Tarıhymyzdy tanyp, ótkenimizdi bilýde mýzeı erekshe oryn alady. Mýzeı tórindegi qundy jádigerler baǵzy zamandaǵy babalar rýhyn tanytyp, uly dalanyń ulaǵatyn aldymyzǵa tartady.
Ǵasyrlar kóshimen ilesken kerýender elesi, ulttyń ulan-baıtaq qazynasyn saqtaýdaǵy alasapyran kezeńder kórinisi, uly dalamyzda ómir súrgen sańlaqtardyń taǵdyr jolyndaǵy estelikter, jalpy, ulttyq mádenıet, salt-dástúrdiń bári de osy mýzeı tórinde. Mádenıeti damyǵan ozyq memleketterdiń bárinde de mýzeı erekshe qurmetke ıe. Al óńirlerdegi mýzeıler óńir tarıhynan bastap, tutas ulttyń qazynasyn qamtıtyn, ony halyqqa tanystyratyn erekshe oryn.
Qazaq dalasynyń qaı qıyry da ózindik qasıetimen, tabıǵatymen erekshe. Qoltańbasy qalyptasqan qońyr dalanyń qońyrtóbel tirshiliginiń ózi qazaqtyń kenen bolmysyn kórsetedi. Sol sııaqty Shý óńiri de qazaq tarıhynda, halyq ánderinde kóp kezdesetin kóne mekenniń biri. Bir ǵana Qazaq handyǵynyń Shý ólkesinde irge kótergeniniń ózi tarıhı mańyzy zor derek. Budan ózge de halyqtyń rýhanı injý-marjandarynda Shý kelbeti jaıly derekter kóp-aq. Degenmen óńirdiń tarıhyn, taǵdyryn tanytatyn Shý aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıi búginde ǵımaratqa zárý. Oblystyq deńgeıde kórsetkishi jaqsy aýdandardyń birinen sanalatyn Shý aýdanyndaǵy bul jaǵdaı shynynda da ulttyq rýhanııatqa degen selqostyqty ańǵartqandaı. О́ńirdiń tas dáýirinen bastap syr shertip, shejire aıtatyn mýzeı 1986 jyldan bastap qoǵamdyq negizde paıdalanýǵa berilgen eken. Keıinnen mýzeıge eki qyzmetker jumysqa qabyldanyp, mádenı mekeme turaqty túrde jumys isteı bastaǵan. Alaıda 1997 jyly mýzeı otqa oranyp, qundy jádigerlerdiń basym bóligi ǵımaratpen qosa janyp ketedi. Sonshama en baılyq dalada qalyp, aqyry sol kezde aýdandyq mýzeı eski shirkeý ǵımaratyna kóshiriledi. Bul ǵımarat 1914 jyly salynypty. Alaıda bul ǵımarattyń da eshqandaı qujaty bolmaǵan, odan keıin jylý da joq eken. Áıteýir áýpirimdep júrip qundy dúnıelerden kóz jazyp qalmaý úshin mamandar osy jerde jumysyn jalǵastyra beredi.
Eski bolsa da jádigerlerdi saqtap qalýǵa, jalpy ulttyq qundylyqtardy jurt kózinen tasa etpeýge yqpal etýde septigin tıgizedi degen shirkeý ǵımaraty da keıinnen jergilikti bıliktiń sheshimimen slavıan qaýymdastyǵynyń enshisine beriledi. Burynǵynyń ózine shúkir dep júrgen mýzeılikter úshin endi budan da qıyn kezeń týady. Jalpy, bir mekemeni halyqtyń ıgiligine aınaldyrý úshin de jumysshylar qajet. Oǵan qosa qyzmetkerlerge tólenetin qarjynyń keregi taǵy bar. Osy oraıda mekemeniń qaraýyly men eden jýýshy qyzmetkerine aýdandyq bıýdjetten qarjy qarastyrý qolǵa alynady. Biraq 2012 jyly eden jýýshy qyzmeti qysqartylyp ketedi. Qyzmetkerleri az, eden jýýshysy tipti joq mekeme muńyn shýlyq sheneýnikter tyńdaı qoımaıdy.
Búginde Shý aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıi aýdandyq óner mektebiniń eki bólmesinde 2014 jyldyń qarasha aıynan beri otyr. Jádigerleriniń jartysy eski shirkeý ǵımaratynda qalsa, qalǵan jartysy aýdandyq óner mektebiniń eki bólmesinde. Kóbisi tilsiz jaýdyń tutqynynda qaldy degenmen, búginniń ózinde aýdandyq mýzeıdiń baı qory bar. Máselen, aýdan irgesindegi Balasaǵun qalashyǵynan tabylǵan jádigerler, 500-ge jýyq eksponat, túrli qujattar men el ishinen jınalǵan qundy dúnıeler mýzeıdiń bar baılyǵy. Munda negizgi qorǵa 2988, al ǵylymı negizgi qorǵa 792 jádigerler men qujat jatady. Degenmen, osynsha rýhanı baılyqty aıadaı eki bólmege syıdyrý búginde taǵy múmkin bolmaı otyr. Onyń ústine, kópshiliktiń munda kelip jádigerlerdi tamashalaýy úshin de jaǵdaı joq. Ara-tura oqýshylardy ertip kelgen muǵalimder bolmasa, qarapaıym kópshilik munda kele de bermeıdi eken.
Al aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qyzmetkeri Láılá Sadabaevanyń aıtýynsha, búginde olar jyljymaly kórmemen júrýge májbúr. Áıtpese rýhanı baılyqtyń munda shań basyp, shyńyraýǵa ketetin túri bar.
2014 jyly Shý aýdandyq bıýdjetiniń esebinen aýdan ortalyǵy Tóle bı aýylyndaǵy tozyǵy jetip turǵan «Qarakóz» meıramhanasy 3 mıllıon 700 myń teńgege arnaıy aýdandyq mýzeıdiń ǵımaraty úshin satyp alynǵan. Biraq arada talaı ýaqyt ótse de onyń jóndeý jumystaryna qarajat qarastyrylmaı keledi. О́tken jyly aýdandyq mádenıet jáne tilderdi damytý bóliminiń basshysy Klara Qojaǵapanova aýdandyq mýzeı ǵımaratyna jóndeý jumystaryn júrgizý úshin onyń jobalyq-smetalyq qujattary saraptamadan ótip, 36 mıllıon 670 myń teńgege ázirlenip qoıǵanyn aıtqan edi. Tipti bul másele keler jyldyń qarjylyq jaǵdaıy qaralatyn qarasha aıynda-aq belgili bolýy tıis edi. Alaıda bul da oryndalǵan joq.
Qarasha aıy kelmek túgili, jyl bitip, jańa jyldyń ekinshi aıyna aıaq bastyq. Degenmen, aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń taǵdyry áli jumbaq kúıde. Eski bolsa da aýdan esebinen alynǵan ǵımaraty bola tura, endi onyń kúrdeli jóndeý jumystaryna qarajattyń qolbaılaý bolýy túsiniksiz nárse. Endi qarajat qashan bólinip, aýdandyq mýzeı qashan qalpyna keltiriledi degen saýalymyzǵa Shý aýdany ákiminiń orynbasary Erbol Aımanbetov 30 mıllıon teńgeden astam qarajatty aýdan ákimdiginiń kótere almaıtynyn aıtyp jaýap berdi. Al oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Dúısenáli Byqybaev ótken jyly memleket tarapynan «Jol kartasy» baǵdarlamasynyń alynyp tastalǵanyn, sondyqtan da qarajat bólýge eshqandaı negizdiń joq ekenin aıtyp otyr. Eger aýdan ákimdiginiń qarajat bólýge shamasy kelmese, ne ol oblystyq bıýdjetten qarastyrylmasa, sonda mýzeıdiń taǵdyry muńdy kúıde qala bermek pe?!.
Aýdandyq mýzeı órtenbeı turyp, munda 7 bólim jumys istegen. Keıinnen mýzeı órtengen soń onyń 2 bólimi qysqaryp ketken. Búginde óner mektebinde mýzeıdiń 3 bólimi tur. Qalǵan bólimi eski shirkeý ǵımaratynda qalyp qoıǵan. Endi olardyń bárin alyp kelýge ǵımarattyń joqtyǵy taǵy kedergi.
Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda «Týǵan jer» baǵdarlamasyn usynǵan edi. Sondaı-aq, Memleket basshysy atalǵan baǵdarlamanyń jergilikti deńgeıdegi tarıhı eskertkishter men mádenı nysandardy qalpyna keltirýdi kózdeıtinin de aıtqan. Al «Týǵan jer» baǵdarlamasy boıynsha Jambyl oblysynda birqatar jumystardyń atqarylǵany belgili. Tipti jergilikti kásipkerler óziniń týǵan jerine sportzal, balabaqsha, meshit sııaqty nysandardy salyp berip jatqany da halyqtyń kóz aldynda. Biraq osy bir mýzeı máselesiniń talaı jyldan beri túıini tarqamaı keledi. Jergilikti mýzeı qoryn baıytý bylaı tursyn, sol baı qordy bir ǵımaratqa ornalastyrýdyń ózi muń bolyp otyr. Eger bul másele ári qaraı osylaı jalǵasa beretin bolsa, onda ǵasyrlardan beri aman jetken jádigerlerdiń joǵalyp, qundy qujattardyń qoldy bolyp ıakı jyrtylyp ketýi de yqtımal. Tipti qarajat qarastyrý jaǵy múmkin bolmaı jatsa, Shý aýdanynyń ákimdigi jergilikti kásipkerlerdiń kómegimen bolsa da mýzeı ǵımaratyna jóndeý jumystaryn júrgizse tipti durys bolar edi. Aldaǵy ýaqyttarda bálkim aýdandyq mýzeı jańa ǵımaratqa kóship, shashylyp ketken jádigerler jınaqtalyp, halyqtyń rýhanı baılyǵymen qaıta qaýyshatyn kúni de týar. Qalaı bolǵan kúnde de mádenı nysandarymyzdyń muńdy kúıde emes, asqaq keıipte kóringeni durys-aq.
Hamıt ESAMAN, «Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy