mansurov osy bastamany bir­den ilip áketip, oblys kó­le­minde ja­ńa baǵdarlamalyq ju­mys­tar júıesin qur­dy. Qazaq tilinde is júr­gizýdiń jınaǵyn, tila­shar qural­­daryn shyǵaryp jáne res­pýb­lıkalyq deń­geıde semınar-ádistemelik ótkizip, el aı­maǵynda bastamashy boldy. Ol ki­tap­tar respýblıkamyzdyń barlyq óńir­­lerine taratylyp, úlgi, kórneki qural retinde jaqsy mysalǵa aınaldy. Ákim bolǵan tórt jyldyq kezeńde (2003-2007 jyldar) osyndaı ulttyq ula­­ǵatqa toly kóptegen ıgi isterdiń basynda júrdi. Táý­el­sizdik talap­­taryn tanytýda jaqsy qyz­met atqardy.

Osy oraıda halqymyzdyń «qamshy­ger» de­gen qýatty sózi eske túsedi. Uly dás­túr­­le­rimizden bastaý alatyn, ata-babamyzdyń amanatyn asqaqtatýda ar ólshemi bolatyn bul sózdiń qoǵamdyq-saıası mańyzy jańa zamanda jańasha reńge aınalyp, óz tórine shyqsa dep arm­an­daımyz. Qamshyny bilek emes, júrek ustaıdy. Halyqaralyq uıymnyń qamshygeri bolyp, «Máńgilik El» bolý muratymyzdy júzege asyrýda óz qoltańbasyn toqtaýsyz túsirip kele jatqan azamat, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Taıyr Aımuhametuly Mansurov týraly kókeıge kelgen sózdi onyń jeti ondyq beleske aıaq artqan tusynda aıtýdyń reti keldi.

О́tegen ORALBAIULY, Qazaqstannyń eńbek  sińirgen qaıratkeri,  «Parasat» ordeniniń ıegeri