Buǵan deıin búkil Qazaqstan komsomol uıymynyń jetekshisi,ári basshysy tek Ǵanı Muratbaevty ǵana tanyp, bilip keldik. Al onyń isin jalǵastyryp, óńir-óńirde, oblys, aýdan, tipti aýyl-aımaqtardaǵy komsomol uıymdarynda qyzmet etip, bastapqy baspaldaqtarda jumys atqarǵan jastar týraly bilmedik desem qatelespeımin-aý dep oılaımyn.
HH ǵasyrdyń basynda qarańǵy qazaq kógine kúsh-jigerimen, qabiletimen, bilimimen, ónerimen órmelep shyǵyp, qarańǵylyqtyń bultyn serpip tastap, qazaq jerine, eline, kún nuryndaı shýaǵyn shashqysy kelgen jastar az bolǵan joq. Solardyń biri aǵaıyndy Sát pen Bekpenbet Ámirovter.
Álqıssa, qazirgi Jambyl oblysynyń Baızaq aýdany Sarybaraq aýylyndaǵy Ámir aqsaqaldyń qudaı bergen on eki uly bolǵan. Tuńǵyshtary Sát,(1906 j.) odan keıin Bekpenbet. Osylaısha aralary bir jarym, eki jastan on eki uldan keıin, qyz balamyz bolmady-aý dep júrgende on úshinshi meniń anam Ásilhan 1927 jyly dúnıege kelgen. Azyn-aýlaq malymen qosa osynsha balany taryqtyrmaı asyraý maqsatynda dıqandyqpen aınalysqan atamyzdyń soqa-saımanyn alǵashqy ujymdastyrý kezinde ókimet adamdary alyp qoıady. Jýas minezdi atamyz bárine qarsylyqsyz moıynsunǵan syńaıly. Lıkbezde saýatyn ashqan Sát naǵashymyz (13.05.1926j.) komsomol qataryna enip, kóp keshikpeı-aq bir bolys eldiń (Qarabaqyr) komsomol uıymyn uıymdastyrýshy, ári sonyń jetekshisi bolady.
Kóp keshikpeı aǵasynyń yqpalymen Bekpenbet naǵashymyz da komsomolǵa múshelikke kiredi (20.02.1928j.). Sóıtip ol da belsendi múshelerdiń birine aınalady. Bul málimetterdiń bárin tek anam men sol dáýir kýágerleriniń estelik áńgimelerinen bólek, oblystyq arhıvten tabylǵan jazbasha derekterge súıenip jazyp otyrmyn.
Arhıvtegi qujattardyń qaı-qaısysyn alsaq ta, baıqaıtynymyz, bir úıdiń eki balasynyń komsomol belsendisi bolǵany.
Qarabaqyr bolystyǵynda jalǵyz komsomol múshesi Sát Ámirov ol, al jalǵyz kommýnıst Meıirmanqul Baıserkeuly bolǵan. Bul kisi sol Sarybaraqtaǵy eń alǵashqy artel «Birliktiń» birinshi basshysy bolǵan. Keıin 1937-1938-jyldary halyq jaýy bop ustalyp, iz-túzsiz ketti degen derek bar. Áıeliniń aty Sedekúl, Satybaldy degen jalǵyz uly, Zylıha atty qyzy bolǵan.Taǵy 26 adam komsomol uıasyna tartylǵan. Onyń jeteýi – batyraq, on toǵyzy – dıqan.
Bul kisilerdiń qyzmet orny, ıaǵnı Áýlıeata Ýgorkomynyń ortalyǵy qazirgi Taraz qalasynda úsh jerde bolǵan: Lenın kóshesi №12- úıde, Lenın kóshesi №85- úıde jáne Pýshkın kóshesi №7-úıde. (Úılerdiń nómirleri qazir, árıne ózgergen).
Alǵashqy komsomol jetekshileri ne jumys atqardy, halyqqa paıdaly qandaı is tyndyrdy? – degen zańdy suraq týyndaıdy. Komsomoldar azamat soǵysy kezindegi qıraǵan sharýashylyqtardy qaıta qalpyna keltirý úshin senbilik pen jeksenbilikter uıymdastyrǵan. Qalalardaǵy komsomol uıymdary jaqyn aýyldardy qamqorlyqqa alyp, aıyna 2-3 ret demalys kúnderi pesalar qoıdy. Kórkemónerpazdar keshteri men sporttyq oıyndar uıymdastyryldy. Ásirese Gladkovtyń «Sement» atty spektaklin jıi qoıǵan. Qysqa ýaqytta 10 tegin, taǵy birneshe aqyly oıyn qoıylǵany arhıv derekterinde kórsetilgen.
Olar buzaqylyqpen, maskúnemdikpen kúresti. Sonymen qosa partııa tapsyrmasyn oryndaı otyryp, saıası aǵartý, jetim balalarǵa qamqorlyq jasaý jáne dinge qarsy nasıhat jumystarymen aınalysqan. Áıel teńdigi jolynda kúres ashty.
«1928 jylǵy 4 naýryzben 29 naýryz aralyǵynda zaemdy elge úgit-nasıhat arqyly taratý. Partııada joq jastardy tartý jáne sonymen qatar úlkenderdi de. Osy halyqtyń ishinen belsendi, jaýapty adamdardy uıymdastyrý jumysyna basshylyq etýge baýlý» delingen qujattarda. Sharalardyń barlyǵy derlik ýezdik ortalyqtarda ótkizilgen. Ujymdastyrý jumysynan da kóptegen málimetter keltirýge bolady. Saýatsyzdyqty joıý maqsatynda alǵashqy nómirlengen aýyldarda lıkbezder qurylyp, jumys jasaı bastaǵan. Sonyń nátıjesinde jastar arasyndaǵy alǵyr toptardan alǵashqy muǵalimder shyqty, bastaýysh mektepter quryldy. 1926 jyly respýblıkanyń barlyq mektepterinde derlik pıoner otrıadtary qurylyp, jumys isteı bastaǵan. Al aýdan ortalyqtary men qalalyq jerlerde qysqa merzimdi muǵalimdik kýrstar men ýchılısheler, sharýashylyqtyń sol kezdegi asa muqtaj mamandaryn daıarlaıtyn tehnıkýmdar qurylǵan. Aýdandyq jáne ýezdik komıtet qyzmetkerleri osy kúndiz-túngi jan aıamaı etken eńbekterine eshqandaı jalaqy almaǵan. Tek jarnaǵa jınalǵan astyqtan ózderine tamaqqa qaldyryp otyrǵan.
Qazaq jastary boılaryna bitken úlkendi syılaý, olardyń aıtqandaryn eki etpeı oryndaý, aldarynan kese kóldeneń ótpeý qasıetterine baılanysty aýyl baılary, aqsaqaldar men ıgi jaqsylaryna qarsy kele almaǵan. Sondyqtan da tek tárkileý jumysyna bel sheship aralasa almaǵan. Respýblıka basshylyǵyna F.Goloshekınniń kelýine baılanysty «Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn» – degen uranmen baılardyń baryn tartyp alyp, baı bolmasa da birer kúnkóristik sharýasy barlardy da aıaýsyz tonaýdyń saldarynan 1931 jyly halyq ashyǵady. Jaǵdaı órship, 1932 jyly sharyqtaý shegine jetip, halyq jappaı ashtan qyryla bastaıdy. Sol kezde amaly taýsylǵan halyq balyq aýlap talǵajaý etý maqsatynda Qarabaqyr ózeni men Shálkeniń sýyn jaǵalaıdy. Bir jaǵy ashtyq, bir jaǵy qaqaǵan sýyqqa shydamaı adamdar sol sýlardyń jaǵasynda kóptep qyrǵynǵa ushyraıdy. Máıitterdiń betin jasyryp jerleý rásimin jasaýǵa adamdardyń shamasy kelmeıdi. Kóktem shyǵyp, kún jylyna bastaǵan kezde osy máıitter shirip, aınala adam tózgisiz jaǵdaıda bolady. Aqyry, osyndaı jaǵdaıdyń kesirinen burq etip oba aýrýy taraıdy. Endi halyq ashtyqtan ǵana emes, indetten de qyryla bastaıdy.
Sol kezde búkil ýezde jalǵyz ǵana bilikti dáriger, 3-4 feldsher, 4-5 kishi medısına qyzmetkeri bar eken. Medısınanyń kúshi múlde jetimsiz bolǵan sebepti, joǵarydan asa qupııa buıryq keledi. Indet ózge de óńirlerge tarap ketpeý úshin shuǵyl shara túri, amalsyz, aýrýdyń shyqqan uıasyn óli-tirisine qaramaı órteý bolady. Birneshe brıgada bop shyqqan komsomol jetekshileri, ishinde meniń naǵashylarym da bar, osy tapsyrmany oryndaýlaryna týra keledi. О́rteý kóbine tún qarańǵylyǵynda júrgiziledi. Tań ata kezekti bir aýylǵa taıap kelgende bir keıýana júgirip kep, bizdi de órteısińder me? dep Sát naǵashymdy qushaqtaı alady. Sodan indet juqtyryp alǵan ol kisi birneshe kúnge jetpeı-aq qaıtys bop ketedi. Uzamaı Bekpenbet te qaza bolady. Aınalasy bir aıdyń ishinde 12 ul tegis qaza bolǵan. Sol kezde 43-44 jastaǵy naǵashy anamyz Begaıym balalarynyń qaıǵysyn kótere almaı, úsh-tórt balanyń qazasynan soń-aq kóz jumady.
Alǵashqy artel basshysy Meıirmanqul Baıserkeulynyń uıymdastyrýymen shyqqan satyly arbaǵa jas balalardy sıǵanynsha otyrǵyzyp, sol kezdegi Áýlıeata qalasyndaǵy balalar úıine ótkizedi. Bul sumdyq jaıdan meniń anam osylaısha aman qalady. Biz bertinge deıin atamyz Ámirdi de sol kezde qaıtys boldyǵa sanaıtynbyz. Atamyz nemere qaryndasy bop keletin Meńdibala ájeıdiń aıtýyna qaraǵanda, 1949 jyly, jetpiske taıaǵan shaǵynda qaıtys bolypty. Búkil otbasynyń qaıǵysynan atamyz eshkimmen sóılespeı, eshteńemen isi bolmaı, ómiriniń sońyna deıin meńireý kún keshipti. Erteli-kesh tek júz qaraly qoıdyń sońynda júripti. Ol kisige de, qoılaryna da eshkim tıispegen kórinedi. Osy jaǵdaıdy aıtýǵa úlken kisiler, sol kezdiń kýágerleri qatty qorqatyn.
Al anam bireý estip qoıatyndaı, maǵan sybyrlap qana aıtqan. Birinshi kitabym «Zamana syryn» jazyp jatqanymda tarıh pániniń muǵalimi, qazirgi Mádimár aýylynyń turǵyny: – Abaıla, qurysyn! Shyndyqty jazamyn, – dep sottalyp ketpe! – degen. Men sonda da, ne de bolsa táýekel dep jazdym. Kitapta osy joǵaryda aıtylǵan ashtyqtan da, indetten de, órtten de aman qalyp, basynan keshken bar oqıǵany óz aýzymen aıtyp bergen ananyń sýreti de bar.
Qaı kezde de, kimniń de bolsyn artynda izdeýshisi bolmasa urpaq aýysa kele barlyǵy umytyla bastaıdy eken. 90-jyldardyń aýyr kezeńderin az da bolsa eńserip, sál de bolsa es jıyp óz-ózimizge kele bastaǵan 1999 jyly anam 72-ge shyqqan edi. Bala-bala dep júrip osy kúnge deıin anama ne isteı aldym? – dep óz-ózime ishteı suraq bergende aldymen oıǵa kelgeni, tórkin jurtyn izdeý boldy. Sol kezde maǵan kómektesip, talaı qundy derekterdi aldyma jaıyp salǵan úlken kisilerdiń de kóbisi joq bul kúnde. Tipti keıbiriniń aty-jóni de umyt boldy. Ol kezde kitap, maqala jazamyn dep oılappyn ba? Sumdyq náýbetten aman qalǵan jalǵyz qaryndastarynan týǵan jıen nemeresi bolǵandyqtan, sol kisilerdiń janqııarlyq eresen eńbegimen halqymdy, el-jurtymdy tanystyrý, keler urpaqqa amanattaý paryz. «Zamana syry» Sarykemerdegi mýzeıde, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy oblystyq kitaphanada, (elektrondy nusqasy da bar), Qazaqstan ulttyq kitaphanasynda, Túrkistandaǵy Qazaq-Túrik ulttyq ýnıversıtetiniń kitaphanasynda, Shymkent qýǵyn-súrgin qurbandary arhıvi men mýzeıinde bar. Sondaı-aq Elbasynyń kitap qoryna da jiberilgen. Ol kisiniń atynan kelgen alǵys hat ta bar. Sonymen qatar kóptegen meshitter men mektepterge de taratyldy.
Endigi bir aıtarym, ózderiniń urpaǵy úshin janqııarlyq eńbek etip bul ómirden otbasyn da qurmaı qyrshyn ketken sol kisilerdiń arýaǵyn ulyqtap, eń bolmasa týǵan aýylyndaǵy Sarybaraq orta mektebi Sát Ámirovtiń atymen atalsa deımin. Aýdan ortalyǵyndaǵy kóshelerdiń birine Bekpenbet Ámirov aty berilse. Al osy kúnge deıin Tegistiktegi Chapaev orta mektebi bolyp kele jatqan mektep Meıirmanqul Baıserkeulynyń atymen atalsa, artyqtyq etpes edi-aý...
Qazirgi bizdiń zamandastarymyzdyń qaı-qaısysy bolsa da osy atalarymyz ben apalarymyzdyń, babalarymyz ben uly analarymyzdyń ómirinen úlgi alsa bolǵandaı.
Uldana MOLDABAEVA, zeınetker, ustaz