Mańǵystaý tarıhynyń erekshelikteri qazirden bastap dáleldenip, ǵylymı turǵyda álemde qyzyǵýshylyq týdyrýda. О́lkedegi árbir qupııasy ashylǵan ejelgi paleolıttik Sarytash shyǵanaǵy sheberhanalary, tas dáýiriniń aıaǵyna jatatyn Qosqudyq keshendi eldi mekeni, qola dáýiriniń qala tıptes Toqsanbaı, Aıtman eskertkishteri, Báıte 1-3, Qyzylúıik, Tasastaý, Qaınar, Áýrentóbe, Soqqy, Aqpan erte temir dáýiriniń ǵıbadathanalary, Jezdi, Qaraqabaq jáne Qyzylqala orta ǵasyrlyq qalashyqtary, Shaqpaq ata, Qaraman ata, Sultan-epe, Shopan ata, Beket ata jerasty meshitteri, orta ǵasyr jáne jańa zaman kezeńderiniń keshendi qorymdyqtary syndy eskertkish Qazaqstannyń ǵana emes, adamzat tarıhynda da mańyzdy oryn alady.
Osy oraıda muraly óńirdiń arheologııa salasyndaǵy búgingi jańalyǵy qandaı degen oımen Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryǵynyń dırektory Nurlan Qulbaevpen áńgimelesken edik.
– Nurlan Abyzuly, Mańǵystaýdaǵy tarıhı eskertkishterge sońǵy jyldary júrgizilgen arheologııalyq zertteýler qorytyndysy ótken men búginge beı-jaı qaramaıtyn jas jetkinshekter men tarıhshylar, barsha zııaly qaýym ókilderi úshin qyzyqty dep oılaımyz...
– Toǵyz joldyń torabynda ornalasqan Mańǵystaýdyń búgini baqýatty bolsa, keshegisi kıeli. Erte orta ǵasyrlarda Mańǵystaý aımaǵynan belgili Uly Jibek joly kontınentaralyq saýda joldarynyń soltústik tarmaqtary ótken. Mańǵyshlaq túbegi qurlyq jáne teńiz saýda qatynastarynyń tamasha ushtasqan saýda joldarynyń tranzıttik bóliginiń biri retinde mańyzdy ról atqardy. Saýdanyń damýy munda alǵashqy otyryqshy eldi mekender men qalalardyń, al Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda portty qystaýlardyń paıda bolýyna septigin tıgizdi. Teńizdegi saýda barlyq Kaspıı mańy memleketterin biriktirdi. Oblystaǵy sońǵy jyldardaǵy arheologııalyq zertteýlerdiń basty baǵyttarynyń biri – H-HIII ǵǵ. kezeńderimen shamalanatyn Qyzylqala orta ǵasyrlyq qalashyǵy qaldyqtary. Qyzylqala týraly bilý oqyrmandar úshin de tartymdy jańalyq bolady. Mańǵystaý aýdanynda Aqmysh bulaǵy jaǵasynda ornalasqan H ǵ. ekinshi jartysy – HIII ǵ. basy kezeńderindegi Qyzylqala qalashyǵy – neǵurlym mańyzdy eskertkish. Bul arheologııalyq nysannyń shaǵyn ǵana bóligine aldyn ala júrgizilgen qazba jumystarynyń qorytyndysy Qyzylqala – iri saýda-qolóner qalasynyń qaldyqtary bolǵan dep boljaýǵa múmkindik beredi. Bul jerden tabylǵan qysh ydystarynyń synyqtary boıynsha joramaldasaq, qalashyq qurylysy H-HI ǵǵ. bastalǵan, al qaınaǵan ómir HIII ǵ. ekinshi jartysynda Altyn Ordanyń saýda baılanystary jandanýy bastalǵanǵa deıin toqtaǵan. Qyzylqala qalashyǵy málimetteri Aral-Kaspıı óńiri kóshpelileriniń orta ǵasyrlyq tarıhy, sondaı-aq Shyǵys Eýropa men Azııa elderiniń saýda baǵyttary men damýy týraly sheksiz jumbaqtardyń sheshimine negizdi jol silteıdi.
– Qalashyqtyń zerttelý tarıhy kezdeısoqtyq emes shyǵar?
– Qyzylqala qalashyǵyna alǵashqy zertteýler ótken júzjyldyqtyń 70-80-shi jyldarynda KSRO ǴA Arheologııa ınstıtýtynyń Edil-Jaıyq arheologııalyq ekspedısııasymen Reseı arheology L.Galkınniń jetekshilik etýimen júrgizilgen. Bul ekspedısııanyń nátıjesinde eskertkish qurylymy men ómir súrý ýaqyty jaıynda alǵashqy derekter alyndy. Qalashyqty zertteýdiń jańa kezeńi Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryǵymen 2004 jyly bastaldy jáne ázirge aıaqtalǵan joq. Zertteýdiń negizgi maqsaty – qalashyqtyń qurylys tarıhy men onyń belgilený ýaqytyn zerdeleý. Bul jumystarǵa jergilikti arheolog A.Astafev basshylyq jasaýda. Sońǵy jyldary dala jumystary kezeńderine qazaqstandyq jáne reseılik arheologtar M.Qalmenov pen V.Plahov qatysty.
Qalashyq qurylysynyń tarıhy saz-balshyqtan soǵylǵan bekinistiń irgesinen bastalǵan. Bekinis josparda on eki jáne tórtburyshty aralyq munaralarmen 110h115 m durys tórtburysh pishininde bolyp keledi. Dıagonaldy qaqpalary munaraly bekinis qabyrǵalarynyń birine janasa, soltústik-shyǵys qabyrǵada ornalasqan. Ishki perımetri boıynsha bekinis qabyrǵalaryna keń aýla pishininde, bul qurylysty alyp kerýen-saraıǵa aınaldyrǵan keń kólemdi turmystyq jáne sharýashylyq bólmeler jalǵasa salynǵan bolýy múmkin. Eldi meken ómiriniń biraz ýaqyttarynan keıin bekinistiń saz-balshyqty qabyrǵalary aldyńǵy beti jaǵynan qalqan túrinde qalyńdyǵy 2 metrge deıin iri tutas tabıǵı shombal qalaý tastarymen qaptalǵan. Tas qabyrǵalar bekinisti alynbas qamalǵa aınaldyrdy. Ýaqyt óte kele bekinis aınalasyna qolóner-saýda eldi mekeni – oramdar men jekelegen úı-jaılarǵa bólingen rabat qalyptasady. Arheologtar úılerdiń irgetastary, turǵyn-úı bólmeleriniń qurylymdyq elementteri (peshter men ot jaǵý oryndary, qoljýǵyshtar, jatatyn jáne otyratyn oryndar, dáret alýǵa arnalǵan bólikter, jerqoımalar) jáne mádenı shógindiler nátıjesinde paıda bolǵan alty qurylys qabattaryn anyqtady. Sondaı-aq, qurylys aýmaǵynan túrli sharýashylyq jáne turmystyq maǵynadaǵy kóptegen shuńqyrlar anyqtaldy. Qazba jumystary barysynda keń kólemdi bolyp keletin bólmelerdiń aralary kishileý etip bólingen tustarynda, ıaǵnı, qalashyqtyń osy bóliginde halyqtyń tyǵyz bolǵandyǵyn bildiretin birneshe bólmeli qurylys qaldyqtary aıqyndaldy.
– Qyzylqalalyqtar Mańǵystaý jerinde sharýashylyqtyń qandaı túrin belsendi damytty deı alasyz?
– Eldi mekenniń barlyq aýmaǵynda tas dıirmenderdiń synyqtary kezdesedi, al joǵarǵy mádenı qabattardan egin oratyn bútin oraq tabyldy. Qalashyq aınalasyn tekserý barysynda ejelgi dıqanshylyq kásip ıgerilgen keń jer bóligi anyqtaldy. Bul tabystar qyzylqalalyqtardyń dándi daqyldar men baqsha mádenıetin belsendi ıgerýi jaıyndaǵy aıǵaqtar bolýy múmkin. Qalashyqtyń mádenı qyrtysy turǵyndardyń tamaǵy retinde qoldanǵan janýarlardyń súıekterine toly. Qoı, qozy, jylqy, túıe jáne qabannyń súıekteri baıqalady. Qala turǵyndaryn jergilikti kóshpeli malshylar malmen qamtamasyz etken bolý kerek. Qalada ishki saýda damyǵan. Bul jerden ázirge tıyndar tabylǵan joq, biraq aqsha ornyna qoldanǵan bolýy múmkin syrǵa túrindegi jáne som mys saqınalar jıi kezedesedi.
Qalanyń ońtústik shetinde qysh buıymdaryn órteýge arnalǵan birneshe peshtiń qaldyqtary saqtalǵan. Bul jerdiń kózeshileri kóptegen san alýan sharýashylyq, turmystyq jáne asúı ydystaryn óndirgen, onyń ishinde quıma qyshyn daıyndaý boıynsha áreketterdi de júzege asyrǵan. Munda óndirilgen ydystar túrlishe bolyp keledi: hýmdar men hýmshalar – dándik daqyldardy, un jáne basqa da azyq-túlikterdi saqtaýǵa arnalǵan – iri ydystar – pishini men kólemi boıynsha ártúrli qumyra-qumǵandar, kúrishkeler, qazandar, tárelke-tabaqtar, tabaqshalar, kese-staqandar, kosmetıkaǵa arnalǵan ydystar, shyraǵdandar. Ydys-aıaqtardyń kópshiligi kózeshiniń urshyǵy kómegimen daıyndalǵan. Asúı ydystary jetispegen jaǵdaıda qoldan músindelgen jáne úıde kúıdirilip jasalǵan ydystarmen orny toltyrylyp otyrǵan. Ydys-aıaqtardyń bir bóligi Horezm men Irannan tasyp ákelingen. Jekelegen úı-jaılardyń kóshege qaraıtyn aldyńǵy betteri oıyp jasalǵan kirpishtermen áshekeılengen.
– Iri saýda ortalyǵy bolǵan soń, túrli mádenıet, túrli óner túrleri osy qalashyqta toǵysqan bolar? Iаǵnı qazba jumystary nátıjesi arqyly buǵan kóz jetkizýge bola ma?
– Árıne, Qyzylqalada zergerlik sheberhananyń bolǵany týraly arheologııalyq aıǵaqtar bar. Arheologtarmen qola jáne kúmisten quıylyp jasalǵan usaq buıymdar, zergerlik áshekeılerdi quıýǵa arnalǵan tas pishinderdiń synyqtary, amalgama (sándik buıymdarǵa altyn jalatýda qoldanatyn altyn men synap qospasy) tasymaldaýǵa arnalǵan qysh ydys – sferokonýs tabyldy. Sondaı-aq jergilikti shyny ydystarynyń óndirisi bolǵan dep boljanady. Shyny, nefrıt, gagat, aqyq (qyzyl, qyzǵylt sary tústi asyl tas), taý hrýstali, kók tas jáne káriptastan jasalǵan túrli tústi monshaqtar jıi kezdesedi. Mys pen jezdi óńdeý tárizdi asa kúrdeli kásip te órkendegen. Mádenı qyrtys-qabattarynda kóptegen temir shegeler men aǵash jabyndy nemese esik oıyqtarynyń bólikterin bekitýge arnalǵan qapsyrmalar kezdesedi.
– «Altynqazǵan» dinı-qabirleý kesheni týraly aıtyp ótseńiz?
– «Mańǵystaýǵa jeti jurt kelip, jeti jurt ketken» degen ańyz bar. Bul ólkeniń erte ortaǵasyrlyq kezeńindegi tarıhy aqtańdaq bolǵandyqtan naqty tujyrym jasaý qıyn. Osy kezderde shyǵystan batysqa qaraı jappaı kóshken erte túrik qaǵanattarynyń memlekettik qurylýy júrgendigin eskeretin bolsaq, Aral-Kaspıı aıyryǵy ásirese, Mańǵyshlaq túbegi bul oqıǵalardan shet qaldy degenge sený qıyn. Solaı bola tura bul jerde erte túrkilermen baılanysty bolýy múmkin eskertkishter áli de belgisiz. Osy ýaqyttarda Ústirt jazyǵy men Mańǵystaýdy alan taıpalarynyń mekendegenin de joqqa shyǵara almaımyz. Orta Azııadaǵy alandar týraly ǵulama ǵalym Ábý Raıhan ál-Bırýnı (974-1048 jj.) óz eńbeginde Djeıhýn (Ámýdarııa) ózeniniń ańǵary týraly aıta kele, «Onyń aǵysy uzaq ýaqyt kóptegen jerlerdi qıratty, al turǵyndary Hazar (Kaspıı) teńiziniń jaǵalaýyna qonys aýdardy. Bul alan jáne as taıpalary...», dep kórsetken.
2010 jyly Mańǵystaý aýdany aýmaǵynan ashylǵan «Altynqazǵan» dinı-qabirleý kesheni alan taıpasyna tıisti bolýy múmkin. 2014 jyly bul eskertkishke aldyn ala arheologııalyq zertteýlerdiń alǵashqy kezeńderi júrgizildi. Zertteý barysynda keshenniń aýmaǵy 130 ga jerdi qamtıtyny anyqtaldy. Bul jerden tas qurylystardyń birneshe túrine jatatyn jáne úıindige aınalǵan 5 qorǵan, barlyǵy 198 arheologııalyq nysan tabyldy. Eskertkishterdi zertteýde negizgi jumystar eki kirisi bar tórtburyshty kelgen úlken dinı qorshaýlarǵa baǵyttaldy. Alǵashynda olardyń qabyrǵalary alasalaý bolyp kelip, jergilikti plıta tastardan turǵyzylǵan. Qazirgi ýaqytta 4 qorshaý zerttelindi. Olardyń ekeýinen bor jynysty qurbandyq tastardyń qaldyqtary tabyldy. Qorshaýdan jáne onyń aınalasynan qurbandyq shalý rásimi bolǵandyǵyn dáleldeıtin qysh ydystardyń synyqtary tabyldy.
Qorshaýlardyń biriniń qabyrǵasy astynan jerasty úńgirlik qabir tabyldy. Áıel adam men balanyń máıiti jerden 2,5 m tereńdikte jerlengen. Qabirden shaǵyn qysh ydystar, bordan jasalǵan kúlsalǵysh, shyny monshaq jáne qorǵasyn men qalaıynyń qospasynan jasalǵan syrǵa tabyldy. Qabirleý b.z.1 myńjyldyǵynyń basyna jatady.
Kórshiles basqa qorshaýdan taspen toltyrylǵan, dóńgelek qorshaý túrindegi tastan jasalǵan qabir ústi qurylysynyń qaldyqtary qazyldy. Tas irgeniń astynan arheologtar jasóspirimniń bas súıegi men úıilip jınalǵan qańqa súıekterin, jylqynyń tuıaǵy men súıekterin jáne temirden jasalǵan zattar – eki úzeńgi, beldik toǵasy, jebe ushtary, kishkentaı pyshaq kezdesetin shaǵyn qabir oıyǵyn tapty. Úzeńgi men toǵanyń pishinderine qarap, qabir naqty IH-H ǵasyrlarǵa jatqyzylady jáne kóshpeli mádenıettiń barlyq salt-dástúrine saı jasalǵan.
– Zertteý anyqtamasyna nemese boljamdarǵa sáıkes, eskertkish qaı kezeńderdiń qoltańbasy bolyp tabylady?
– Qurylystyń negizgi bóligi dinı salt-joralǵylarǵa baǵyttalǵan. Qorshaýdyń biriniń ishindegi shaǵyn oıyqtan óte sırek kezdesetin er-turmannyń kúmis qańqasy jáne qamshynyń kúmis bólshekteri tabyldy. Qańqanyń pishini aǵashtan qaıta qalpyna keltirildi. Bul er-toqym erte túrki dáýirine tıesili. Biraq kúmis qańqanyń bezendirilýi men úzeńgi pishin ereksheligine qarap, ony IV ǵ.aıaǵy – V ǵ. I jartysyna jatqyzýǵa bolady. Qańqada zoomorftyq beıneler, qasqyr, qaban, buǵy, aqbóken jáne úshkir tumsyqty qustar tárizdi jabaıy ań-qustardyń sýretteri salynǵan. Qańqanyń bir bóliginde ǵun dáýiri mádenıetine tıisti bederli oıý-órnekter túsirilgen. Mundaı beıneleri bar er-toqym eýrazııalyq arheologııa tájirıbesinde alǵash tabylyp otyr jáne jádigerler esh jerde qaıtalanbaýymen erekshelenedi.
Eskertkish aýmaǵynan at ábzelderine tıisti metaldan jasalǵan ártúrli buıymdardyń kóptegen jıyntyǵy tabyldy. Buıymdardyń bir bóligi mystan jasalyp, syrty altyn men kúmis qospasymen qaptalǵan. Keıde káriptas jáne shyny qoıylyp, bezendirilgen. Tabylǵan zattar negizinen, qurbandyq syıy retinde qaldyrylǵan. Zattardyń keı bóligi Edil mańy, Kavkaz, Soltústik Qara teńiz terrıtorııalarynda zerttelgen halyqtardyń Uly kóshi dáýiriniń eskertkishterine uqsas keledi. Osy aıtylǵan erekshelikterdi eskere kele, «Altynqazǵan» kesheniniń qurylý ýaqyty boljam boıynsha b.z. III ǵ. ekinshi jartysy – V ǵ. aralyǵyn qamtıdy deımiz. Júrgizilgen zertteýlerdiń qorytyndysy boıynsha Eý- razııadaǵy antıkalyq jáne erte ortaǵasyrlyq aralyqtaǵy erekshe dinı-qabirleý kesheni sanalady.
«Altynqazǵan» dinı-qabirleý kesheni eskertkishteriniń negizgi bóligi alan turǵyndarynan qalǵan degen boljam qarastyrylady. Bul arqyly Mańǵystaý aımaǵy úshin Uly Halyqtar kóshi dáýiri tarıhynyń jańa, belgisiz paraqtary ashyldy.
Áńgimelesken
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy