Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi

 – Janat Bostanuly Qazaqstannyń búgingi saqtandyrý naryǵyn sıfrmen qalaı sıpattaısyz?

– Saqtandyrý naryǵynda 32 saqtan­dyrý uıymy jumys isteıdi, onyń 7-niń «ómirdi saqtandyrý» salasy boıynsha jáne 25-niń «jalpy saqtandyrý» salasy boıynsha lısenzııasy bar.

Saqtandyrý kompanııalarynyń jı­yn­­tyq aktıvteri sońǵy 5 jyl ishinde 2 ese ósip, 2018 jylǵy 1 qańtarda 927 mlrd teń­­geni qurady. Jınalǵan saqtandyrý syı­lyqaqylarynyń kólemi 2017 jyly 370 mlrd teńge boldy. Onyń shamamen jar­­tysyn múlikti erikti saqtandyrý já­ne erikti jeke saqtandyrý men mindetti saq­­tandyrýdyń árqaısysy tórtten birin qu­raıdy.

Erikti saqtandyrý túrleri, onyń ishinde azamattyq-quqyqtyq jaýap­ker­shilikti (AQJ), avtokólikti saqtandyrý jáne ómirdi saqtandyrý aıtar­lyqtaı belsendi damýda. Saqtan­dyrýdyń osy túr­leri boıynsha saqtandyrý syılyq­aqy­lary 2 eseden asa ulǵaıdy.

Halyq arasynda saqtandyrý qyz­met­terine degen suranystyń ósýi baı­qalady. Jeke tulǵalarmen jasal­ǵan sharttar boıynsha saqtandyrý syılyq­aqy­larynyń kólemi sońǵy 5 jylda 2,2 ese ulǵaıdy. Jeke tulǵalarmen jasalǵan 5 mln-nan asa shart bar, onyń 2,9 mln-y kólik quraldary ıeleriniń AQJ mindetti saqtandyrý jónindegi jáne shamamen 1 mln-y ómirdi erikti saqtandyrý jónindegi 404 myńy jazataıym jaǵdaılardan saqtandyrý jónin­degi jáne 183 myńy aýyrǵan jaǵdaıdan saq­tandyrý jónindegi sharttardy quraıdy.

– Saqtandyrý syılyqaqylary kó­leminiń respýblıka eko­nomı­ka­synyń mólsherine ara­qatynasy aıtarlyqtaı tómen. Bul saqtandyrý naryǵyn áli de damytý qajet degendi bildire me?

– Kórsetkishterdiń qarqyndy ósýine qaramastan, saqtandyrý naryǵynyń Qazaqstan ekonomıkasynyń damýyndaǵy mańyzy áli de tómen kúıde qalýda.

Saqtandyrý syılyqaqylarynyń eldiń ishki jalpy ónimindegi (IJО́) úlesi men saqtandyrý syılyqaqylarynyń jan ba­syna shaqqandaǵy kólemi naryq damýy­nyń jalpyǵa tanymal ındıkatorlary bolyp tabylatyny belgili. Qazaqstanda bul kórsetkishter 2016 jyly 0,80% jáne 20 104 teńge boldy, al bul álem boıynsha tıisinshe 84 jáne 73-oryn.

Salystyrý úshin: saqtandyrý syı­lyq­aqylarynyń IJО́-degi úlesiniń kórsetkishi Reseı Federasııasynda – 1,36%, Ýkraınada – 1,41%, Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderinde – 1,92%, damýshy elderde (Qytaıdy qospaǵanda) – 2,53%, al Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy (EYDU) elderinde 7,60% boldy.

Osy kórsetkishterdi eskere otyryp saqtandyrý naryǵynyń ázirge ekonomıka qajettiligine sáıkes kelmeıtindigi, ha­lyq pen bıznestiń múddelerin qor­ǵaý­dyń tıimdi quraly bolmaǵany, degen­men aıtarlyqtaı iske asyrylmaǵan damý áleý­etiniń bar ekendigi týraly qory­tyn­dy jasaýǵa bolady.

