Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basyndaǵy ult zııalylary sııaqty búginge deıin talaı ókinýmen keldik. Olar «Aı,qap!» dep qynjylýymyzdyń sońy bolsynshy degen oımen «Aıqap» jýrnalyn shyǵarǵan edi. Biraq arada bir ǵasyr ótse de, ótkennen sabaq almaı kelemiz. Qaıda da bitpeıtin qatelik. Sonyń ishinde synnan arylmaıtyn bilim salasy da bar.
Bir jyl buryn oqýshylardyń pán olımpıadasy elimizde bir kúnde bolmaı, óńirlerde eki kúnge bólinip ótti. Sóıtip, birinshi týrdyń materıaldaryn bilim saıysy ertesine ótetin jerler ınternetten bilip otyrdy. Bıyl sol qatelik túzetilip, respýblıkanyń barlyq jerinde derlik bir ýaqytta bolǵanyna qýandym. Degenmen, eń durysy, olımpıada tapsyrmalarynyń úsh-tórt nusqasyn daıyndaý. Naǵyz shynaıylyq sonda ǵana bolady. Iаǵnı, pán olımpıadasy obektıvti sebeptermen buryn, ne keıin ótken oblystardyń materıaldary bir-birine yqpal ete almaıdy.
2016 jyly bizdiń aýdanda oqýshylardy olımpıadaǵa alyp kele jatqan kólik joldan taıyp, áıteýir, arty jaqsy bolǵan edi. Byltyr bilim bólimi sodan saqtanyp, olımpıadanyń eki kezeńin de bir kúnde ótkizdi. Biraq, olımpıadany bir kún kesh bastaǵandyqtan oqýshylar ǵalamtordan I týrdyń jaýabyn bilip alypty. Búıtetin bolǵasyn keshiktirmeı, búkil eldegideı bir mezgilde bastaý kerek emes pe?! Eki kezeńdi birdeı ótkizý oqýshylarǵa salmaq túsiredi. Bir kúnde eki týrdyń tapsyrmalaryn tekserip shyǵý da qıyn. Ásirese, I týrdy tarazylaý úlken jaýapkershilikti qajet etedi. Keıbir deńgeıles jumystardy muqııat taldaı túsý qajet. Komıssııa tóraǵasynyń barlyq jumystardy bir qarap ótýine taǵy ýaqyt kerek. Qalaı degenmen de asyǵystyq jaqsylyqqa aparmaıdy. Qysqasy, eki týrdy eki kúnde ótkizý joǵarydan durys oılastyrylǵan.
О́tken jyldan beri quqyq negizderi páninen aýdandyq olımpıadada komıssııa tóraǵasy bolyp kelemin. Sonda baıqaǵanym, bıylǵy materıaldar burynǵydan biraz jeńil kórindi. Árıne, olımpıadanyń tapsyrmalary asa jeńil bolsyn dep otyrǵan joqpyn. Qazirgi kezde mektepte «Quqyq negizderi» páni jeke oqytylmaıdy. «Adam. Qoǵam. Quqyq» degen pán 9-10-synyptarda 9 saǵat, 11-synypta 5 saǵat qana oqytylady. Sol taqyryptardyń ózi az ózgeristermen qaıtalanyp beriledi. Sondyqtan birinshi týrdyń tapsyrmalary kúrdeli bolmasa deımin.
«Qazaqstan tarıhy» páninen 11-synypta birinshi kezeńde «Qala mádenıeti, arheologııa men óner» degen taqyryp boldy. Negizi arheologııa emes, arhıtektýra bolýy kerek edi. Oqýshylar solaı dep, durysyn jazdy da. 9-synyptyń ekinshi kezeńniń basqatyrǵyshynda shym-shytyryq aralasyp ketken áripterdiń ishinen bir artyq áripti alyp tastap, tarıhı tulǵalardyń atyn, ne tegin tabý kerek bolatyn. Oqýshylardyń deni bile tura qatelesipti. О́ıtkeni, oryndalý sharty qazaqsha bolǵanmen, tapsyrmanyń ózi oryssha nusqasymen berilipti. Quzyretti kisilerdiń jaýapkershiligi qaıda sonda? Basqatyrǵyshty qurastyrýshylar muny nege oılamaıdy? Álde ádeıi oqýshylardyń «basyn qatyrǵysy» kelgen be?! Nege aınalyp kelgende oqýshylar zalal kórýi tıis?!
Olımpıada – naǵyz bilimdilerdiń saıysy. Demek, qazylar ózine artylar senimdi sezinýi tıis. Sony keıbirimiz tolyq túsinip júrmegen sııaqtymyz. Birde ózimnen kishi bir inim mynany aıtty.
