Keıde adamnyń kárip bolmaǵy bir-aq sátte. Kúni keshe júzinde qany oınap, qulshynyp júrgen adam aıaq astynan ınsýltke urynyp, kenetten kóz jumyp, qaısybiri qol arbaǵa qarap qalsa, ishinara aýrý quryǵynan sytylyp shyǵatyndary da bar. Árbir jazylyp shyqqan adam qoǵamnyń oljasy, úı-ishi, týǵan-týystyń qýanyshy. Osy bir dert nege qanat jaıa túsýde degen saýal mazalaıdy. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń aldyn ala zertteýleri boıynsha, 2030 jylǵa qaraı álemde shamamen 23,6 mıllıon adamnyń júrek-qan tamyry júıesindegi dertterden, onyń ishinde basym bóligi júrek aýrýlary men ınsýltten qaıtys bolýy múmkin eken.
Qan qysymynyń únemi joǵary bolýy ınsýltqa aparatyn joldyń biri. Mamandar arterıaldyq gıpertonııanyń jastar arasynda óristeýine qatty alańdaýshylyq bildirýde. «Arterıaldyq gıpertonııanyń ósýine temeki shegý, alkogoldi shamadan artyq tutyný, deneniń artyq salmaǵy, az qımyldaý, kúızelister tárizdi faktorlar edáýir áser etedi» – deıdi dárigerler.
Astana qalasyndaǵy salamatty ómir saltyn qalyptastyrý ortalyǵynyń úılestirýshisi Shyńǵys Baıkóbenov jyl saıyn elimizde Dúnıejúzilik ınsýltpen kúres kúniniń sheńberinde birqatar sharalar ótkiziletinin, negizinde qan aınalymy júıesi aýrýlarynyń aldyn alý úshin kúsh biriktirýde jumys berýshiler, bıznes qurylymdary, jergilikti atqarýshy organdar, ÚEU jáne basqa da múddeli uıymdar men jekelegen adamdardyń óz densaýlyǵyna júrdim-bardym qaramaýynyń mańyzdylyǵyn alǵa tartady. Adamdardyń densaýlyǵyna zııan tıgizetin ádetterden arylýy, sonymen qatar ınsýlttiń alǵashqy belgileri bilingende durys jáne der ýaqytynda alǵashqy kómek kórsetýdiń mańyzy týraly jurtshylyqtyń habardar bolýyna basty mán beredi. Shynymen biz jazataıym áriptesimizde nemese týysymyzda ınsýlt belgisi bilinse ne isteýimiz kerek? Insýlttiń bastapqy negizgi belgileri qandaı, ol týraly naqty ne bilemiz?
Insýlttiń bastapqy negizgi belgileri qol, aıaq bulshyq etteri jansyzdanyp, sóz buzylyp, bas aýyryp, júris buzylyp, adamnyń esinen tanýy múmkin. Eger jaqynyńyzda osy belgiler baıqalsa ony elemeýge bolmaıdy, dereý dárigerge júgingen abzal. Der kezinde kórsetilgen shuǵyl medısınalyq kómektiń ár saǵatynyń asa mańyzdy máni bolǵandyqtan ınsýlttiń paıda bolýynan keıin ýaqtyly emdeýin bastap jáne dıagnozy durys qoıylǵan jaǵdaıda ınsýlttiń zardabyn meılinshe azaıtýǵa bolady.
Al buzylǵan fýnksııalardy qalpyna keltirý úshin ınsýlttiń emdeýi keshendi bolý qajet. Bul boıynsha dári-dármekpen qosa operatıvti emdeý, áleýmettik jáne fızıkalyq ońaltý atqarylyp, emdeý barysynda túrli mamandar, nevrolog, neırohırýrg, terapevt, kardıolog, hırýrg sonymen birge basqa mamandar, EDShK ınstrýktory, logoped, psıholog, áleýmettik qyzmetker qatysady. Al eń negizgi mán berilýi tıis dúnıe – adamdardyń salamatty ómir saltyn ustanýy.
Shynynda, aýrýdyń aldyn alǵan áldeqaıda tıimdi, ári qaltaǵa túsetin salmaq ta azaıa túsedi. Osy rette elimizde Densaýlyq saqtaý mınıstrligi patologııadan bolatyn ólim-jitim kórsetkishin tómendetý maqsatynda birtalaı jumys atqarýda. Máselen, jasy 40-tan asqan turǵyndardy skrınıngtik zertteýlerden ótkizýdiń mańyzyna turǵyndar jete mán bere bermeıdi. Al sonyń arqasynda ózderi bilmeı júrgen qanshama arterıaldy gıpertonııa aýrýyna shaldyqqan pasıentter anyqtalǵan.
Sonyń nátıjesinde azamattar qan qysymyn bir qalypta ustaıtyn tegin dárilermen qamtamasyz etilýde. Oǵan qosa osy aýrýdyń dıagnostıkasy men emdelýinde joǵary tehnologııalyq ádisterdi qoldaný ońtaıly nátıjelerin berýde. Mysaly, Astanadaǵy Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynda mı anevrızmasyna shaldyqqan pasıentterdi emdeýde jańa tehnologııa keńinen qoldanylady, onyń nátıjeleri kóńil qýantarlyq dárejede. Sonymen qatar elimizdiń barlyq óńirinde kardıologııalyq ortalyqtar, ınsýltqa shaldyqqan naýqastarǵa keshendi emdeý sharalaryn uıymdastyrý úshin 40 ınsýlt ortalyǵy ashyldy.
Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»