O sheti men bu shetine kóz jetkizgisiz jazıraly dalamen, aspan taýlarmen, aıdyndy ózen-kóldermen, jupar ıis baqtarmen bite qaınasqan ǵajap ortada – aýylda dúnıege kózimdi ashyppyn.
Týǵan jer – uly anamnyń omyraýyn emip, qoınynda júrgenimde, árbir dem-tynysyn, keıde burqanysty, keıde jaımashýaq minezin, men degende «shyǵarǵa jany bólektigin» beımálim bir túısikpen sezetinmin. Ánimdi aıtyp, jyrymdy oqyp, ózimen kádimgideı-aq syrlasatynmyn. Tabanyma shóńge kirse de shaǵynatynmyn. Emen-jarqyn qýanyshqa keneltetin de, borkemik bolyp óspesin dep qıyndyqqa qaırap salatyn da ózi, basyma ne kún týsa da bárin kórip-bilip sezip turatyn sekildi kórinýshi edi. Meıirimdilikti, darhandyqty, syrshyldyqty da sodan aldym, senseńiz!
Aýyl ústinen ótetin úsh ózenniń – uzyna aqqan Talastyń, Kókózektiń, Aqaryqtyń sýyna súńgip, balyǵyn súzip, Jamaýbaı talynyń jelekti saıasyn saıalap, Qyzyldyń qyryn, Baıarystan, Baltanyń boıyn, Táýkeı túleıin, Táńirberdi dalasyn tynbaı kezip, aıaq astynan ǵajaıyp oqıǵalarǵa kez bolýdy armandap, alańsyz asyr salǵan arda shaǵymnyń nebir qyzyqtaryn qoınyna qattap, únsiz-tilsiz tomsaryp jatyr ol! О́n boıynda meniń qulyn únim men jan sezimimniń dirili júr! «Meni umyttyń» dep tý syrtyn berip, tomaǵa-tuıyq qalyp tanytatyn da sekildi.
Týǵan jerime tereńdeı jibergen tamyrymdy eshkim qozǵaı almas deýshi edim. Qaıda-an! О́mir, kúnkóris qamy bizdi de ár tarapqa tartyp, tarydaı shashyp jiberdi, aqyry. Týǵan jerge báribir kindigimnen baılanyp, dil-tamyrymmen jalǵasqanmyn. Júıe-júıkemdi oǵan degen mahabbat pen saǵynysh syzdata órip, kúndiz túgili, túnde de tynyshymdy alady. Inshalla, osy sezim, osy qasıet tarpań ýaqyttyń tabanynda taptalyp qalmady. El ishin, kúlli qoǵamymyzdy álsin-áli titirete dúr silkip óter ózgerister dúmpýiniń pálendeı áseri bolmady oǵan. Týǵan jerge degen uly sezimim, súıispenshiligim sol báz-baıaǵy qalpynda, óz tuǵyrynda týyn jyqpaı jelbirep tur!
Bir qyzyǵy, týǵan jerge záýimen tabanym tıse boldy, onyń dem-tynysyn baǵzy kezdegideı sezinip, kóńilde qalǵan ǵajap kórinis-elesterdi qaıta tiriltkim-aq keledi. Biraq jasyl jamaly ońyp, ajary tozyńqyraǵany kóńilimdi pás etip, qulazytady-aq. Baıaǵydaǵydaı qas-qabaǵy meıirli, jaımashýaq emes, qatý ma, qalaı? Tóskeıdiń baıaǵydaǵydaı qaraqurym maly da joq. Ýlap-shýlap qozy-laq qaıyryp, salqar túbektiń boıyn sharlap júrer bala-shaǵa da kórinbeıdi. Shabyndyǵy mal tisi tımegendikten, qalyń qorysqa aınalyp, qatparly jyqpyl-jynysy túkpirinde áldebir tajal tyrnaǵyn ishine búgip, bas baǵyp jatqandaı úreı shaqyra úńireıedi. Aılap, jyldap adam aıaǵy baspaǵan japan túz osylaı ań-qustyń quzyryna qaıta kóshipti. Aıdyn kól de, alma baq ta «bireýdiki»... «Pálenshe ata», «Túgenshe ata» qojalyǵynyń jeri dep, áldeqashan qaǵazda qattalyp, aktilengen aýmaqta alshańdap júrýiń de qıyn. Jaıylymdyqtyń qunarly, shuraıly tusynyń kóbi dókeılerdiń qolynda. Úlken-kishiniń sanasyna «Onysyz da áldebireýdiń ıeligindegi jer (ortaq emes), pul bolmasa, kúl bolsyn» degen úǵym ornyqqaly qash-shan! Byltyr aýdannyń pálen myń sharshy shaqyrym jazǵy jaıylymdyǵy órtke oranyp, otqa úıtilgende de búıregimiz búlk etkeni shamaly. Qaıta «shoq, shoq» desip, qybymyz qanǵandaı syńaı tanyttyq. Quddy bir órtengen jer ózimizdiki emes, jattyń jeri sekildi. Osyny kórip, sezingen búgingi urpaqtyń altyn besigimizge degen súıispenshiligi suıylmaı qaıtsin! Bul qubylys túptiń-túbinde uly anamyz ben urpaqtary arasyndaǵy etene baılanysqa syzat túsirip, bir-birine jat qylyp júrmese deńiz!
Búgingi «jańa qazaq» jerdi tabıǵı baılyǵy ájetke jarap, óziniń, odan qaldy otbasynyń aýzyn «maı» etip, molshylyqqa keneltkende ǵana jaqsy kóredi. Olaı bolmaıdy eken, ondaı jerdiń barynan joǵy... satyp jiberedi! Qazekeń ulttyq romantıkanyń aýylynan qara úzip, alystady. Ulttyq patrıotızmniń «resýrstyq patrıotızm» deıtin butaǵy búrshiktep shyqty. Olaı bolatyny naryq adamdardy taýar fetıshızmine, dúnıe-baılyq tabýǵa umsyndyryp, jalań esep pen alypsatarlyq psıhologııanyń etek alýyna, adamgershilik qasıetterge ústirt kózqarastar qalyptasyp, taraýyna jeteleýmen keledi. Otanshyldyq, ımandylyq, dástúr, ata-baba salty, ult taǵdyry sekildi máseleler bolmashy nársege aınalyp úlgerdi. Munyń keıbir kórinisteri aýylǵa barǵanymda aldymnan da shyqty...
Aýyldastarym (árıne, qolynan is keletinderi) baǵzy bir kezde otar-otar qoıdyń jazǵy sýaty úshin tartylǵan 30-40 shaqyrymdyq jerasty sý júıesiniń shoıyn qubyrlaryn qazyp alyp, qyryqpyshaq úlesip jatyr eken. Keıin mal basy ósip jatsa, munyń ıgilikke jaraýy múmkin-aý degen oı qaperlerine kirip shyqsa, qanekı!
Iesiz oqshaý qalǵan «Jamaýbaı taly» toǵaıyna da jynyqqan jurt baltasyn ala júgirip, otynǵa kesip, bir jyldyń ar jaq, ber jaǵynda typ-tıpyl etken. Shamasy, shoq toǵaıdyń sybdyr qaǵyp, aýylǵa kórik berip turar sulýlyǵynan góri úıin bir qys jylytar otyn bolǵanyn olja kóristi. Týǵan jermen olardyń da dem-tynysy, kindigi bir edi-aý, átteń! Shabyndyqty shekaramen bekitip, kóılektiń eń jaqsysyn ózi kıip, kórpeni ózine kóbirek tartý, ata-ataǵa bóliný sekildi aýyl minezindegi jaısyz ózgerister jekeshelendirýmen birge keldi. Ortaq ógiz joq búginde. Ońasha buzaý bolmasa!
Baıaǵyda... jońǵarlar shapqynshylyǵynan qorǵaný úshin uıymdasa «Jańa qorǵan» men «Qyzyl qorǵandy» (úıintik qaldyqtary áli de bar) turǵyzyp, jaýǵa qarsy turyp, kúresip, eldik tanytqanbyz. Osy elden shyqqan Jambyl han, Bóltirik sheshen, Júnis, Qudas, Tasbolat, Tólek, Buǵybaı, Qaltas batyrlar, eldi ýázindi sóz ben tálimdi tárbıege uıytqan Qýandyq, Qonysbaı datqalar, Jamanqara, Begaly, Bekbol, Beıbit, Qaldarbek, Bınaz, Álimbek, Qojakeldi bıler, beridegi birneshe ondaǵan aqyn-jazýshylar, ǵalymdar, óner maıtalmandary, 72 Batyr ana – barlyǵymyzdyń ortaq maqtanyshymyz boldy. Olardy bir-birinen bóle jarmadyq. Kópshiliktiń ıgiligi jolynda tyndyrǵan tirlikteri keıingige úlgi bolsyn dedik. Bul ár nárseni óz ornyna qoıyp, ár nárseni óziniń laıyqty ataýymen ataýdyń ulyq belgisi edi. Al qazirgideı jer-sý attaryn bylaı qoıyp, ilgerili-keıindi sandaǵan býyn ókilderiniń mańdaıyna bitken jalǵyz aýyldyń atyna jarmasyp, yrdý-dyrdý bolý qaıdan shyqty? Bul bolashaqta tutanar úlken daýdyń basy bolyp júrmegeı... О́z basym aýyldyń burynǵy bólimsheleriniń kórkem ári beıneli Kóktóbe, Bestam, Jańaturmys ataýlarynyń ózgertilýin qalamaımyn. Qansha jerden eńbegi sińse de, bazbir qaıratkerler esimderimen osyndaı tamasha jer-sý ataýlarynyń orny almastyrylyp, resmılendirilip, súreńsiz, sirespe júıege túsirilýi túsiniksiz. Qansha jerden aramter bolaıyq, báribir, sol aýyldar aýyzeki tilde eski ataýlarymen atalyp júr ǵoı...
Biraq qazirgi aýyl qyryq rý, jyrtystaryn da jeke-dara jyrtady. Noǵaı ıshan, Qaraqoja meshitterin turǵyzyp, ımandylyq ádebin baıaǵyda-aq bekemdep alǵan aýyldyń úlken-kishisine mundaı minez múlde jat-tuǵyn. Torqaly toıdan topyraqty ólimge deıingi barlyq rásimin uıymdasa ótkerip, tulymdysyn úkilep uzatyp, qaradomalaǵyn erte eseıtip, el isine aralastyrýǵa, sol arqyly bolashaǵyn baıandy etýge umtylǵan ulystyń bir baǵanaly báıteregi edi Oıyq eli!
Bir kezderdegi batyr, bılerin, halyqqa qaıyrymy tıgen baılary men bekterin, toǵan turǵyzyp, arna tartyp, ortaq ıgilikti eseleýge úlesterin qosqan arly azamattaryn qasterlep, jer-sý attaryn «Táńirberdi dalasy», «Elemestiń jotasy», «Júnistiń jaly», «Bóribaı toǵany», «Sıqym aryǵy», «Bákir taly», «Jádik kóli» dep atap, osyndaı erlerimen tolyqqan eldiń tarıhı jadyn jaqsy isimen jańǵyrtar batyrlary jarq etip qashan kóriner eken? Áıteýir, bul úmit, arman ǵana bolyp qalmas. El qaharmandaryn qaıtalap týar. Týyp ta jatyr. Onyń áli-aq úlken shoǵyrǵa aınalary da anyq.
Mysaly, isker azamat Aqyn Bektaevtyń burnaǵy jyly kásipkerlik qurylymdaryn qaladan ashyp, aýylynyń aýzyna eń qıyn sátte de sý tamyzbaı, syrǵaqtap, záýinde bir tıip-qashty kómek kórsetken bolyp júretini qolynyń qysqalyǵy eken. Búginde kemeline keldi. Tipti aýylynyń qaq ortasyna kóship baryp, meshit turǵyzyp, júzimdik ósirip, baqshalyq salyp, jumys oryndaryn kóbeıtip, el-jurtynyń kezergen ernin aqqa jarytyp-aq jatyr. Aýdandyq deńgeıdegi orman sharýashylyǵy mekemesin tıisti basshylyq organdarmen kelisip, Oıyqqa kóshirýi de jergilikti azamattardyń birazynyń jumyspen qamtylýyna septesti. Kezinde Almaty qalalyq jedel járdem aýrýhanasynyń bas dárigeri, medısına ǵylymynyń doktory Amantaı Birtanovtyń (ımany salamat bolsyn) týǵan aýylyna «dárigerlik desant» jasaqtap kelip, úlken-kishini túgel medısınalyq tekserýden ótkizip, dertine dárýmen darytyp ketkeni, sirá, umytylar ma!
Eldegi jańǵyrtý sharalary tusynda bir ózgeris bolar dep eleńdep otyrǵan elge bul da úlken kómek! Týǵan jer – uly Anamyzben esh qudiret ajyrata almastaı kindigimiz bir bolyp, dil-tamyrymyzben bite qaınasyp ketkenimiz bala kezimizdegi «birimiz – bárimiz úshin, bárimiz – birimiz úshin» dep, qandaı ıgilikti bolsyn ortaq etý turǵysyndaǵy tárbıeniń áseri me, álde... Áıteýir, bul bizdiń býyn úshin jaqsy úlgi boldy. О́zimizdi aýylǵa qaryzdar sezinetinimiz de sodan. Kún shýaǵymen aımalap, sýyna shomyltyp, qumyna aýnatyp, samalymen súıip, erkin de bula ósirgendiginen de bolar, uly anamyzdyń qoınyndaǵy buıyrǵan nesibemiz qara nan, qara shaıdyń dámi áli kúnge tańdaıymyzdan ketpeıdi...
Odan beridegi ózgergeni – Talastyń sýy tobyqtan kelip, shyldyrap qana aǵyp qalǵany, Kókózek pen Aqaryqtyń arnasy, kezinde qyrýar qarjy jumsap, iske qosyp, sý ıirip ıgiligimizge jarap kelgen jasandy sý qoımasynyń tabany keýip úlgergeni, úndi fılmderin nemese oıyn-saýyq keshterin aýyldyqtardyń burnaǵydaı ortalyq klýbqa oıdan-qyrdan jıylyp kelip kórip, ortaq qyzyq-dýmany ete almaı otyrǵany...
Týǵan jerge degen asqaq súıispenshilik sezimimizdiń qyzǵylt jalty onyń burnaǵy jasyl jelegi semip, reńi solǵyndanyp, tozyńqy tartqan tabıǵaty aıasynda ósip, jetilip kele jatqan búgingi urpaqtyń boıyda júr me eken?! Olar da biz sekildi armanshyl ma? Atanyń emes, Otannyń uly bolyp boı túzep kele me? Osy oılar meni jıi mazalaıdy da júredi...
Baımahanbet AHMET, jýrnalıst
Jambyl oblysy, Talas aýdany, Oıyq aýyly