Ońtústik Qazaqstan oblystyq kedendik baqylaý departamentiniń bastyǵy, polkovnık Shymyrbaı AǴABEKOV: “Kedendik baqylaý – el ekonomıkasynyń qaýipsizdigine jaýapty”

Memleket shekarasy kedendik baqylaýdan basta­la­tyn­dy­ǵy anyq. О́zge elden Qazaqstan shekarasyna aıaq basqan adamdy eń alǵash qarsy alyp, tolyq rásimdeýden ót­ki­zetin kedendik baqylaý qyzmetkerleri. Bul adamdardyń óz isine jaýapkershiliginen ishki mádenıet, ádep tanylady. Syrt el synshy. Olar keden qyzmetine qarap-aq eldiń ekonomıkalyq áleýetine, damý tynysyna baǵa beredi. Bul baǵytta Ońtústik shekarada kedendik qyzmet kú­sheıtildi. Onyń jańa qyzmetine baılanysty Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha kedendik baqylaý departa­men­tiniń bastyǵy, polkovnık Shymyr­baı Aǵa­be­kov­ke jo­­lyǵyp, biraz saýaldarymyzǵa jaýap alǵan edik. – Shymyrbaı Laýlanuly, Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha kedendik baqylaý departamenti elimizdiń keden or­gandary júıesindegi eń iri aý­­­­maq­tyq bólimderdiń birine ja­tady. Osy oraıda onyń qazirgi qyzmetine toqtalyp ótseńiz. – Departamenttiń ótkizý pýnkt­teri Ońtústik baǵyttaǵy strate­gııalyq mańyzdy jerlerde orna­las­qan. Onyń birden-bir sebebi bizge tıesili 958 shaqyrymdy al­yp jatqan Keden odaǵynyń syrt­qy shekarasy bolsa, ekinshisi – Eýropa, Taıaý jáne Orta Shyǵys elderin Reseı Federasııasy, Qyr­ǵyzstan jáne Qytaımen baıla­nys­tyryp otyrǵan negizgi kólik magıstraldarynyń oblys aýma­ǵynda ornalasýy. Oblys aýmaǵy­men halyqaralyq temirjol magıstrali ótedi, sondaı-aq, «Shym­kent» áýejaıy jumys isteýde. Keden organdary qyzmetiniń eń ma­ńyzdy kezeńderiniń biri aǵymdaǵy jyldyń 1-shildesinde Qazaqstan-Reseı memlekettik shekarasyn­daǵy memlekettik baqylaýdyń keden odaǵynyń syrtqy kedendik shekarasyna ótýi boldy. Osyǵan baılanysty, Reseı-Qazaqstan shek­­­arasyndaǵy shtat sanynyń bir bóligi ońtústik shep – qazaq-ózbek shekarasyna kóshirildi. Departamenttiń qyzmet etý aýmaǵynda, onyń ishinde keden oda­ǵynyń О́zbekstan Respýblık­a­symen shekaralas syrtqy shekara­synda 6 keden beketi ornalasqan. Olar: «Qazyǵurt», «Jibek joly», «Qaplanbek», «B.Qonysbaev», «Maqtaaral» («Atameken» baqy­laý ótkizý pýnkti, «Maqtaaral stan­sa­sy» baqylaý ótkizý pýnkti), «Sa­ry­aǵash stansasy». 2011 jyldyń 9 aıynda depar­tamenttiń qurylymdyq bólimderi 51 718 tranzıttik deklarasııa, 19 798 taýarlarǵa arnalǵan deklarasııa toltyryp, 4,5 mıllıon jeke tulǵalarǵa kedendik resimdeý men kedendik baqylaý júrgizdi. Keden shekarasynan 25 myń jeńil jáne 27 myń júk avtokólikteri, 800-ge jýyq áýe kemeleri, sondaı-aq, 986 jolaýshy poıyzdary men 184 myńnan astam temirjol vagon­dary ótti. – Keden organdaryn jańasha jabdyqtaý qurylǵylarynyń   kó­megimen zań buzý­shylyq áre­ket­terdi anyqtaýǵa qanshalyqty yqpalyn tıgizýde? – Jyl basynan beri departament 49 qylmystyq is qozǵady. Osy ister boıynsha memleket paı­dasyna jalpy somasy 42 mln. teńge quraıtyn taýarlar tárki­lendi. Anyqtalǵan ekonomıkalyq qylmystar boıynsha memleketke 8 mln. teńge somasynda shyǵyn óteldi. Al, ákimshilik quqyq buzý­shy­lyqpen kúres baǵytynda 1320 is qozǵaldy. Quqyq buzýshylar­dan 26 mln. teńge kóleminde aı­yp­pul óndirildi. Qaralǵan ákim­shi­lik ister boıynsha memleket paıdasyna jalpy somasy 10 mln. teńgeden astam qarjyny quraı­tyn taýarlar tárkilendi, 20 mln.teńgeden astam shyǵyn óteldi. Bul jumystardyń barlyǵy da keden beketteriniń tehnıkalyq qu­raldarmen jabdyqtalýynyń ar­qasynda bolyp otyr. Júktelgen tapsyrmalardy or­yndaý maqsatynda, sonymen qa­tar, «2009-2011 jyldarǵa arnal­ǵan Qazaqstan Respýblıkasyn­daǵy nashaqorlyq pen esirtkibızneske qarsy kúres baǵdarlamasy» boıynsha Úkimet qaýlysyn jú­ze­ge asyrý úshin 2011 jyly depar­tamenttiń ońtústik óńiriniń ótkizý pýnktterin kedendik baqylaýdyń tehnıkalyq quraldarymen jab­dyqtaýǵa 1,7 mlrd. teńge bólindi. Kedendik baqylaýdyń tehnı­kalyq quraldaryn qoldaný bary­synda júk avtokólik quralda­ry­nyń salmaqtyq jáne kólemdik ól­shemderiniń buzýshylyqtary boı­ynsha 152 fakti anyqtalyp, 1,5 mln. teńge somasynda aıyppul óndirildi. Rentgentelevızııalyq apparat­tar­dyń kómegimen 10 zań buzý­shy­lyq anyqtaldy. Onyń ishinde: 24900 AQSh dollaryn deklara­sııa­lamaýy, jalpy quny 4 mln. teńgeni quraıtyn uıaly tele­fon­dardy zańsyz ótkizbek bolýy já­ne Qazaqstanǵa ákelýge tyıym salynǵan, jasyryn aqparat alýǵa jáne beınebaqylaý júrgizýge ar­nal­ǵan arnaıy qurylǵylardy an­yqtaýy boıynsha 3 qylmystyq is qozǵaldy. – Buryndary kedendik baqy­laý beketterine barǵanda sanı­tarlyq-epıdemıologııalyq qyz­met sııaqty nebir mekemelerdiń shekarada sap túzep otyra­tyn­dyǵyn kóretin edik. Quddy, adam­dar bazarda saýda jasap júrgendeı áser qaldyratyn. Qa­zir shekaradaǵy basqa da baqy­laý organdarynyń mindetteri keden organdaryna berildi. Osy baǵytta qandaı jumystar júrgizilýde? – Shekaralyq ótkizý pýnktterinde tasymaldanatyn taýarlar men kólik quraldaryna qatysty kedendik baqylaý boıynsha fıto­sa­nıtarlyq, sanıtarlyq-karan­tın­dik, kóliktik baqylaý, kedendik operasııalardy júzege asyrý boı­ynsha jumystardy uıymdastyrý maqsatynda keden organdary ót­kizý pýnktterinde basqa baqylaý­shy organdardyń is-áreketterin úılestiredi. Osyǵan oraı, keden organdaryna veterınarlyq jáne fıtosanıtarlyq baqylaý qyz­met­kerleri is-saparmen kelip, shekarada kóliktik baqylaý jáne sa­nı­tarlyq-epıdemıologııalyq qada­ǵa­­laý qyzmetteri keden organ­da­ryna berildi. Barlyq ótkizý pýnkt­teri «bir tereze» jáne «bir aıaldama» qaǵıdasy boıynsha jumys jasaıdy. Bul degenimiz, baqy­laý­dyń barlyq túrleri bir ýaqytta jáne bir jerde júrgiziledi. – Ońtústik Qazaqstan ob­lysy boı­ynsha kedendik de­par­tamenttiń aǵymdaǵy jyl­ǵy jetistikteri qandaı? – Bul jyl Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha kedendik ba­qylaý departamentine respýblı­ka­lyq bıýdjetti toltyrý jaǵynan erekshe jyl boldy. Kedendik resimderdi ońaılatý jáne syrtqy ekonomıkaǵa qaty­sý­shylarǵa qolaıly jaǵdaı jasaý keden organdarynyń negizgi ju­mysynyń basty baǵyty. Osy jaǵ­daı syrtqy ekonomıkalyq jaǵ­daıdyń da jaqsarýyna sebep boldy. Qazaqstan ekonomıkasy Keden odaǵynyń sheńberinde ekinshi jyl jumys isteýde. 2011 jyl­dyń 1 shildesinen bastap ishki shekaradaǵy kedendik baqylaý aly­nyp tastaldy. Bul jáıtter óziniń jaqsy jaǵyn kórsetýde. 2011 jyldyń esep berý merziminde taýarlardyń ımport kólemi bir jarym esege, sonymen qatar О́z­bekstan Respýblıkasynan ákeli­ne­tin aýylsharýashylyq ónimde­riniń kólemi 5 esege ósti. Bul túsimderdiń ulǵaıýyna yqpalyn tıgizýde. 2011 jyldyń 9 aıynda bıýdjetke 30 mlrd. 630,9 mln. teńge óndirildi. Boljam 24 mlrd. 293,8 mln. teńge bolatyn. Sonda bol­jam­dy oryndaý 126 paıyzdy qu­rady. 2010 jyldyń 12 aıynan búgingi kúnge bıýdjetke túsken tó­lemderdiń somasy 4 mlrd. 381 mln. teńge artyq, nemese 2010 jyl­dyń 9 aıynan 12 mlrd. teń­ge­ge artyq. Osyndaı nátıjege jetkizgen sebepterdiń biri Keden oda­ǵy memleketteriniń ishki shek­ara­larynyń joıylýy, departament ujymynyń maqsatty áreket etýi. Qyrkúıek aıynda qaryzdardy óndirý boıynsha birshama jumys­tar atqarylyp «Qazgermunaı» JShS-nan 3 mlrd. 912,2 mln. teńge eksporttyq baj óndirildi. Keden organdarynyń basty ba­ǵyt­tarynyń biri keden tólemderi men salyqtaryn ákimshilik­ten­di­rý, tólem túsimderiniń qosymsha rezervterin qarastyrý bolyp tabylady. – Jergilikti bazarlarda kók­­ónis jáne jemis baǵalary qym­battady. Munyń saldary Qa­zaq­stannyń Kedendik odaqqa kirýine baılanysty dep top­shy­laı­tyndar bar. Osy qansha­lyq­ty shyndyqqa keledi? – Jergilikti bazarlarda kók­ónis jáne jemis baǵalary Qazaq­stannyń Kedendik odaqqa kirgenge deıin de ózgerip otyratyn. Jal­py, barlyq baǵanyń ósýin Keden odaǵymen baılanystyra berý du­rys úrdis emes. Kerisinshe, bız­nes-qurylymdar men jáı SEQ qatysýshylary úshin Keden odaǵy birqatar máselelerdi sheshýge kó­mektesti. Qazaqstanǵa kókónis já­ne jemisterdiń úlken bóligi Keden odaǵyna kirmeıtin kórshi О́zbek­stannan ákelinedi. Osy memleketten taýar ákelý sharty buryn qandaı edi, qazir de sondaı. Kedendik baj salyǵy alynbaıdy, tek 12 paıyz qosymsha qun saly­ǵy alynady. Sondyqtan baǵanyń ósýi kedenge baılanysty degen uǵym negizsiz. Baǵa О́zbekstannyń ishki rynogyndaǵy baǵadan jáne tasymaldaý men bazardaǵy deldaldar qyzmetiniń baǵasynan quralady. – Keden odaǵynyń ekonomı­kalyq qaýipsizdigin qorǵaý – kon­trabandalyq taýarlar men es­irt­ki bıznesine baılanysty ekendigi belgili. Siz basqarǵan departament osy baǵytta qan­daı jumystar atqaryp jatyr? – Qazirgi tańda bizdiń aldy­myz­ǵa qoıylǵan maqsattyń biri, bul úsh memlekettiń ońtústik shek­­­­arasyndaǵy ekonomıkalyq qaý­­ip­sizdikti qamtamasyz etý. Iаǵ­nı, eko­nomıkaǵa eleýli zalal keltiretin kontrabandalyq taýarlar­dy, ulttyq qaýipsizdikke nuqsan keltiretin esirtki zattardyń jáne dinı ekstermıstik, terrorıstik ma­ǵynadaǵy materıaldardyń kon­tra­bandalyq faktilerin aıqyn­daý, jolyn kesý jumystaryn júrgizý. Osy maqsatta, departament qyzmetkerlerimen aıtarlyqtaı jumystar atqarylyp jatyr. Naq­tylaı ketsek, «Nasha­qor­lyq­pen jáne esirtki bıznesimen kú­res» baǵdarlamasyn oryndaý ba­rysynda, 2011 jyly shekaralyq keden beketterinde jalpy quny 1,7 mlrd. teńge shamasynda túrli ke­dendik baqylaý tehnıkalyq qu­raldary qoıylǵan bolatyn. Osy rentgen apparattardyń kómegimen tek kólik quraldaryna ǵana emes, sonymen birge jeke tulǵalarǵa da tolyq baqylaý júrgizý múmkin­di­gine ıe boldyq. Bul árıne atalǵan zańsyz is-áreketterge jol bergizbeıtin negizgi faktordyń biri. Al aıqyndalǵan faktilerdiń birine toqtala ketsek, Departament qyzmetkerlerimen 2011 jyl­­­dyń qazan aıynda jedel izdestirý sharalaryn júrgizý ba­ry­syn­da Úndistan memleketinen Qazaq­stan­ǵa M. esimdi azama­ty­nyń atyna kelgen júkti tekserý kezinde, qujattarda kórsetilme­gen qu­ny 30 mln. teńge somasynda kon­trabandalyq taýarlar anyq­tal­dy. Atalǵan taýarlardy kedendik resimdeýden ótkizgen jaǵ­daıda, memleketke 11 mln. teńge soma­syn­da zalal keltiretin edi. Osy fakt boıynsha QR QK-niń 209-ba­bymen qylmystyq is qoz­ǵalyp, tergeý amaldary júr­gizilýde. Áńgimelesken Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy.