Azat PERÝAShEV: «Táýelsizdik – bizdiń eń qasıetti, eń qymbat jeńisimiz»

Táýelsizdik – kez kelgen halyqtyń mań­daı­yna jazylmaǵan, taǵdyr-talaıyna buı­yr­­maǵan ǵajap syı. Adamzat tarıhynyń ózi – taıpalardyń, ulttar men ulystardyń, ha­lyq­tardyń derbes memleket, erkin el qurý jolyndaǵy jan alyp, jan berisken kúrester tarıhy. Jylnamaǵa túsken sońǵy eki myń jyldyń ishinde osy azattyq kúresinen ústem shyqqandardan góri, jeńilis tapqandar myń­dap sanalady. Bizdiń mańdaıymyzǵa jazyl­ǵan, taǵdyr-talaıymyzǵa buıyrǵan baǵy­myz­ǵa qaraı ústem shyqqan­dar­dyń uly kóshinde Qazaqstan da bar. Bizdiń urpaq – baqytty urpaq. Sebebi, biz dál osyn­daı, jaýapty da jaq­sy­lyqqa toly dáýirde ómir súrip jatyrmyz. Ja­sy­­ra­ty­ny joq, keıde ult­tyq keýdemsoqtyqqa, áleý­met­tik toǵysharlyqqa saly­nyp Táý­­elsizdikti «kókten tústi, jerden óndi» dep jata­tyn­dar da bar. Áıtse de, biz ótken shaqtyń sabaq­ta­ryn jadymyzdan shyǵar­maýǵa tıi­s­piz. Ol shaqtyń shejiresi bizge el bolýdyń beıneti men qıyndyǵyn ǵana jaıyp salmaıdy. Saıası kóregen­dikti, bardy baǵa­laýdy, joqty izdeýdi úıre­te­di. Eski súrleýdiń múm­kin­dikteri men jańa kókjıek­tiń keńistigin ashyp beredi. Prezıdent, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev Qazaqstan Respýblıkasy táýel­siz­diginiń 15 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jınalysta: «Biz eshqashanda qol jetpeıtin armandarǵa umtylǵan joqpyz. Biz, bálkim, keı tustarda kelispesek te halyqtyń ál-aýqaty men elimizdiń órkendeýi jolyndaǵy uly maqsatta birige otyryp, óz bolashaǵymyzdy birlese josparlap, ony belsendi túrde qura aldyq», degen edi. Elbasy bul ýaqytty «ǵasyrǵa bergisiz on bes jyl» dep baǵalaǵan. Táýelsizdiktiń jıyrma jyldyq tarıhy ońaı jazylǵan joq. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldaryndaǵy álem úshin «Qazaqstan» uǵymy Eýrazııanyń meńireý túkpirindegi, artta qalǵan qoǵam sıpatynda ǵana bolǵany aqıqat. Shyǵandaǵy eýropalyq túgili keshegi baýyrlas respýblıkalar ókilderiniń ózi bú­gingi ekonomıkasy qaryshty damyǵan, or­nyq­ty da myǵym Qazaqstandy tipti qııalynda elestete almaǵany anyq. Elestetkisi de kelmegen bolar.  Olar túgili Qazaqstannyń bola­shaǵyna kúdikpen, úreımen qaraǵandar bizdiń óz aramyzda da az bolǵan joq. 1989 jyly KSRO-daǵy ekonomıkalyq daǵdarys resmı túrde jarııa bolǵany belgili. 1989-1991 jyldardaǵy energetıka kózderine degen baǵanyń toqtaýsyz tómendeýi, josyq­syz taýar defısıti, syrtqy saıasattaǵy sol­qyldaqtyq, búkil eldi jaılaǵan áleýmettik apatııa aqyry táýelsizdik sherýine ulasty. Keńes Odaǵy taraǵannan keıin, onyń orasan aýmaǵynda sansyz turaqsyzdyq núkteleri paıda bolady. Áleýmettik, ultaralyq shıe­lenisterdiń sońy alapat apattarǵa soqty­rady. Onyń bir ushy Ortalyq Azııada, sonyń ishinde Qazaqstanda jatyr. Sol ýaqyttaǵy geo­saıası boljam osyndaı edi. Shyndyǵynda, AQSh-tyń syrtqy saıasattaǵy bedeldi ıdeologtarynyń biri, halyqaralyq saıasattyń gýrýy atanǵan Zbıgnev Kazımej Bjezınskıı óziniń «Uly shahmat taqtasy: Amerıkanyń ústemdigi jáne onyń geostrategııalyq ımperatıvteri» kitabynda Eýrazııany, sonyń ishinde, Ortalyq Azııany uly memleketter úshin «eń úlken geosaıası syılyq» dep ataǵan bolatyn. О́z táýel­sizdikterin ala salysymen, ile-shala Ortalyq Azııadaǵy jas memleketter, ásirese, Qazaq­stan Eýrazııadaǵy osy bir úlken oıynnyń shyrmaýyna iligip úlgergen bolatyn. Is júzinde qoǵamnyń úırenshikti forma­sııa­dan múlde beıtanys formasııaǵa shuǵyl aýy­sýy adamdardyń oı-sanasyna da, dúnıeta­nymyna da alapat áserin tıgizdi. Burynǵy kommýnıstik dogmalardyń ornyn basqan azamattyq qoǵamnyń paradıgmalaryn boıǵa sińirý ońaı bolǵan joq. Onymen qosa, bu­rynǵy saıası júıeniń tutastaı kúıreýi, plıýralızm men sóz bostandyǵy, kóppartııalyq qaǵıdasy áý basta qarapaıym adamdardy qoıyp, bıliktiń ózin ári-sári kúıge túsirgeni aıqyn. Úshinshiden, josparly ekonomıkadan naryqqa ótý, jeke menshik quqynyń engizilýi ádettegi sharýashylyq basqarý isiniń astyn ústine shyǵarǵan bolatyn. Sarapshylardyń boljamy aqıqattan alys ketken joq. Keńestik keńistiktegi eshbir memleket sol dúrbeleń jyldardaǵy ultaralyq shıelenis pen azamattyq soǵystan, áleýmettik qaqtyǵystardan tys qalmady. Olardyń keıbiri ydyrap tynsa, endi biri qanǵa bókti. О́z­gesiniń damý, órkendeý joly ondaǵan jyl­dar­ǵa keıinge shegerildi. Sarapshylar Qazaq­stanǵa kelgende ǵana qatelesti. Biz ǵana mu­nyń bárin tek gazetten oqyp, teledıdardan kórdik. 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigi týraly» Kons­tıtýsııalyq Zań qabyldandy. 1992 jylǵy 3 naýryzda Qazaqstan Birikken Ulttar Uıy­mynyń músheligine ótti. Erkin eldiń derbes ómiri osylaı bastalǵan edi. 1991-1993 jyldar Qazaqstan úshin eń aýyr da kúrdeli kezeń bolǵany anyq. Egemendigin jańa alǵan, ekonomıkasy men ónerkásibi basy bútin ortalyqqa baılaýly qalǵan, álemdik rynokqa shyǵar joly tuıyq, kóp­ultty, kópdindi  memlekettiń mundaı qy­sym­ǵa shydas berýi de ońaı sharýa emes edi. Jáne ol kezde mundaı sharýany sheshýdiń daıyn resepti de joq bolatyn. Saıası, ekonomıkalyq, áleý­mettik tranformasııa únemi pyshaqtyń júzinde júrgizildi dese bolady. Sol jyl­dardaǵy qıynshylyqty betperde etip, jas memlekettiń irgesin shaıqaltqysy kelgender eldiń ishinde de, syrtynda da mol bolǵany aqıqat. 90-jyldary táýelsizdik alǵan ózge memleketterdegideı, Qazaqstanda da mádenı, ıntellektýal­dyq oı men ǵuryp shyn má­nin­degi tektonıkalyq ózge­risterge ushyrady. Ǵasyr­lar boıy janshylǵan, tepki kórgen halyqtyń ulttyq sanasy oıandy. Otarlyq ezgiden shyqqan qazaq halqy úshin osy tusta ulttyq-mádenı túleý aýadaı qajet bolatyn. Bul, óz kezeginde, jańa rýhanı qun­dylyq­tardy qalyptastyrý, jańa sapadaǵy bilim júıe­sin jasaý, adam kapıtalyn damy­tý arqyly ǵana iske asy­rylatyn edi. Táýel­siz­diktiń alǵashqy jyldary memleket osy rýhanı muq­taj­dyq­tyń ótelýine kóp kúsh pen qarjy jumsady. Ulty­myz­dyń joǵalýǵa aı­nalǵan tili men dini, dili qaıta oraldy. Sol bir aýmaly-tókpeli kezeńde Qazaq­stan­daǵy ózge ult ókilderiniń arasynda da saq­tyq pen óz bolashaǵyna degen úreıdiń bol­ǵany anyq. Kommýnıstik muradan qalǵan ult saıa­saty jańa zaman talaptaryna múlde ke­reǵar edi. Biraq biz osy jıyrma jyl ishinde 140 ult pen 40-tan astam konfessııanyń ókil­derin memleket qurý isine jumyldyryp, toptas­tyra aldyq, tolyqqandy qazaqstandyq ultty qalyptastyrdyq. Álemdik qoǵamdastyqtyń, kórshi iri der­ja­valardyń Qazaqstanǵa erekshe nazar aýdarýy­nyń taǵy bir shetin sebebi bar bo­latyn. Keńes Odaǵy taraǵannan keıin Qazaq­stan álemdegi ıadrolyq qarýǵa ıe memleket­terdiń tórttigine enip shyǵa keldi. Bul, árıne, álemdegi jetekshi memleketterdi alańdatpaı qoıǵan joq. Osy tusta Qazaqstan Prezıdenti N. Nazarbaev adamzat tarıhyndaǵy eń uly gýmanıstik qadamdardyń birin jasady. 1991 jylǵy 29 tamyzda Prezıdenttiń arnaıy Jarlyǵymen dúnıedegi eń úlken ıadrolyq synaq alańy – Semeı polıgony jabyldy. Artynsha, 1993 jyly Nursultan Nazarbaev ıadrolyq derja­valardyń úkimetterine ıadrolyq, hımııalyq, bıologııalyq synaqtarǵa moratorııdi 2005 jylǵa deıin uzartý týraly úndeý tastady. Osylaısha jas, táýelsiz memleket álemdegi beıbitshilik pen izgi nıettiń úlgisine aınaldy. Alaıda, óz damýynyń jańa belesine kóteril­­gen Qazaqstan úshin jańa saıası, zań­namalyq, ekonomıkalyq alǵysharttar qajet edi. Memlekettik shekarany bekitip, egemen eldiń qarýly kúshterin jasaqtaý, ulttyq eko­nomıkanyń irgetasyn nyqtap, ulttyq valıý­tany engizý, ulttyq bıznesti aıaǵynan turǵyzý birinshi kezektegi memlekettik sharýalar edi. 1993 jylǵy 15 qarashada Táýelsiz Qazaq­stannyń ulttyq valıýtasy aınalymǵa engizildi. Bul, shyn máninde, bizdiń memlekettiń derbes el retindegi zor jeńisteriniń biri edi. Dál osy 1991-1993 jyldary Qazaqstanda júrgizilgen jekeshelendirý kezinde alǵashqy jekemenshik ıeleri paıda boldy. Bul óz kezeginde jeke sharýashylyqpen, jeke ispen aına­lysqysy keletin myńdaǵan azamattary­myz­dyń qolyn uzartty. Jalpy, ótken ǵasyrdyń sońǵy on jyldyǵynda Qazaqstanda shaǵyn jáne orta bıznesti damytý baǵytynda jasal­ǵan jeńildikter táýelsiz eldiń orta tabynyń qalyptasýyna ólsheýsiz yqpal etti. Bul rette Nursultan Nazarbaevty Qazaqstannyń naryq ekonomıkasynyń negizin qalaýshy, uıytqysy dep ataýǵa tıispiz ári ol  zańdy da. 1993 jyly 28 qyrkúıekte qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy týraly túrli áńgime aıtylady. Tipti, bul Konstıtýsııany etalonǵa balaıtyn kertartpa, syńarjaq pikirler de bar. Shyndyǵynda, 1993 jyly qabyldanǵan Ata Zań ótpeli kezeń­niń basty zańdyq qujaty edi jáne ol óz mıssııasyn tolyqtaı oryndady da. Ýaqyt óte kele 1993 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııadaǵy olqylyqtardy bitispes qar­­sylastardyń ózi moıyndady. Qazirgi zaman kókjıeginen qarasańyz, atalǵan konstı­tý­sııalyq qujatta kóbine sosıalıstik qaǵı­dalardyń qamtylǵany kózge urady. Na­ryq­tyq ekonomıkanyń ózegi sanalatyn jekemenshik pen jerge qatysty máseleler múlde qa­ras­tyrylmaǵan. Bıliktiń úsh tarmaǵy ara­syndaǵy mindet bólinisi aıqyndalmaǵan. Sot pen quqyqtyq organdardyń ókilettigi ústirt. Atalǵan zań shyn máninde, jańa zamannyń talaptaryna jaýap bere almaıtyn edi. 1995 jylǵy 30 tamyzda qabyldanǵan Konstıtýsııa Táýelsiz Qazaqstannyń damýyndaǵy jańa belesterge jol ashty. Bıylǵy jyly biz Ata Zańymyzdyń 16 jyldyǵyn joǵary deń­geı­de atap óttik. О́z dáýiriniń talaptaryna tolyq­qan­dy jaýap beretin, Qazaqstannyń turaqty, or­nyqty damýyna keń múmkindik ashqan 95-tiń Kons­tıtýsııasy áli de ómirsheń ekendigine sóz joq. 1995-2000 jyldardaǵy saıasattaǵy, ekono­mıkadaǵy orasan ózgerister qoǵamdyq oı men adamdardyń sanasyna da tóńkeris alyp keldi deýge ábden bolady. Az ǵana ýaqyttyń ishinde qoǵamda jańa ómir súrý stıli, jańa qundy­lyqtar men ıgilikter, jańa mádenı-rýhanı sıpat paıda boldy. Halqynyń 99 paıyzy saýatty, saýattylyq deńgeıi jaǵynan álem­degi on memlekettiń bel ortasynda turǵan qazaqstandyqtar úshin jańa zamanǵa, jańa qalypqa beıimdelý qıynǵa soqpaǵany anyq. Biz burynǵydaı «Kremldiń ojaýyna», «or­talyqtyń nusqaýyna» alańdamaıtyn bol­dyq. Biz keshegi «keńestik shınelden» shyq­qan, qara­baı­yr, jasyq ulttan aıaǵynan tik turǵan, saıası erki men tańdaýy bar, bolashaǵy jarqyn memlekettiń azamattaryna aınaldyq. Al, Táýelsizdiktiń qur­dastary, jasy jıyr­maǵa tolǵan urpaq bodandyqtyń ne ekenin bilmeı jetildi. Álemdik qarjy uıymdary tarapynan Qazaqstannyń ekonomıkasy «naryqtyq eko­no­mıka» dep tanylǵan soń, eldegi ınves­tısııalyq ahýal da meılinshe jaqsardy. Shyny kerek, Qazaqstannyń qazba baıly­ǵynyń qanshalyqty mol ekenin Táýelsizdik alǵannan keıin ǵana sezindik. Munaıdyń naq­tylanǵan qory 35 mlrd. tonna, gaz qory 3 trln.-nan astam tekshe metrdi quraıdy. Jy­lyna 90 mln. tonnadan astam kómir óndi­remiz. Ýran qory jóninen álemde úshinshi oryn­damyz jáne t.t. Osynyń arqasynda Qa­zaqstan dúnıe júzindegi alyp qarjy-óndi­ristik toptardyń kózqurtyna aınaldy. Búgin­gi tańda Ortalyq Azııa aımaǵyna quıylǵan ınvestısııanyń 80 paıyzy bizdiń eldiń úlesine tıesili. Árıne, jetistikterge ońaıshylyqpen qol jetkizilmeıdi. Bir ǵana mysal. Belgili qoǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń burynǵy Syrtqy ister mınıstri, Birikken Ulttar Uıymy tór­aǵa­synyń orynbasary Qasym-Jomart To­qaev­tyń «Otandyq dıplomatııanyń on bes jyly» maqalasynda: «Prezıdent N.Nazarbaev halyq­ara­lyq isker ortalarǵa Qazaq­stannyń mol múmkindikterin túsindirý isine batyl kiristi. Tipti, bastapqy kezde shetelderge saparlary barysynda Elbasy qolyna taıaq alyp, Qazaq­stannyń qaı jerde turǵanyn kartadan ózi kórsetken kezderi de jıi bolatyn» dep eske alady. Mine, bizge búgingi toqshylyq pen qut-bereke osyndaı jankeshtiliktiń arqasynda kelgenin kópshiligimiz bile bermeımiz. Biz Batys pen Shyǵystyń bar jaqsysyn súzgiden ótkize otyryp, ózindik joldy – qazaq­standyq joldy tańdadyq jáne az ǵana jyldyń ishinde osy jolda aıaǵymyzdan nyq turdyq. О́tken jıyrma jyl bizdiń tańdaýdan qateles­pegenimizdi dáleldep otyr. Álem tarıhynda mundaı memleketter ilýde bireý bolsa kerek. Bireýdiń basqan izin aına-qatesiz salý múmkin emes. Úlken saıasatta, ásirese, memleket qurý isinde mundaı klonshyldyqqa úıir bolý esh eldi ushpaqqa shyǵarmaǵan. Osydan jıyrma jyl buryn myzǵymastaı kóringen qaısybir zańdylyqtar men prınsıpter bú­gingi tańda kereksiz bop qalǵan jaıy bar. Búkil álem bizdiń qarsylastarymyz qaıta­laý­dan jalyqpaıtyn lıberaldyq demokratııa­nyń búgingi kúni bar aýrýǵa bolmaıtynyn túsindi. О́z memleketiniń qurylysyn, qury­ly­myn, demokratııalyq qaǵıdalar men erejelerdi júz jyldap engizgen Batystyń ózinde qazir bul júıeniń olqylyqtary kóp ekeni ashyq aıtyla bastady. Nursultan Nazarbaevtyń «aldymen – ekonomıka, sosyn – saıasat» qaǵıdasy Qazaq­stannyń jıyrma jyldyq damýy men órken­deýiniń naǵyz kepiline aınaldy. Qazaqstan jaıly jazylǵan sansyz kitaptar men zertteý eńbekterde, saraptamalarda halyqaralyq, otandyq mamandar táýelsiz eldiń damý tarıhyn úsh kezeńge bólip qarastyryp júr. Birinshi kezeń – 1991-1995 jyldar. Jo­ǵaryda aıtqandaı, bul kezeń Qazaqstan úshin eń aýyr da kúrdeli kezeń boldy. Soǵan qara­maı, biz barlyq atrıbýttary men alǵy-sharttary bar jańa geosaıaı joba – jas memlekettiń irgesin qaladyq. Ekinshi kezeńge sarapshylar 1995-2000 jyl­dardy jatqyzady. Bul jyldary saıa­sattaǵy, ekonomıkadaǵy qurylymdyq, zańna­ma­lyq, ózgerister  egemen memlekettiń qalyp­tasýy men damýyna jańa múmkindikter jasap berdi. Eger, 1991-1995 jyldar el úshin kúrdeli ke­zeń bolsa, 1995-2000 jyldardy memleket da­mý­yn­daǵy sheshýshi kezeń dep ataýymyzǵa bolady. 2000 jyldan bastap Qazaqstannyń ja­ńarý, jańǵyrý, dáýirleý kezeńi bastaldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Saıası turaqtylyq, údemeli ekonomıkalyq damý jáne qoǵamdyq kelisim elimizdiń órkendeý jolyndaǵy úshta­ǵany boldy. Bizdi álem tanydy, biz álemdi tanydyq. Qazaqstan postkeńestik keńistiktegi, Ortalyq Azııadaǵy moıny ozyq memleketke aınaldy. Jańa onjyldyqtaǵy eń aýyr syn jahandyq qarjy daǵdarysy bolǵany belgili. Bári de salystyrýdan týady. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń aıaǵyndaǵy qarjy daǵdarysy «Azııanyń tórt jolbarysy» atanǵan Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, Gonkong, Taıvan elderin eseńgiretip ketse, 2008 jylǵy jahandyq daǵ­darys búkil álemdi sharpydy. Bul daǵda­rystan álem elderi áli esin jııa alǵan joq. Tipti, ekonomıkalyq kepildemesi myǵym sanalǵan Eýroodaqtyń ózi qarjy kúızelisinen qutyla almaı otyr. Qarjy mamandary «PIGS» atandyrǵan eýropalyq tórt memleket – Portýgalııa, Italııa, Grekııa men Ispanııa qazirgi kezde halyqaralyq qarjy uıymdary­nyń kómegine ǵana súıenip, únemdep ómir súrýge májbúr bolyp otyr. Al, Shyǵys Eýropa memle­ketteriniń jaǵdaıyn sóz etpese de bolady. Qazaqstan jahandyq qarjy daǵdarysy­nyń aldyn alý sharalaryn saýatty da sátti júr­gizgeniniń arqasynda joǵaryda biz ataǵan memleketterge, TMD elderine qaraǵanda, bul synnan súrinbeı ótti deýimizge bolady. Qa­zaq­stannyń qarjy daǵdarysy kezindegi is-qımy­lyn halyqaralyq sarapshylar da jo­ǵary ba­ǵa­lap otyr. «Menińshe, Qazaqstan Úkimetiniń ja­handyq qarjy daǵdarysyn eńserýge qatysty is-qımyly naqty ári tıimdi boldy. Tólem júıesiniń kúıreýine jol bermeı, daǵdarystan zardap shekken qarjy uıymdaryna memlekettik kómek berýi, aqsha­laı-nesıelik, fıskaldyq jeńildikter jasaý arqyly ekonomıkany demeýi daǵdarystyń salmaǵyn jeńildetti», deıdi Eýropa Qaıta qurý jáne damý bankiniń eks-prezıdenti Jan Lemer. Eń bastysy, Qazaqstanda jappaı jumys oryndarynyń qysqartylýyna, jalaqynyń kesilýine, óndiris oryndarynyń jabylýyna jol berilgen joq. Biz jahandyq qarjy daǵ­darysynan ózimizge sabaq alyp, ysylyp, pisip shyqtyq. Qaıta sol kezeńde Qazaqstan óziniń ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan mańyzdy baǵdarlamalar qabyldady. «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarla­masy», «2020 jylǵa arnalǵan bıznestiń jol kartasy» bekitildi. Básekege qabiletti 50 el­diń qataryna kirýdiń saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik alǵysharttary jasaldy. Qazaqstanda táýelsizdik jyldary zańdy aınalymnan shyǵaryp áketilgen kapıtal men múlikke eki márte amnıstııa jarııalanǵany belgili. Halyqaralyq tájirıbede bar osy is-shara bıýdjettiń qazynasyn edáýir toltyrdy. Kóleńkeli ekonomıkadaǵy salyqtan jaltarý, tabysty jasyryp qalý tárizdi qylmystardy azaıtyp, olardyń aldyn alýǵa jol ashty. Sonymen qosa, bıznesti joıdasyz, jónsiz tekserýdi tyıý maqsatynda jarııalanǵan moratorıı de ekonomıkanyń údemeli damýyna serpin berdi. Kúni keshe qylmystyq kodekske, basqa zańnamalyq aktilerge ekonomıkalyq qylmystarǵa qatysty saıasatty meılinshe izgilendirýge baǵyttalǵan ózgerister engizildi. Mundaǵy eń úlken jeńildikter ekonomıka salasyna tikeleı qatysty boldy. Memleket tarapynan qabyldanǵan bul sheshimder eldegi ekonomıkanyń, bıznestiń erkin damýyna alǵyshart bolyp otyr. Árıne, munyń bári jeke memlekettiń, bı­lik­tiń nemese jekelegen kásiporyn, kásipker­lerdiń qolynan keletin sharýa emes ekeni anyq. Mundaı jetistikke biz memlekettiń, bılik pen bıznes ókilderiniń, qoǵamnyń tize qosyp jumys isteýi arqasynda qol jetkizdik. Osy rette, ýaqytynda ózim basqarǵan Qazaq­stannyń «Atameken» Ulttyq ekonomıkalyq palatasynyń da osyndaı úlkendi-kishili ıgi isterge bastamashy bolǵanyn, Qazaqstan eko­nomıkasynyń damýyna, shaǵyn jáne orta bız­nestiń órkendeýine qarapaıym úles qos­qanyn maqtanyshpen aıta alamyn. Sońǵy on jyldyqtaǵy Qazaqstannyń eko­nomıkalyq ósimi orta eseppen 9-10 paıyzdy kórsetip keledi. 2011 jylǵy qańtar-shilde aılaryndaǵy kórsetkish boıynsha ishki jalpy ónim kólemi 10 108,6 mıllıard teńgeni qu­ra­sa, ónerkásiptik ónim kólemi 8 943 mıllıard teńge boldy. 2011 jylǵy maýsym aıyndaǵy derek boıynsha elimizdegi orta eseptik aılyq jalaqy 88 296 teńgege jetken. Jumys­syzdardyń sany 5,3 paıyzǵa deıin tómendedi. Sońǵy jıyrma jyldyń ishinde Qazaq­standa jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim kólemi 700 dollardan 10 000 dollarǵa jetti. Bul kórsetkish boıynsha biz Ortalyq Azııa men TMD-ny da, Shyǵys Eýropa elderin de basyp ozdyq. 2000-2010 jyldar Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy juldyzdy jyldary boldy desek, artyq aıtpaımyz. Osy ýaqyt ishinde Qazaq­stan Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Eýra­zııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq, Azııa­daǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes qurýdyń bastamashysy bolyp qana qoımaı, osy uıymdarǵa basshylyq etti. Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyǵy elimiz tarıhyna altyn áriptermen jazylyp qaldy. Qazaqstan, Reseı, Belarýs memleket­teriniń basyn qosqan Keden odaǵy biz úshin múmkindikterdiń kózin ashty. Biz az ǵana ýaqyttyń ishinde Keden odaǵynyń Qazaqstan úshin qanshalyqty paıdaly ekenin sezinip úlgerdik. Qazaqstan Keden odaǵy arqyly kór­shiles memleketterge ǵana jol salyp qoıǵan joq, Eýropadaǵy, Azııadaǵy orasan zor ry­nokqa esik ashty. Keden odaǵy elderi ara­syndaǵy alys-beris, taýar aınalymy bir jyldyń ishinde-aq eselep ósti. Qazirdiń ózinde, 1000-nan astam Reseı kompanııalary óz isterin Qazaqstanǵa kóshirip otyr. Osynyń ózi Qazaqstandaǵy bıznes-klımattyń qansha­lyqty jaıly da tartymdy ekenin kórsetedi. Bir sózben aıtqanda, Táýelsiz Qazaq­stan­nyń jıyrma jyldaǵy bar jetistigi – bizdiń jarqyn bolashaǵymyzdyń temirqazyǵy. Qazaq halqy baqýatty da baqytty ómir súrýge, qýanýǵa, armandaýǵa bolatyn elde turýǵa qaqyly ári laıyqty. Bul úshin bizdiń týǵan elimizde barlyq jaǵdaı jasalǵan. Qarny toq, kóılegi kók adam óz tóńiregindegi ózgeristerdi, jaqsylyqtardy baıqaı bermeýi múmkin. Jasyratyn nesi bar, keıde osy minezdi biz ózimizdiń boıymyzdan da kórip qalamyz. Sondyqtan, joǵaryda aıtqandaı, Táýelsizdikti «kókten tústi, jerden óndi» dep jelpinetin aǵaıynǵa da túsinistikpen qaraýǵa týra keledi. Munyń bári de bizdiń týǵan Otanymyzdaǵy beıbitshilik pen turaqtylyqtyń, bereke men birliktiń arqasy. Áıtse de, Táýelsizdikti máńgilikke berilgen syıǵa balap, arqany keńge salý da óser eldiń ádeti bolmasa kerek. О́tken shaqtyń sabaqtaryn jadymyzdan shyǵarmaý kerek degende aıtpaǵymyz osy edi.