О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń sońynda qazaqtyń aıtys óneri qaıtadan búrshik jardy. Ol kezde bozbalamyz. Aýyl-aýyldan qadaý-qadaý bolyp aıtys aqyndary shyǵa bastady. Bir qyzyǵy, áý basynda aıtys aqyndarynyń deni aıtaryn qaǵazǵa jazyp alyp ábigerlenetin.
Keıin aıtys búrshikti qoıyp, gúldep sala berdi. Almatydaǵy oblysaralyq komandalyq aıtysta syrnaıyn bebeýletken, Nartaıdyń maqamyna salǵan Kópbaı Omarov aqyndy kórdik. Úlken aqsaqal bolyp kórinetin edi, sol kezde qyryqtyń qyrqasyndaǵy azamat eken.
Kópbaı aqyn sol tusta Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ǵana dúldúli emes, respýblıkadaǵy barsha aıtys aqyndarynyń atasyndaı kórinetin. Kórindi de, solaı tanyldy.
Aıtys kórsetiledi degende qalyń qazaq kók jáshikke arbalyp qalǵandaı bala-shaǵasymen alqaqotan otyrar edi. Ol kezde búgingi aqyndardaı «mashına tikpese, barmaımyn» joq, bir japyraq quttyqtaý qaǵazy úshin tartysqa túsetin. Respýblıkalyq eń aıtýly aıtysta sáıgúlik, nar mingenderdi kórdik. Basqalaı joq. Biraq ulttyq rýh degenińiz aqyndardyń boılarynda qaınardaı qaınap turatyn. Qazaqtyń qazaq bolyp týǵanyna shúkirshilik qylǵyzdy, rýhanı jaǵynan ósirdi, kókjıegin keńeıtti.
Qazaqtyń mereıin tasytqan sol aıtys aqyndarynyń ishinde qaba jal arystandaı Kópbaı aqyn aıdyndanyp kórinetin.
– Kópbaı aǵamyz qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi edi, – dep eske alady shákirtteriniń biri, respýblıkadaǵy eń alǵashqy uıymdastyrylǵan «Jigit sultany» baıqaýynyń jeńimpazy Qurmanáli Jylqybaı. – Jas kezinen batyrlar jyryn tańdy tańǵa uryp syrnaımen aıtady eken. Qarııalar quımaqulaq jigitti jandarynan qaldyrmaıdy. Keıde jyrdyń keıbir shýmaqtaryn umytyp qalatyn ýaqyttar bolady. Sondaıda Kópekeń óz janynan uıqastyryp, jalǵaı beretin kórinedi.
Arqaly aqyn búgingideı «zagotovka» degendi bilmeı ótipti. Qarapaıym bolǵan. Keýde qaǵý degen qanynda joq. Syılyqqa talaspaǵan. Aıtar oıyn juptap mádenıetti aıtysqan. Jeńemin dep qarsylasyn múıizgektemeı, namysyna tımeı astarly aıtysady eken. Aıtystyń qaıym, jumbaq, súre, túre túrlerinde eshkimge ese jibermegen.
О́zi «syrnaıymnyń tilin basqanymda kómeıime shýmaqtar lyqyldap keledi. Keregin terip aıtamyn» der eken.
Sol Kópbaı aqyn 1983 jyly Tashkentte ótken halyqaralyq aıtys kezinde dúnıeden ótken. Burynnan júregi mazalaıdy eken. Qonaq úıge jedel járdem kelgenshe júrip ketipti jaryqtyq.
Ataqty Táýshen Ábýova, Áselhan Qalybekova, Ábdikerim Manapov, Muhtar Quralovtar Kópbaı Omarovtyń janyndaı jaqsy kórgen jyr súleıleri, oblystyń namysyn birge qorǵaǵan aıtys aqyndary. Qaı-qaısyda Kópbaı aqyn týraly áńgime bolsa, saǵynyshpen eske alatyn.
Sol kezdegi aıtys repertýarynda termeshilerdiń de jarysy bolǵan. Eki jup aıtysqannan keıin termeshilerge kezek berilgen, upaı komandaǵa jazylǵan.
Kópbaı aqynnyń úzeńgiles serigi, ánshi, termeshi Qarsybaı Aqtaev jolǵa shyqqanda aqynnyń syrnaıyn arqalap júrer eken. Kópekeńniń kóp ustaǵan syrnaıy jańasyn alǵanda Qarsybaı aǵanyń qolynda qalypty.
Ońtústikte arqaly aqyn kóp. Kópbaıdyń syrnaıyn alǵan Qarsybaı Aqtaev oblysaralyq aıtystarda kórermender arasynda otyrar eken. Aıtys aqyny, aýzyn ashsa marjan sóz túıdek-túıdek tógiletin ári ánshiligi ǵajap, baıaǵynyń sal-serilerindeı aıdyndanyp turatyn Nurlan Eshenqulovqa sol Qarsekeńniń qusy túsipti.
Ordabasyda ótken aıtysta aqtyq synǵa aıtys óneriniń darabozy Bekarys Shoıbekov pen sháýli qyrandaı shúıilgen Nurlan Eshenqulov shyǵady.
Aýzymen qus tistegen Bekarys bas júlde alyp, birinshi oryn Nurlannyń enshisine tıedi.
Júldegerlerdi marapattaý kezinde ortaǵa Kópbaı aqynnyń syrnaıyn arqalaǵan, ózi syrqattanyp júrgen Qarsybaı aǵa shyǵady.
– Nurlan, syrtyńnan kópten baǵyp júremin. Talantty ersiń. Seniń jeńisti joldaryń áli alda. Qudaı qalasa, Kópbaı atańnyń árýaǵy qoldap júrsin, myna syrnaıyn ózińe tartamyn, – deıdi.
Búginde Kópbaı syrnaıy Nurlan úıiniń tórinde. Esti jigit syrnaıdy alysymen ákesin ertip, Kópekeńniń árýaǵyna arnap mal soıyp, beıitine quran oqyp, elge as beredi. Úlkenderdiń aldynan ótedi.
– Buryn syrnaı tartpaǵannan keıin be, ázirge aıtysqa alyp shyǵa almaı júrmin, – deıdi Nurlan. – Biraq mindetti túrde syrnaımen aıtysqa shyǵatynym anyq. Kópbaı atamyz – qaıta oralǵan aıtysymyzdyń atasy bolyp tarıhta qaldy. Jany taza, adamgershiligi mol, ǵalamat adam bolǵanyn kóp estigennen keıin arqalanyp júrmin. Amanattyń júgi aýyr. Kópbaı atamyzdyń syrnaıy qazaqtyń talaı uly aıtystarynda eline qyzmet etedi áli.
Nurlan osylaı degen. Aıtys óneri dúldúliniń syrnaıy sahnaǵa qaıta oralaryna biz de sendik.
Nurlan Eshenqulov – arqaly aqyn. Ánshiligi de erek. Aıtys kezinde halyq ánderine kezek-kezek aýysyp, maqamyn ózgertetinine el qatty razy bolyp jatady.
Nurlan oblystyq aıtystarda qara úzip kelgenimen, respýblıkalyq, halyqaralyq aıtystarda ázirge bas júlde ala qoıǵan joq. Alaryna senedi. Ýaqyty keldi. Aıtystyń aqbereni Aıbek Qalıevpen úzeńgi qaǵystyryp júrgen tastúlek aqyn sol synda Kópbaı aqynnyń syrnaıymen top jarǵysy keledi. Nesi bar, nıet jaqsy. Qulager-talantqa qamshy basar kez taıalypty...
Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan»
Ońtústik Qazaqstan oblysy