Serpindi ósýdi tejeıtin sebepter:

1) azamattardyń ómiri men den­saý­lyǵyn erikti saqtandyrý, halyq­tyń múlkin jáne kásipkerlikti túrli táý­e­kel­der­den saqtandyrý tásilderi jet­ki­likti túr­de damymaǵan;

2) mindetti saqtandyrý túrleri boıyn­sha talaptar standarttalmaǵan, klı­ent­tiń saqtandyra otyryp qorǵaýǵa de­gen qajettiligin tolyq qamtymaıdy, klı­enttiń naqty neden qorǵalǵanyn dálme-dál túsinýi úshin óteletin táýekelderge qatysty ol tolyq habardar emes;

3) aqparattyń jetkiliksizdigi men kór­setiletin saqtandyrý qyzmetteri sapa­synyń tómendiginen, saqtandyrý óte­­maqysyn alý problemasyna baılanys­ty buǵan deıin qalyptasqan jaǵymsyz tá­ji­rıbeden halyqtyń jáne bıznestiń saq­tandyrýǵa degen senimsizdigi saqtalyp otyr;

4) saqtandyrý qyzmetteriniń respýb­lıkanyń barlyq óńirlerinde qoljetimdi bolmaýy;

5) saqtandyrý kompanııala­ryn kapıtaldandyrý kóleminiń jet­kili­k­siz­digi, bul olardyń saqtandyrý táý­e­kel­­derin qabyldaýdaǵy, qyzmetin av­to­­­mattandyrýdaǵy, ónimder men kór­­se­­tiletin qyzmetterdi san jáne sapa­sy ja­ǵynan damytýdaǵy qarjylyq múm­kin­­dikterin shekteıdi;

6) bıznestiń, onyń ishinde tıimsiz qaıta saqtandyrýmen jáne deldaldarǵa aıtarlyqtaı komıssııalyq syıaqylar tóleýmen baılanysty shyǵasylary deńgeıiniń joǵary bolýy;

7) saqtandyrýshylardyń zamanaýı ınnovasııalar men sıfrly tehnologııalardy ózderiniń bıznes-prosesterine engizý deńgeıiniń tómendigi.

Yqpaldastyrý prosesterin EAEO sheńberinde jahandaný jaǵdaıynda qar­jylyq turǵyda ornyqty jáne bá­sekege qabiletti, ekonomıkanyń, halyq­tyń jáne bıznestiń múddesine jaýap beretin ulttyq saq­tandyrý ındýstrııasyn qalyptastyrý óte mańyzdy. Respýblıkanyń DSU-ǵa qosylýy bizge sheteldik naryqtarǵa, al iri sheteldik kompanııalarǵa ulttyq na­­ryq­qa shyǵýǵa jol ashyp otyr. 2020 jy­ly saqtandyrý sektory sheteldik kom­panııa­lar fılıaldarynyń naryqqa shyǵýy úshin ashyq bolady.

– Qazirgi ýaqytta Parlament Máji­lisiniń qaraýyna «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq akti­le­rine saqtandyrý jáne saqtandyrý qyz­­­meti máseleleri boıynsha ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar engizý tý­raly» zań jobasy usynylǵany bel­gili. Bul zań jobasyn ázirleý qan­daı qajet­tilikten týyndady jáne onyń negizgi jańalyqtary qandaı?

– Jalpy alǵanda, zań jobasy tórt negizgi mindetti sheshýge baǵyttalǵan, bular saqtandyrý naryǵynyń qarjylyq or­nyqtylyǵyn qamtamasyz etý, saq­tandyrý qyzmetteriniń óńirlerde qol­jetimdiligin arttyrý, saqtandyrý tásil­deriniń sapasyn arttyrý jáne qunyn tómendetý, sondaı-aq saqtandyrý qyz­met­terin tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý.

Saqtandyrý polısterin elektrondy nysanda engizý jáne saqtandyrý kompanııalarynyń qyzmetterin ózderiniń ınternet-resýrstary arqyly kórsetý kózdelgen. Operasııalyq shyǵystardy azaı­tý, saqtandyrý agentteriniń qyz­met­terin alyp tastaý esebinen halyq pen bıznes úshin saqtandyrý ónimderiniń quny tómendeıdi. Saqtandyrý kompanııalary mindetti de, erikti de saqtandyrý túrleri boıynsha elektrondy qyzmetterdi (polısterdi satýdan bastap saqtandyrý tólemderin uıymdastyrýǵa deıingi tolyq sıkldy kózdeı otyryp) engize alady.

Týrıstik salada Qazaqstan týrıs­teriniń ómiri men densaýlyǵyn qorǵaý múdde­sinde saqtandyrýdyń pármendiligi kóte­riledi. Zań jobasynda týrıstik fır­malardyń jaýapkershiligin saqtan­dy­rýdan Qazaqstan týrısin tikeleı saq­tan­­dyrýǵa kóshý kózdelgen. Bul rette EYDU elderiniń saqtandyrýdyń týrızm salasyndaǵy halyqaralyq praktıkasy eskerildi.

Sondaı-aq halyqaralyq tájirıbe eskerile otyryp, qoldanystaǵy zańnama mindet­telgen saqtandyrý uǵymymen to­lyq­tyrylady. Mindettelgen saqtand­y­rý sheńberinde saqtandyrýdyń mindetti túrleri boıynsha bólek zań qabyldaý talap etilmeıdi. Saqtandyrýdyń eń tó­mengi (úlgi) talaptary zańnamamen reg­la­­menttelýi, al klıenttiń qyzmeti men múdde­siniń ereksheligi eskerile otyryp, ol taraptardyń kelisimimen aıqyndalýy múmkin.

Saqtandyrý qyzmetterin tutyný­shy­lardyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheı­tý úshin zań jobasynda saqtandyrý na­ry­ǵynyń ınfraqurylymyn damytý jónindegi sharalar kesheni kózdeldi. Saq­tandyrý tólemderine kepildik berý júıesi sheńberinde azamattardy saqtandyrýdyń áleýmettik mańyzdy toptary boıynsha qorǵaý tetikteri qarastyrylǵan. Daý­lardy sotqa deıin retteý maqsatynda saq­tandyrý ombýdsmeniniń barlyq min­detti jáne erikti saqtandyrý tetikteri boı­ynsha qyzmet aýqymy keńeıtildi. Saq­tandyrý sharttarynyń etalondy bazasy retinde Saqtandyrý boıynsha biryńǵaı statıstıkalyq derekqordyń (SBSD) saqtalýyn jáne damýyn qamtamasyz etý jónindegi sharalar kózdeldi.

– Qaralyp otyrǵan zań jobasy saq­tandyrý salasyndaǵy sıfr­lan­dy­rýdyń tómen deńgeıi problemasyn sheshe me? Qazaqstandyqtarǵa saq­tandyrý qyzmetteri onlaın rejimde qa­shan qoljetimdi bolady?

– «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde ekonomıkaǵa zamanaýı sıfrly tehnologııalardy belsendi túrde engizý kózdelgen. El­diń sıfrly damýynyń basty fak­tor­la­ry­nyń biri ınternetke keń aýqymdy qol­jetimdilik bolyp tabylady.

Qazaqstan Respýblıkasy Statıstıka komıtetiniń derekteri boıynsha qazirgi kezde el halqynyń tórtten úsh bóligi ınternetti paıdalanýshy bolyp tabylady. Alaıda damyǵan elderden aıyr­ma­shylyǵy, bizde onlaın taýarlar men qyzmetterdi satyp alýda ınternetti paıdalanýshylardyń sany 10%-ǵa da jetpeıdi.

Qazaqstannyń elektrondy kommersııa naryǵy ósýi boıynsha aýqymdy áleýetiniń bar ekeni aıqyn, ol ázirshe eldegi bólshek saýdanyń jalpy kóleminiń 1%-yna ǵana jýyq. Bul rette sońǵy jyldary jeke tulǵalardyń mobıldik baılanys pen ınternet-bankıngti paıdalana otyryp júrgizgen tólemder naryǵynyń aıtarlyqtaı óskeni baıqalyp otyr (kólemi 2016 jyly 2015 jylmen salystyrǵanda 2,3 ese ulǵaıdy).

Onlaın-saqtandyrýdyń damýy saqtandyrý kompanııalarynyń barlyq bıznes-prosesterine IT-tehnologııalardy engizýge múmkindik beredi: e-polıs jasaý, saqtandyrý syılyqaqylaryn tólem júıeleri arqyly tóleý, elektrondy ny­sandaǵy qoldanystaǵy sharttyń bolýyn rastaý, klıentpen 24/7/365 re­ji­minde ke­ri baılanys, derekterge jedel qol­jetimdilik jáne táýekelderdi baǵa­laý.

Qyzmetterdiń tolyq sıkly sheń­be­rinde klıentterge qashyqtan «satý­dan keıingi» qyzmet kórsetý kózdeldi: saq­tandyrý shartyn qaıta resimdeý (buzý), saq­tandyrý oqıǵasy týraly habarlama, keltirilgen zııannyń mólsherin anyqtaý boıynsha rásimderdi uıymdastyrý, saqtandyrý tólemin alý úshin ótinish pen qujattardy jiberý, tólemderdi saq­­tandyrýshynyń saıtyndaǵy saqta­ný­­­shynyń «jeke kabıneti» arqyly ba­qy­laý.

Saqtandyrý kompanııalaryn avtomat­tan­dyrýǵa jáne olardyń ınternet-resýrstaryna, derbes derekterdi qorǵaýǵa jáne kıberqaýipsizdikti qamtamasyz etýge, prosestiń barlyq qatysýshylary arasynda elektrondy aqparat almasý tártibine qoıylatyn talaptar kózdeledi.

Onlaın-saqtandyrý, sondaı-aq klı­ent­terdi qashyqtan sáıkestendirýdi is­ke asyrýdy boljaıdy. Bul SBSD-ny mem­lekettik aqparattyq júıelermen jáne derekqorlarmen yqpaldastyrýdy talap etedi.

Zań qabyldanǵannan keıin elektrondy saqtandyrýdyń 2019 jylǵy 1 qańtardan bastap engiziletini jos­parlanyp otyr. Onlaın-saqtandyrý saqtandyrý salasyn sıfrlandyrý deńgeıin, onyń básekege qabilettiligin, halyq­tyń qarjylyq qyz­met­terge qa­shyqtan qoljetimdiligin artty­rady.

Operasııalyq shyǵystar men del­dal­dyq qyzmetter úshin aqy tóleý shyǵys­ta­ryn tómendetý esebinen elektrondy polısterdiń quny tómendetiledi. Elek­trondy polısti satyp alý kezin­de saq­tandyrý kompanııalary saqtaný­shy­la­rǵa zańda kózdelgen bazalyq tarıftiń 10%-yna deıingi mólsherde jeńildik kózdeı alady.

Jalpy alǵanda, KPMG (The Pulse of Fintech: Q2 2017) ǵalamdyq esebine sáıkes, sıfrly saqtandyrý tehnologııalary men qarjylyq-tehnıkalyq ekojúıelerdi belsendi engizý kezinde saq­tandyrý naryǵynyń qarjylyq qyzmet­terdiń basqa sektorlarynan artta qalýyn joıý úshin úlken áleýet qamtylady.

– Saqtanýshylardyń ınternet arqyly jiberiletin derekterin qorǵaý júıesi qanshalyqty senimdi bolady?

– Ulttyq Bank saqtandyrý kompanııa­larynyń saqtanýshy men saqtandyrýshy ar­asynda aqparat almasýdy, elektrondy saqtandyrý sharttaryn jasaýdy qam­tamasyz etetin baǵdarlamalyq-tehnı­kalyq quraldaryna jáne ınternet-resýrstaryna qoıylatyn talaptardy ázir­leıdi. Osy sharalar klıentterdiń aqpa­rattyq qaýipsizdigine jáne derbes derekterin qorǵaýǵa baǵyttalǵan.

Onlaın-saqtandyrýda SBSD-da saq­ta­nýshy (saqtandyrylýshylar) týraly má­limetterdi qashyqtan senimdi óńdeý, SBSD jáne memlekettik aqparattyq júıeler men derekqorlar arasynda aq­parat almasý (olar yqpaldasqannan keıin), saqtanýshy tóleýge tıis saq­tan­dyrý syılyqaqysyn avtomatty esep­teý, SBSD-da saqtandyrý shartyn biregeı nó­mir bere otyryp tirkeý já­ne saq­ta­nýshyǵa elektrondy rastama­ny saq­tan­dyrý polısiniń biregeı nómirin jáne ózge málimetterdi kórsete otyryp jiberý (mysaly, mobıldik telefonǵa jáne/nemese «jeke kabınetke») kózdeledi.

– Usynylyp otyrǵan zań jobasy qazaqstandyq týrısterdiń múddesin qalaı qorǵaıdy jáne bul týrıstik joldamalardyń qunyna áser ete me?

– Qoldanystaǵy zańnama boıynsha týroperatorlar jáne týragentter ózderiniń týrıster aldyndaǵy jaýapkershiligin saqtandyrady. Eger týroperatordyń nemese týragenttiń kinási boıynsha týrıst zardap shekken bolsa, onda saqtandyrý kompanııasy oǵan tólemdi júzege asyrady dep boljanady. Alaıda bul júıe birqatar sebepterge baılanysty týrısti tolyq qorǵamaıdy.

Mysaly, qazirgi kezde týrıst shetelde bola tura saqtandyrý oqıǵasy bastalǵan kezde qajetti qyzmetterdi ala almaıdy. Ol saqtandyrý ótemin qaıtyp oralǵannan keıin jáne sottyń sheshimi negizinde ǵana ala alady, ıaǵnı is júzinde týrıst saparda qorǵalmaıdy.

Saqtandyrý táýekelderi zańnamada qatań aıqyndalmaǵan, sol sebepti týrısterde shetelge shyǵar aldynda saq­tan­­dyra otyryp qorǵaýdyń qandaı jaǵ­daı­­larda qoldanylatyndyǵy týraly aqparat joq. Sonymen qatar barlyq zardap shekken týrısterdiń múddelerin qorǵaý úshin saqtandyrý óteminiń somasy shekteýli bolady. Týroperatordyń jaýapkershilik lımıti 10 000 AEK (24 mln teńge) quraıdy, al «Gúlnar Týr» JShS-niń bankrot bolýy saldarynan týrıs­terge keltirilgen zııannyń somasy 400 mln teńgeden astam boldy.

Zań jobasy shetelge shyǵatyn týrıstiń múddelerin mindetti saqtandyrýǵa ótýdi kózdeıdi. Týroperator týrısti týrızm salasynda mindetti saqtandyrý baǵdar­la­malarynyń biri boıynsha belgili bir elge jáne sapar kúnderiniń sanyna baılanysty saqtandyratyn bolady. Týrısti mindetti saqtandyrýdyń usynylyp otyrǵan baǵdarlamalary halyqaralyq ónimderge sáıkes keledi jáne jazataıym oqıǵa, shuǵyl/jedel kómek, repat­rı­asııa sııaqty týrıstiń ómiri men dens­aý­lyǵyna zııan keltirýge baılanys­ty bazalyq áleýmettik táýekelderdi qam­tıdy. Qazaqstandyq týrıst mindetti saq­tandyrý shartynda saqtandyrylǵan tul­ǵa degendi bildiretindigin atap ótken jón.

Qazaqstandyq týroperatorlardyń qyz­metterin satyp alýshy birde-bir týrıst saqtandyrýsyz qalmaýǵa tıis. Týrısterdiń sany esebinen osy saqtan­dy­rýdyń quny qoljetimdi bolady (kúni­ne 1 AQSh dollaryna jýyq) jáne týr­pakettiń bóligi bolyp tabylady. Shet­elge shyǵý týrızmi salasynda barlyq saq­tandyrýdyń quny barlyq týroperatorlar úshin birdeı emes. Ol týroperator shetelge jiberetin týrıster sanyna, sapardyń uzaqtyǵyna, baratyn elge jáne týrıst saparda ushyraıtyn naqty táýekelderge tikeleı baılanysty bolady. Saqtandyrýshynyń saqtandyrý baǵdarlamalary boıynsha jaýapkershilik lımıti árbir týrıst boıynsha 10 myń AQSh dollarynan 50 myń AQSh dollaryna deıin. Bul osy elderge kirý kezinde saqtandyrý qujaty qajet bolatyn elderdiń talaptaryna sáıkes keledi.

Qazaqstandyq týrıst saqtan­dy­rý­shynyń assıstans-kompanııa­synyń táý­lik boıy qoldaýyn qosa alǵanda, shetelde saqtandyrý oqıǵasy bastalǵan sátte kómek ala alady. Saqtandyra otyryp qor­ǵaý týrıstiń shetelde bolǵan bar­lyq kezeńinde qoldanylady. Birinshi saq­­tandyrý oqıǵasynyń bastalýy saq­­tan­­dyrý sharty qoldanylýynyń toq­ta­tylýyn bildirmeıdi.

Týrıst óziniń qalaýy boıynsha qo­sym­sha qorǵaýdy, mysaly, shetelge bar­maı qalǵan, pasportty nemese júk­ti jo­ǵal­tqan jaǵdaıda, saqtandyrý óte­miniń barynsha joǵary lımıtin kóz­deı alady. Biraq bul úshin shetelge shy­ǵa­tyndar erikti saqtandyrý polısin der­bes satyp alýy tıis.

– Saqtandyrý tólemderine kepildik berý júıesinde qandaı ózgerister bolmaq?

– Saqtandyrý tólemderine kepildik berý júıesi Qazaqstanda 2003 jyldan bas­tap tabysty jumys isteıdi. «Saqtandyrý tólemderine kepildik berý qory» AQ saqtandyrý uıymyn májbúrlep taratý kezinde saqtanýshylarǵa saqtandyrý tólemderine kepildik berý jónindegi jalǵyz kommersııalyq emes uıym bolyp tabylady. Qordyń quryltaıshysy Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Banki boldy. Qazirgi ýaqytta 22 saqtan­dy­rý uıymy – qordyń qatysýshylary men aksıonerleri.

Saqtandyrýdyń kepildik berilgen túrlerine kólik quraldary ıeleriniń, tasymaldaýshynyń jolaýshylar aldyn­daǵy, týroperatordyń jáne týragent­tiń azamattyq-quqyqtyq jaýapkershiligin mindetti saqtandyrý synyptary jatady. Qoldanystaǵy júıe ázirshe saq­tandyrýdyń kepildik berilgen túrleriniń shekteýli tizbesin qamtıdy. Kepildik berý rezervteri jáne qor aksıonerleriniń menshik qarajaty arasyndaǵy, onyń ishinde ınvestısııalyq kiristerdi esepke alý kezinde ara-jigin ajyratý joq.

Halyqaralyq praktıkany eskere otyryp zań jobasy qordyń jınaqtaýshy saqtandyrýdyń áleýmettik mańyzdy synyptary boıynsha, atap aıtqanda, zeınetaqy annýıteti sharttary boıynsha jáne qyzmetkerdi jazataıym oqı­ǵalardan mindetti saqtandyrý boı­yn­sha annýıtet sharttary boıynsha ke­pildikterin engizýdi kózdeıdi. Qor saq­tan­dyrý kompanııasy taratylǵan jaǵ­daı­da annýıtettik tólemderdiń úz­dik­siz júr­gizilýin qamtamasyz etetin bolady.

Zań jobasynda kepildik berý júıesine qatysýshy saqtandyrý kompanııalarynyń jarnalary esebinen qalyptastyrylǵan aktıvterdi jáne aksıonerlerdiń salymdary esebinen qalyptastyrylǵan aktıvterdi bólek esepke alý kózdelgen. Osy jáne basqa sharalar kepildik berý júıesiniń qarjylyq ornyqtylyǵyn nyǵaıtýǵa, saqtanýshylardy qorǵaýǵa, saqtandyrý kompanııasyn májbúrlep taratý kezinde áleýmettik shıelenisti azaıtýǵa, jalpy alǵanda, halyqtyń saqtandyrý ındýstrııasyna degen senimin arttyrýǵa baǵyttalǵan.

– Ulttyq Bank Qazaqstanda engizýdi usynyp otyrǵan «mindettelgen saq­tandyrý» degenimiz neni bildiredi? Onyń mindetti saqtandyrýdan ózgeshe­li­gi qandaı?

– Zań jobasynda halyqaralyq praktıkany eskere otyryp mindettelgen saqtandyrý dep atalatyn saqtandyrýdy engizýdi kózdeıtin mindetti saqtandyrýdy bu­dan ári damytý kózdelgen. Kóptegen damyǵan elderdiń tájirıbesi dástúrli mindetti saqtandyrýdan onyń ózgertilgen tú­rine – mindettelgen saqtandyrýǵa kó­shý úrdisin kórsetip otyr. Mysaly, Fran­sııada mindetti saqtandyrýdyń 120-dan astam túri bar, onyń ishinde tek tórteýi Saqt­andyrý kodeksi, ıaǵnı jeke zańna­malyq akt deńgeıinde retteledi.

Mindettelgen saqtandyrý kezinde saqtandyrý shartynyń bolýy týraly talap jáne onyń mańyzdy talaptary, ádette zańnamalyq aktimen bekitiledi. Saqtandyrýdyń jan-jaqty talaptary arnaıy zańda emes, saqtandyrý shar­tynda nemese saqtandyrý qaǵıd­a­larynda aıqyndalady. Mysaly, eger advo­kattardyń azamattyq-quqyqtyq jaý­apkershiligin mindettelgen saqtan­dy­rý qaǵıdaty boıynsha mindetti saq­tandyrý engiziletin bolsa, onda «Ad­vokattyq qyzmet týraly» Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Zańynda kem degende, advokattyń saqtandyrý shartyn jasasýy týraly talap, saqtandyrý oqıǵalary jáne eń tómengi saqtandyrý somasy kózdelýge tıis. Basqa talaptar taraptardyń kelisimi boıynsha aıqyndalady.

Mindettelgen saqtandyrýdy engizý saq­tandyrý shartynyń taraptary­na klıentterdiń múddesine jaýap beretin, saq­tanýshy qyzmetiniń ereksheligine jáne táýekelderine sáıkes keletin saq­tan­d­yrýdyń ıkemdi talaptaryn kóz­deýge múmkindik beredi, bul saq­tan­dyrý ónimderi sapasynyń jáne qol­jetimdiliginiń artýyna ákeledi.

– О́mirdi erikti saqtandyrý boıynsha saqtandyrý ónimderin satyp alýǵa halyqty yntalandyrý jóninde josparlar bar ma?

– Halyq úshin óz ómirin bir mezette saqtandyra otyryp, uzaq merzimdi jınaq aqshany qalyptastyrýdyń qolaıly re­jimin kózdeıtin salyq normala­ry jınaqtap saqtandyrý ónimderin da­my­týdyń mańyzdy yntalandyrý shara­la­rynyń biri bolyp tabylady. Damyǵan elderdiń praktıkasy bul birinshi kezekte salyq salýdan ómirdi uzaq merzimdi jınaqtap saqtandyrýdyń ónimderi úshin saqtandyrý tólemderin alyp tastaýdy kózdeıtindigin kórsetedi.

Bul azamattardy olardyń erikti saq­tandyrý quraldaryn paıdalanýy ar­qyly áleýmettik qorǵaý boıyn­sha sha­­ralar keshenin keńeıtýge, halyq­tyń jı­naq aqshasynyń deńgeıin artty­rýǵa, ekonomıkany uzaq merzimdi qar­jy­landyrýdyń qosymsha kózin qalyp­tas­tyrýǵa múmkindik beredi.

Uzaq merzimdi jınaqtap saqtandyrýdy yntalandyrý boıynsha tıisti normalar Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Salyq kodeksinde kózdelgen.

– Zań jobasy saqtandyrý ombýd­s­meniniń qyzmetine qandaı ózgerister ákelmek?

– Saqtandyrý ombýdsmeni ınstıtýty 2008 jyly engizildi jáne kólik qu­raldary ıeleriniń azamattyq-quqyq­tyq jaýapkershiligin mindetti saq­tan­dy­rý sharttary boıynsha saqtandyrý na­ryǵynyń qatysýshylary arasynda daýlardy sotqa deıin retteýde ózi­niń tıimdiligin kórsetti. Saqtandyrý ombýd­smeniniń saqtandyrýdyń qalǵan túrleri (synyptary) boıynsha daýlardy retteýi ázirshe tek taraptardyń kelisimi boıynsha júzege asyryldy.

Zań jobasynda saqtandyrý ombýd­sme­niniń mindetti jáne erikti saqtan­dy­­rýdyń barlyq synyptary boıynsha daýlardy retteýi boıynsha ókilettigin keńeıtý kózdelgen. Eger kelis­­peýshilikter boıynsha málimdelgen ta­lap­tardyń somasy 10 000 AEK-ten aspaǵan jaǵ­daıda, je­ke tulǵalar já­ne shaǵyn ká­sip­kerlik sýb­ektileri saq­tan­dyrý ombýd­sme­nine ótinish jasaı ala­dy. Basqa zań­dy tulǵalardyń da kó­lik qu­raldary ıe­­leriniń azamattyq-quq­yqtyq jaý­ap­kershiligin saqtandyrý sheńberinde daýlar boıynsha ombýdsmenge ótinish jasaýǵa quqyǵy bar.

Bul damyǵan elderdegi sııaqty saqtan­dy­rý tólemderin, ádette klıenttiń sot­qa júginý qajettiliginsiz sotqa deıin­gi tártippen júzege asyrý prosesin jyl­dam­datýǵa múmkindik beredi.

Áńgimelesken

Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan»