Birde ár jańa býyn óziniń ádebı synyn ala kelýi kerek degen edim, óıtkeni ár urpaq «ónerge óz ólshemderimen qaraıdy, óz talaptaryn aıtyp, jańa maqsat qoıady». Talǵam men sánniń ózgeretinin ǵana aıtqym kelgen joq. Tipti odan da tereń syr jatyr.
О́tken kúnniń úzdik shyǵarmasyn basqasha qabyldap, aldyńǵy tolqynǵa qaraǵanda kóbirek basqalardyń yqpalyna urynatynyn eskerip otyrmyn. Qandaı da bir aýqymdy synı maqala «ádebı syn» degen uǵymdy túbegeıli ózgertip, mazmunyn baıytady dep te aıtpaımyn. HVI ǵasyrdan beri «bilim» sóziniń maǵynasynyń ózgerýine jańa pánderdi ózine jınaqtaýy ǵana emes, jalpy halyqqa qarata kóp aıtyla bastaýy da yqpal etti. Osyǵan uqsas ózgeristi «ádebı syn» uǵymynyń evolıýsııasyna qarap ta baıqar edik. Djonsonnyń «Aqyndardyń ǵumyrnamasy» sııaqty jaýhar shyǵarmasy men búgingi kúnniń syny Kolrıdjdiń «Ádebıet bıografııasy» eńbegin ýaqyty men mańyzdylyǵyna qarap salystyryńyzshy. Djonsonnyń ádebıet dástúrin ustanatyn kezeńniń sońǵy ókili bolǵanymen, al Kolrıdj jańa stıldiń myqty jaǵyn maqtap, álsiz tusyn synaýymen ǵana aıyrmashylyq bitpeıdi. Mundaǵy basty uqsamaıtyn dúnıe Kolrıdjdiń poezııaǵa tereń mán, keń maǵyna berýinde. Ol syndy fılosofııamen, estetıkamen, psıhologııamen baılanystyrdy, bul ǵylymdar ádebı synǵa dendep endi. Odan keıingi býyn ózderiniń qorqynyshy men táýekeline baılanysty ǵylym salalaryn paıdalandy hám paıdalanbady. Búgingi kúni Djonsondy baǵalaý úshin tarıhı paıym kerek, esesine Kolrıdjben jańa zaman synshysynyń ortaq taqyryby kóp-aq. Búgingi syn Kolrıdjdiń murageri desek te bolady, hám búginge jetse, óz zamanyndaǵydaı qoǵamdyq bilimderge qyzyǵyp, lıngvıstıkamen, semıotıkamen de shuǵyldanaryna sener edim.
Osy ǵylymdardyń biriniń pozısııasymen ádebıetti zertteý – bizdiń zamandaǵy ádebı synnyń ózgerýine ákelgen eki sebeptiń biri. Ekinshi sebebi: belgili. Aǵylshyn, Amerıka ádebıetin ýnıversıtetterde tereńdep oqytýǵa basa nazar aýdaryldy, tipti, Amerıkadaǵy mektepterde synshylar sabaq beretin, al ustazdar syn jazatyn kezeń paıda boldy. Muny jaman deı almas edim: qazirgi qyzyqty synnyń kóbin sol kezde ýnıversıtette oqyǵan ádebıetshiler nemese ózin synshy retinde alǵash mektepte synap kórgen ǵalymdar jazyp júr. Biren-sarany bolmasa, bizdiń zamanymyzda jýrnaldaǵy syn kásibı synshylar úshin uzaq ómir súrýdiń joly emes jáne bul qalypty jaǵdaı. Qazirgi synshylar sonda burynǵylarǵa qaraǵanda basqa álemde, ózge aýdıtorııaǵa jazyp júr me? Meniń oıymsha salmaqty syn azshylyq úshin jazylady. HIH ǵasyrmen salystyrǵanda sol azshylyqtyń sany kóp bolmaı-aq qoısyn.
...Eger ádebı synda tek konondarǵa, uǵymdarǵa jabysyp alsaq, onda erte me, kesh pe, syn tek túsindirme dárejesine qulaıdy. Tipti, syn eshqashandaı ǵylym salasy bolmasa da (bolǵanda emes), ǵylymılanyp ketý qaýpi bar. Bir jaǵynan, ımpressıonıstik, sýbektıvtik kózqarastardy da asqyndyryp almaýymyz kerek. Onda bizdiń synymyzdyń bos áńgime men zaıa sózden aıyrmasy bolmaıdy. Otyz úsh jyl buryn, osy ımpressıonıstik syn maǵan unamaı «Synnyń maqsatyn» jazǵan em. Endi meniń pikirimshe biz taza túsindirýmen aınalysatyn synnan saqtanýymyz qajet. Sońǵy otyz jyl aǵylshyn, amerıka ádebı synynda sátti kezeń boldy dep oılaımyn. Artqa qarap, tipti, tamasha ma deımin. Kim biledi?
Tomas Sternz ELIOT
«Syn shekarasy» maqalasynan, 1956 jyl
Aýdarǵan Baǵashar TURSYNBAIULY