«Baı-manaptyń tuqymy» dep qýdalanǵan on úsh balaly áýletten jalǵyz ózi jazataıym tiri qalyp, Tarazdan Aıagózge aýyp kelip, jetimdigine qaramaı bilimin jetildirip, áskerı prokýror bolǵan Muqan men tobyqtydan shyqqan ónerli qyz Gúlfarıdanyń tuńǵyshy Ǵaınıkamal ósken otbasy shyn zııalylardyń ordasy edi.
On saýsaǵynan óner tamǵan, erteli-kesh tigin mashınasynyń qulaǵynan túspeıtin Meńkebaný ájesi ıne-jibin sabaqtap berip, qulaǵy qalqaıyp qasynda otyrǵan qalaqtaı nemeresine: «e-e-e, qaraǵym-aı, meniń kórgen rahatymnyń tyrnaqtaıyn kórseń, baqytty bolar ediń-aý» der edi mundaıda es kórip. Ájesiniń aıtatyn rahaty sol – Abaıdyń uldary Aqylbaı, Turaǵul, Maǵaýııa, ánshi Ámire, balýan Qajymuqan, jazýshy Muhtar sııaqty óz zamanynyń zańǵar zııalylary túsetin tabaldyryǵy men tóri kıeli shańyraqty ustaǵany. Abaı balalary ájesine arnaıy páýeske jiberip, aýyldaryna aldyrtyp, aptalap qonaq etedi. Meńkebaný apalary asyldyń tuıaqtaryna matanyń myqtysynan jaǵasy men jeńi bar sıýrtýk, shalbar tigip berip, shańyraqtarynda aýnap-qýnap jatyp ketetin óz adamyndaı edi. Ájesi Qunanbaıdyń násilin jalǵaǵan urpaqtarynyń úıinen alashtyń nebir aıboz uldarynyń da meıman bolyp keletinin, solardy kóziniń kórgenin kishkentaı nemeresine maqtanyp aıtyp otyratyn.
Balalyq shaǵy ótken Tańsyqtyń tańy Qozy Kórpesh – Baıan sulýdyń aspanmen talasqan asqaq munarasyna malynbaı turyp atpaıtyny sekildi, bul aýyldyń adamdarynyń da áńgimesi qos ǵashyqtyń tarıhy men taǵdyryn baıandaýdan bastalmaı ma? Bala kúninde sol munaranyń túbine talaı barǵan. Munara men aýyl ortasynda Aıagóz ózeni aǵady. О́zenniń arǵy betine ótip ketken maldy aıdap kelý úshin maltyp ótip, jolaı shyrǵanaq, dolana, búldirgen tere barǵan aýyl balalary Qozy men Baıannyń munarasyna soǵa ketýdi de umytpaıtyn. Balalyq shaqtaǵy osy kórinistiń bári ýaqytpen birge umytylyp qala bermeı, armany men sezimin áldılep, óner deıtin ózgeshe álemniń ólkesine ǵana ósetin ádemi gúldiń qunarly topyraǵyna nár bolyp sińe bergen eken.
1965 jyly Almaty medısına ınstıtýtyn tastap, konservatorııanyń akterler daıyndaıtyn bólimine KSRO halyq ártisi Hadısha Bókeevanyń stýdentter qabyldaıtyny týraly habarlandyrýdy oqyǵannan keıin óner deıtin sıqyrdyń arbaýyna túsip, esi ketip júrgen jas qyz eshnársege qaramastan tike tartady. Uıań qyzdyń batyl sheshimine eshkim toqtaý sala almaıdy. Ákesine naǵashy jaǵynan týys bolyp keletin teatr dırektorynyń orynbasary Bolat Maýsymbaev degen aǵasynyń ózi óre túregelip, ádettegi «ártis bolam degen ne sumdyqty» aıtyp, attanǵa basady. Qabyldaý komıssııasyna qujattaryn tapsyrýǵa kelgende mundaǵylar da onyń sheshimine tańǵalǵanyn jasyra almaıdy. Talaby kúshti tabandy qyz maqsatyna jetip, H.Bókeevanyń klasynan bes jyl bilim alyp, Áshiráli Kenjeev, Quman Tastanbekov, Áshirbek Syǵaı sekildi saıdyń tasyndaı iriktelgen kýrstastarymen birge teatr sahnasyna keledi. Almatydaǵy eki teatrdy tel emdi. M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq teatrdyń alyptarymen bir sahnada oınaǵysy kelgen armany da kóp uzamaı oryndaýyn tapty.
О́ner – tabıǵat syıy. Sútpen enip, súıekke bitetin nárse. Akter degen atqa laıyqty bolyp júrý úshin Ǵaınıkamal syrtqy symbaty men ishki jan álemin ǵajap úılesimmen ustaýǵa tyrysty. Áli esimizde, apaı 60 jasynda spektakldiń kópshilik sahnasynda ınstıtýtty jańadan bitirip kelgen jas qyzdarmen birge bılep júrdi. Bul jastaǵy áriptesteriniń kópshiligi myń buralyp bılemek túgili, teatrǵa kelip-ketýi sırep, dene symbatyn da saqtaı almaı jatady. «Teatr úshin otqa da, sýǵa da tústim» degen sózdi Ǵaınıkamal apaı aıtsa ǵana jarasady. Kezinde «Kempirlerden shyqqan daý» spektaklinde qartaısa da, syry men synyn birdeı saqtaǵan, júrgende júrisi bilinbeıtin, kúlgende tisi kórinbeıtin, baldaǵynyń tyqyly da ásem ándeı estiletin Qyz-kempirdi oınap júrip, arbadan san márte qulady. Ańǵal, adal Qyz-kempir aldynan shyqqan adamnan da úrkip qulaıdy, sońynan qýǵan adamnan da qorqyp jyǵylady. San jyldan keıin omyrtqasy syzdap, syr bergen soń kompıýterlik dıagnostıka jasatqanynda dáriger «arqańyzda mújilmegen saý omyrtqa qalmaǵan eken» dep qatty tańyrqap, basyn shaıqaǵan eken.
О́nerdiń sharty bireý ǵana: óz sózińdi aıtý. Ǵaınıkamal apaı sahnada júzge tarta ról oınady, biraq ónerdegi shırek ǵasyrlyq ǵumyrynda sol oınaǵan rólderin eshqashan úlken-kishi dep bólgen emes. «Aıman-Sholpanda» Sholpan, «Abaı-Áıgerimde» Saltanat, «Aqbilekte» Urqııa, «Juldyzym meniń joǵaryda» Gúljan, «Kóktóbedegi kezdesýde» Almagúl, «Jendetterde» Madlena Bejar, «Aqymaq bolǵan basym-aıda» Sotanvıl, «Ǵashyqtyq dertinde» Sheker, «Kishkentaı aýylda» Mánsııa, «О́ttiń, dúnıede» Fatıma hanym bolyp akterlik sheberlik órisinde bir-birine múlde kereǵar, qaıtalanbas beıneler jasady. Teatr esigin uıala ashqan uıań minezdi aktrısa akterlik mekteptiń qyr-syryna Sábıra Maıqanova, Bıken Rımova, Farıda Sháripova, Sholpan Jandarbekova, Zámzágúl Sháripova, Ydyrys Noǵaıbaev, Asanáli Áshimov, Sábıt Orazbaev, Ánýar Moldabekov, Raıymbek Seıitmetov, Tańat Jaılybaev syndy sahnanyń naǵyz maıtalman sańlaqtarymen tize qosyp, qatar oınap júrip qanyqty. Ásirese, Býlgakovtyń «Jendetterindegi» Madlena men «О́ttiń, dúnıedegi» Fatıma beınesi ishki psıhologııalyq ıirimderi mol, akter qýatyn barynsha jarqyratyp kórsetetin kúrdeli obrazdar. Bastapqyda «Jendetterde» Nurmuhan Jantórın sekildi sahna alybymen birge shyqqanda, ol kisi aýyr qabaǵyn kóterip, ashýly júzben bir qarasa, úrkek qoıan sekildi Ǵaınıkamal ne isterin bilmeı daǵdarǵany esinde. Biraq sahnanyń neshe túrli qıturqysy men qaltarys-bultarysyn kórip ábden shyńdalǵan syralǵy sańlaq kerisinshe, jas aktrısanyń ózin shıraq sezinip, ózimen deńgeıles oınaýy úshin qamqor peıil tanytyp, erkindikke qaraı jeteleıtin. N.Jantórın – Moler, bul – Madlena. Madlena Molerge ǵashyq, erkeleıdi, esinen tandyrady. Biraq Molerge deıin taǵy bir polkovnıkpen kóńildes bolǵan Madlena dúnıege kelgen qyzynyń kimnen ekenin aıyra almaı, dal bolady. Bul az bolsa, Moler endi óz qyzyna ǵashyq bolady. Sol kezdegi Madlenanyń jan azabyn tilmen aıtyp jetkizý múmkin emes. Ákesi men qyzynyń arasyn ajyratýǵa qansha kúsh salsa da, onysynan túk shyqpaı, aqyry ózi aqylynan adasa bastaıdy. Mine, osyndaı dınamıkaly dramatızmge qurylǵan, júrekke salmaq túsiretin, ishki psıhologızmi basym keıipker obrazyn jasaý kóp ter tógýdi, tynymsyz izdenýdi qajet etpeı qoımaıdy. Obrazdyń ishine enip, beınemen birigip ketkendiginen bolar, kórermen Ǵaınıkamaldyń jan azabynan qur súlderi ǵana qalǵan sharasyz Madlenasyna aıalaı qarap, onymen birge qaıǵyryp otyryp kóretin. Spektakldiń rejısseri Vıktor Majýrınniń ózi: «Men seniń Madlenańa senemin, Ǵaınıkamal» dep, demep qoıatyn edi.
Mineziniń kishipeıildiliginen be, álde tıisti oryndardyń bura tartyp, kózge ilgisi kelmegeninen be, «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵyn da aktrısa alpysqa aıaq basqanda aldy. Eń aqyrynda, jasy jetpiske taıaǵanda keń mańdaıy jarqyrap, aqyly júzine, parasaty kózine tunǵan aq jaýlyqty qazaq áıeliniń beınesinde qalyń alash jurtynyń aldynda júz serııadan turatyn «Qara shańyraq» fılmi arqyly jarq etti. Ǵaınıkamal Baıqoshqarovanyń uzaq jyldar boıy kópshilik sahnasynda kórinbeı júrgeniniń esesi, ar men uıatty bárinen bıik qoıyp, oń men solǵa qaramaı, oıqastap aldyǵa shyǵýdy orynsyzdyq sanaǵan salmaqty mineziniń sybaǵasy, talanty eshkimnen kem bolmasa da, tartynshaqtap turatyn tektiliginiń tartýy osynaý bekzat bolmysty Gaýhar-Ananyń beınesimen birge keldi. Kınoda oınaǵan azdy-kópti rólderi bolǵanymen, sahna syrtynda, teatrdyń tasasynda kele jatqan Ǵaınıkamaldy kógildir ekrannyń kúshimen áp-sátte tanymal etkeni úshin rejısser Aqan Sataevtyń dál osy aktrısaǵa tańdaý jasap, jer betinde ádildik degen uǵymnyń áli de ómir súre beretinine senim uıalatqany úshin rızashylyǵymyzdy bildirip, rahmet aıtqymyz keldi.
Ákesi men balalarynyń arasynda dáneker bolyp, otbasynyń berekesin uıytqan meıirban Gaýhardyń balalary úshin shyryldaıtyn janqııarlyq sezimi, jylylyǵy, janashyrlyǵy – qazaqtyń burynnan qalyptasqan otbasylyq ınstıtýtynan qashyqtap bara jatqan analyq sezim. Qazaq bálkim osyǵan sýsaǵan bolar. Ata-ana men balanyń boıynan alystaýǵa aınalǵan baǵa jetpes asyl qasıetterdi ańqasy kebe saǵynǵannan keıin, sonyń bárin shynaıy jetkize alǵan Gaýhar-Ǵaınıkamaldy shyn jaqsy kórip qalǵany anyq. Tarıhta jalǵyz ǵana shyǵarmanyń avtory bolyp, ataǵy shyqqan, jalqy obraz jasap, sol beınesi jadyǵa máńgi jazylyp qalǵan, balamasyz týyndysymen ǵasyrlardyń bederine esim-soıy sińip qalǵan bir ǵana shedevrdiń sheberleri az emes. Teatr men kıno – ónerdiń mańyzdy eki salasy bolǵanymen, tynysy bir, tirshiligi ortaq tutas aǵza. «Qara shańyraq» pen Gaýhar-Ana – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Ǵaınıkamal Baıqoshqarovanyń elý jyldyq eńbegi men búkil shyǵarmashylyq ómiriniń esebi ispetti eń eleýli jumysy retinde aldaǵy kúnnen áli de baǵasyn alatyn biregeı týyndysy.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY