Kooperatıvtik qozǵalys: kúngeı men kóleńke

Aýyldarda ujymdastyrý dáý­iri bastalǵan sol tustary eń aldy­men qosshy odaqtary, sodan keıin baryp artelder, aqyrynda ujymsharlar qurylǵan bolatyn. Ujymsharlar keńsharlarǵa aı­nal­dyrylǵan kezde Keńes Oda­ǵynyń ózi qulap tyndy. Keńes Odaǵy qolynda barlyq ákimshilik-komandalyq resýrs­tar bola tura aýyl adamdaryn ujym­dastyryp, iri sharýashylyqtar qurýǵa óziniń qanshama jyldaryn jumsady. Al táýelsiz elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi osy isti qalpaqpen uryp al­ǵysy keletin sekildi. Máselen mı­nıstr­lik bıyl elimizde 326 koopera­tıv qurý josparlansa, onyń ornyna 745 kooperatıv quryldy dep málimet taratqan bolatyn. Osy kórsetkish ras pa? Qurylyp otyrǵan 745 kooperatıv shynymen de qalypty jumys arnasy­na kirisip kete aldy ma? Mine, kún tár­tibinde turǵan osyndaı ótkir saýal­ǵa Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Nurjan Áltaev bylaı dep pikir bildirdi.

«Iá bul máseleni oryndy kóterip otyrsyzdar. Shynymdy aıtsam, osyndaı suraqtyń bolaryn ózim de kútip edim.

Jańaǵy 745 kooperatıvtiń qurylǵan­dyǵy anyq. Biraq olar qalaı jumys istep otyr, bul – ekinshi másele. Bári de oıdaǵydaı jumys istep jatyr dep aıta almaımyn. О́ıtkeni bizdiń ıdeıa­myz ben talabymyz boıynsha bul qurylǵan kooperatıvterdiń barlyǵy ózderi shyǵaratyn ónimderdi, máselen, et pen sútti ótkizý úshin sol óńirde ju­mys istep turǵan et nemese sút zaýy­ty­na naqty bekitilýi tıis edi. Sóıtip olar­­dyń ónimderin turaqty túrde qabyl­daı­tyn sýbekt arnaıy kelisim­shart negizinde aı­qyndalýy kerek bolatyn. О́ki­nishke qaraı, óńirlerdegi ákim­dik­terdiń barlyǵy osy ju­mysty aqyr aıaǵyna deıin jetkize qoıǵan joq. Bul týraly men naqty mysal da keltire alamyn.

Biraq áńgime munda emes. Áńgime qurylyp jatqan kooperatıvter óndirgen ónimderdiń ótimdi bolýynda. Sonda ǵana olar óz isterine senimdilikpen qarap, odan ári damýǵa umtylatyn bolady. Son­dyqtan biz qazir kooperatıvter men óńdeý­shi kásiporyndar arasyn tyǵyz baı­lanystyrý baǵytynda jumystar júr­gizip jatyrmyz. Bul másele qatań baqy­laýda deýge bolady», dep jaýap berdi.

Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, aýyldy kooperatıvtendirý isiniń taǵy bir qıyndyǵy – osy istiń erikti túrde júzege asyrylatyndyǵynda. Eger jeke sharýalar kooperatıvke birikpeımin dese, olardy zorlap biriktirýge bolmaıdy. Mundaı kúsh Keńes Odaǵynyń atqarý organdarynyń qolynda bolǵanymen, bizdiń mınıstrliktiń qolynda joq. 

«Sondyqtan biz kooperatıvke birigý árbir sharýa úshin is júzinde tıimdi bolatyndaı shema ázirledik. Sonyń biri kooperatıvke birikken sharýalardyń ónimderin ótkizip berý isiniń jolǵa qoıyla bastaǵany bolsa, ekinshi bir úlken qoldaý jeńildetilgen nesıeler túrinde jasalýda. Máselen, kooperatıv músheleri ózderine qajetti qural-jabdyqtar satyp alǵysy kelse olarǵa 16 mıllıon teńgege deıin jyldyǵy 6 paıyzben nesıe beriledi. Árıne, bul iste alynǵan nesıege kepildik qoıý jaıy da eskerilgen. Máselen, siz kooperatıv múshesi retinde 10 mıllıon teńge nesıe alatyn bolsańyz, biraq oǵan qoıatyn kepil zatyńyz bolmasa, munyń 5 mıllıon teńgesine memleket kepil bolady. Al eger siz óz bıznesińizdi endi ǵana bastap jatqan kooperatıv múshesi bolsańyz, onda memleket sizdiń alatyn nesıeńizdiń 80 paıyzyna deıin kepildik bere alady. Qarańyzshy, bul kooperatıv múshelerine jasalyp jatqan úlken qoldaý emes pe?!» dedi vıse-mınıstr. Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, qa­zirgi sátte aýyldy koope­ra­tıv­­­ten­di­rý baǵy­tyn­da júrgizilip jat­qan ju­­mysqa qol­baı­laý bolyp otyr­ǵan kedergiler de az emes eken. So­nyń bastylarynyń biri koope­ra­tıv músheleriniń sana-sezimine, bi­lik­­­tilik deńgeıine qa­tys­­ty bolyp otyr. Ashy­ǵyn aıt­­­saq, memleket kór­setip jatqan túr­­li qoldaýlar ná­tıjesinde koo­pe­ratıv­ke birigý­diń koope­ratıv músheleriniń bar­ly­ǵy­na da paıdaly ekendigin aýyl adam­dary tolyq túsinip bola qoıǵan joq. Biraq kóp keshikpeı bul qıyn­­dyq ta eń­se­ril­mek. О́ıtkeni «Atameken» ult­tyq ká­sipkerler pa­la­­ta­­s­ynyń Bi­lik­ti­lik or­ta­lyǵy ar­qy­­­ly aýyl ákim­de­ri men kásip­ker­lerdi oqytý ju­mys­tary qol­ǵa alynýda.

Sonymen aýyldy koopera­tıv­­ten­­dirý degenimiz, bul – keń aýqym­­dy, kúsh-jiger men ýaqyt­ty qajet ete­­­tin úlken jumys. Son­dyq­­tan san myń­daǵan adam­dy qam­­typ otyr­­ǵan bul is­te bastapqy kez­­de sha­­­la­­ǵaı­lyqtar kez­d­esip jat­­sa, oǵan tú­sinistikpen qa­ra­ǵan oryndy. 

Sondaı-aq Nurjan Áltaev­tyń aı­tý­ynsha, koopera­tıv­ten­dirý jó­ninde eli­mizde qa­lyp­­tasyp kele jatqan jaq­sy tájirıbe de joq emes. Osyǵan mysal retin­de Shyǵys Qazaqstan oblysyn­da qu­ryl­ǵan omarta sharýa­shy­lyq­tary­nyń koope­ratıvin aıtýǵa bola­dy. Bul bir kooperatıvke oblys­tyń 1,5 myń omartashysy, ıaǵnı ob­lys­taǵy barlyq bal arasyn us­taý­­shy­lar birikti. Mine, osy bir koo­­­peratıvtiń ózi jylyna 3 myń ton­na bal shyǵarady. Bul – úlken ónim. Mundaı qomaqty ónim­men kez kelgen rynokqa shyǵý­ǵa bolady. Mine, osy 1,5 myń adam óz qar­jy­laryn birik­tire kele, óz­deri­ne bal quıatyn ydys­­tardy shy­ǵa­ra­­tyn úlken seh satyp alyp, ony ár­túr­li kólem­de bal quıatyn bósh­ke­­ler shyǵa­­ratyn jańa tehnolo­gııa­­men jabdyqtady. Taǵy da óz o­r­­ta­­larynan qarajattaryn shy­ǵa­­ra otyryp, Qytaıdyń vetın­spek­sııasynan arnaýly ókilder sha­qyryp, bal men ydystar sapasyn teksertken. Aqyr aıaǵynda Qytaı vetınspeksııasynyń ókil­deri koo­peratıvte óndirilgen ónim­ge senim­men qarap, satyp alýǵa bo­la­dy degen sertıfıkattaryn berdi.  «Bul – úlken jetistik. En­di so­nyń nátıjesinde aldy­myz­­­­daǵy qań­tar aıynan bas­tap ­Qytaıǵa bal jetkize bas­taı­­myz. Árıne eger Shy­ǵys Qazaqstannyń omarta sha­rýa­shy­lyq­­tary bir kooperatıv aıasyna bi­rik­peı, burynǵysha jeke-jeke qı­myldaıtyn bolsa, bul je­tis­tik­tiń shetin de kórmegen bolar edi», dedi vıse-mınıstr.

Iá, qazirgi kúni elimizdiń aýyl sha­­rýa­­­­shylyǵynda tolǵan­dy­­ra­tyn prob­­le­malar az emes. Olar­­dy sheshý jol­daryn aıtqan kez­de ońaı kó­rin­genimen, naqty nátı­je­ge kelgen kezde ájep­táýir bolyp bas­tal­ǵan isterdiń aqy­ry qo­jy­rap sala beretindigi de ta­­­laı baıqaldy. Má­selen, bıyl­ǵy jyl­­dy elimizdiń aýyl sharýa­shyly­ǵy salasy birsha­ma táýir kór­­set­kish­termen qory­tyn­dy­la­­maq. Et pen sút, kar­top pen kókó­­nis ónim­deriniń kóle­mi byl­­ty­rǵy jylmen salystyr­ǵanda edáýir artqany baıqalady. Biraq ókinishke qaraı, osy ónimder baǵa­synyń óskeni de baıqalady. Munyń sebebi nede? Álde statıstıka ótirik aıta ma? 

Jýrnalıster kótergen bul másele boıynsha da Nurjan Áltaev jaýap berdi.

«Aýyl sharýashylyǵynda ón­diril­gen ónimderdiń kólemi tý­ra­ly resmı statıs­tıkany Aý­yl sharýashylyǵy mınıstr­ligi júrgizbeıdi. Ony júr­gi­ze­tin arnaýly memlekettik organ bar. Biz sonyń máli­metterin basshylyqqa alamyz jáne ony ótirik dep aıta almaımyz. Biz qazir ashyq naryq jaǵdaıynda jumys istep jatyrmyz. Munyń ózi bizdiń elimizde óndirilgen azyq-túlik ónimderiniń barlyǵy birdeı óz ishimizde qala bermeıdi degen sóz. Máselen, bıyl kartopty mol aldyq. Biraq sonymen qatar onyń eksporty da burynǵyǵa qaraǵanda, jaq­sara tústi. Máselen, kór­shiles О́zbek­stanǵa júz myń ton­na kartop eksporttadyq. Sebebi О́z­bekstan rynogy bizdiń kartopqa biz­de­gige qaraǵanda, áldeqaıda jo­ǵary baǵa usyndy. Kásipkerler osyny paıdalanyp, elde óndirilgen kartoptyń eleýli bóli­gin shetke jóneltti. Tek kar­top qana emes, bıylǵy jyly qoı eti­niń jáne basqa da birqatar ónimder­diń eksporty da byltyrǵy jylǵa qaraǵanda, birneshe eselep ósti», dedi vıse-mınıstr.

Sóz oraıynda bul áńgimeniń Aýyl sharýa­shylyǵy vıse-mı­nıstr­le­ri Nurjan Áltaev pen Rýslan Qur­ma­nov­tyń qatysýy­men ótken semınar­da ór­bigenin de aıta ketý qajet. Semı­nar­ǵa qatys­qan mınıstrlik ókil­deri­niń bol­ja­mynsha, aldaǵy jyl­dary eli­miz­degi et baǵasy bir­sha­ma tu­raq­­tanýy tı­is. О́ıtkeni bu­ryn mu­­naı ón­dirý­men, qu­rylys sa­lýmen shu­ǵyldanyp júr­gen aza­mat­­tar­dyń ózi mal ósirýge qa­raı bet bu­ryp otyr. Osydan eki-úsh jyl buryn bulaı bola­dy dep kútýdiń ózi múm­­­kin emes edi. Endi álemdik ry­­nok­­ta azyq-túlik ónimderiniń, so­nyń ishinde et, sút ónim­deriniń baǵa­sy sharyqtaı bastaǵan­dyq­tan Iran jáne birqatar arab elderi bizden qoı etin satyp alýǵa beıil ekendigin bildirdi.

«Máselen, Iranda bolǵany­myzda osy eldiń aýyl sharýashy­lyǵy salasy­nyń basshylyǵy men naryqtaǵy iri kom­panııa­larynyń ókilderi «Sizder bizge qoı etiniń iri partııasyn taýyp be­rińizder, osylaı isteseńizder, biz siz­­dermen joǵary baǵa bo­ıynsha ke­li­sim­shartqa otyrý­ǵa búgin daıyn­byz», de­di. Mine, osy jaǵdaı­lar túptep kel­gende eli­mizdegi aýyl sharýa­shy­ly­ǵy­­nyń kóterilýine sebep­shi bo­la­tyn­d­y­ǵy túsinikti. Aýyl sha­­rýa­shy­­­lyǵy kó­ter­ilse, kóp­te­­gen aza­mat­­tar osy sa­la­ǵa ju­mysqa kelip, ónim kó­le­­min áldeqaıda molaıtady. Sóı­tip baǵada turaqtylyq or­naı­tyn bolady. Elimiz astyq­ty mol ón­di­retindikten onyń ishki ry­nok­taǵy baǵasynda tu­raq­­ty­lyq­tyń saqtalynyp ke­le jat­qandyǵyn kórip otyrmyz. En­di osyndaı jaǵdaı mal sh­a­rýa­shylyǵynda da ornyǵady degen senimdemiz», dedi semınardy qorytyn­dylaǵan mınıstrlik ókilderi.

Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»