Oqýshy kezinde aýdandyq olımpıadaǵa qatysqanynda komıssııa quramyndaǵy jetekshisi «sálden keıin syrtqa suran», deıdi eken. Sosyn jaýap jazylǵan paraqty beretin bolsa kerek. Oqýshylar byltyrǵy aýdandyq olımpıadada da bir matematıktiń oqýshysyna «kómeginiń» baıqalyp qalǵanyn áńgimeledi. Bulaı etsek, jas urpaqty joldan taıdyryp, ótirikke úıretemiz. Shynaıy bilimdi jastyń taýyn shaǵyp, talabyn qaıtaramyz. Sonda ne úshin? Kem kúngi maqtan úshin be? Arzan ataq úshin be?
Jaryqtyq shákirtterine «ne isteseńizder de taza qolmen isteńizder», dep ár sabaǵynyń aldynda qolyn jýatyn Ybyraı atamyz eriksiz esime túsedi. Y. Altynsarın 1864 jyly mektep ashty. Sol jańalyqty orys dostaryna qýana habarlaǵan hatynda jas urpaqtyń paraqor, ótirikshi bolyp óspeýi úshin alǵashqy kúnnen ımandylyq pen adamgershilik tárbıesine basa kóńil bólip otyrǵanyn jazǵan. Bul kezde Ybyraı 23 jasta ǵana bolǵan. Al, biz ne istep júrmiz? Oılanaıyq...
Serik ZIIаTOV, Bulan orta mektebi tarıh pániniń muǵalimi
Batys Qazaqstan oblysy, Syrym aýdany
Oınatyp otyryp oılantýBúgingi jańartylǵan bilim berý júıesiniń talaby balanyń oılaý qabiletin jetildirý, ózindik iskerlik qasıetterin qalyptastyrý, zaman talabyna saı oılaý júıesin júırik etip tárbıeleý ekeni belgili. Osy rette balany damytýda oıynnyń, kádýilgi balalar oıynynyń áseri mol ekenin aıtqym keledi.
Bul jobada oıyn balalyq shaqtyń tabıǵı serigi, qýanysh seziminiń qaınar kózi bolǵandyqtan jańa tehnologııalardy negizge ala otyryp, qazirgi zaman talabyna saı ózekti máseleler qarastyrylyp otyr. Iаǵnı, bala aınalany baqylaǵanda kórgen, tanyǵan jáne qabyldaǵan dúnıelerin oıyn arqyly beınelep kórsetedi. Sondyqtan kúndegi kózqaras boıynsha bala oıynyn ásheıin bir ermek dep uǵynbaǵan jón. Oıyn – bala úshin tolaıym eńbek ári úzdiksiz oqý. О́ıtkeni syrtqy dúnıeden qabyldaǵan bilimdik uǵymdar oıyn nátıjesimen tııanaqtalyp, turaqty ádetke aınalady. Balaǵa oıyn arqyly berilgen bilim men tálim-tárbıe damytýshylyq mánge ıe bolyp, jeke tulǵa retinde qalyptasýyna zor yqpal etedi.
Oıynmen berilgen bilimniń mańyzyn joǵary baǵalaǵan kórnekti pedagog Anton Makarenko «Eresek adam úshin eńbektiń, jumystyń jáne qyzmettiń mańyzy qandaı bolsa, bala ómirinde oıynnyń mańyzy sondaı zor» deıdi. Sondyqtan keleshek qaıratkerdi tárbıeleýdi eń aldymen oıynnan bastaǵan lázim. Oıyn arqyly oqýshyny bilim alýǵa, oqýǵa qyzyqtyrýǵa, osylaısha, jeke tulǵanyń damýyn qalyptastyrýǵa bolady. Oıyn barysynda balalardyń bilimi tereńdeı túsedi, jańa ádis-tásildi, jańa bilimdi ıgeredi. Oıynda balalar ár nársege jaqsy zeıin qoıady jáne kóbirek esinde saqtaıdy. Balalar oıyn ústinde alǵa qoıǵan maqsatyna tez jetedi. Sondyqtan oıyn arqyly berilgen bilimnen bala túsinigine, jeke bastyń damýyna jáne balanyń psıhıkalyq damýyna oıynnyń áserin jáne áleýmettik qarym-qatynas mektebi ekenin baǵamdaýǵa bolady.
Oıyn arqyly balanyń sózdik qoryn damytýda aýyzsha sóıleý mashyǵy ózgeredi, tanym belsendiligi qalyptasyp, aqyl-oı prosesi jetiledi, túrli adamgershilik qasıetterdi boıyna sińiredi. Ártúrli oıyndardy uıymdastyra otyryp, balalardy bir-birine degen qaıyrymdylyq, meıirimdilik, dostyq, baýyrmaldyq, ortany syılaý sezimderine tárbıeleýge bolady. Sondaı-aq kimde-kim balanyń tildik qabiletin damytqysy kelse, eń aldymen onyń oılaý qabiletin damytýy tıis. Budan túıerimiz oıynǵa talpynyp turǵan balany tyıa berýdiń qajeti joq. Kerisinshe, bala oıynyn mazmundy uıymdastyrý jaqtaryn oılastyrǵan abzal.
Sáýle SMAShOVA, №1 Zatobol orta mektebi qazaq tili men ádebıeti pániniń múǵalimi
Qostanaı oblysy, Qostanaı aýdany