Mańǵystaý ortalyqtarǵa nege zárý?

Bul turǵyda aldymen aýyzǵa ilinetin tus – Mańǵystaýdyń mura-mádenıetine qatysty. Mańǵystaý týraly búgingi biz bile­­tin derek – ólke tarıhynyń bol­mashy betteri ǵana. Taý men tas­ty sóıletip, alystaǵy mu­ra­ǵattardy aqtaryp, ótken­nen syr tartý jumystary tolyqqandy júrgizildi deı almaımyz. Usynys bar da, umtylys joq, ynta bar da, yjdahat joq. Osy oraıda óńirdiń tarıhyn, shejiresin, etnografııasyn zertteıtin ortalyq, álde ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qajettigi ańǵarylǵaly da kóp bolǵan. Muralar bizge tek ataýyna maldaný úshin berilmegendigin uǵynyp, ony jetkilikti zertteý isine den qoıatyn kez kelgenmen, izgi ispen aına­ly­­sa­tyn ortalyq joq. Eskertkishterdi tek sanap, qorǵap qana qoımaı olar­dy taný, olardaǵy jazýlardy oqyp-zerdelep taldaý, rýna tili – munyń bári tunjyraǵan kúıi áli tunyp tur. Mańǵystaý ta­bı­ǵı-mádenı qoryǵy janynan, álde tipti óz aldyna arnaıy oryn ashyp, aýqymdy isterdi sol ortalyqtaǵy mamandardyń moınyna júktese ǵoı deısiń! О́z aldyna ár jerden tıip-qashyp, úzip-julyp zerttep-jazyp, bir máselege birneshe túrli túsinik berip, oqyrmandardyń sanasyn san-saqqa tartqan tarıhı-ta­nymdyq eńbekterdi toptas­tyryp, izdenis jumystaryn ǵy­­lymı turǵyda talqylaı júr­gi­zip, bir arnaǵa toǵystyrsa ǵoı deısiń! Eskertkishterdiń de, turmystyq qoldanysta bol­ǵan alasha, tekemet, baý-bas­qur, ózge de buıymdardyń oıý-ór­nekteri, naqysh-máneri óz syryn búginge deıin jetkilikti ashqan joq. Sondyqtan urpaqqa ulttyq dástúrdi nasıhattaıtyn, rýhanı oryndar kóp­shiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týdyratyn anyq. Keıbir dástúrlerdiń búgingi kezeńde kúndelikti tur­mys­ta qajettiligi bolmaýy da múmkin. Biraq olardy halyq jadynda jańǵyrtý eski kúnge oralýdy kókseý emes, kim ekenimizdi tanyp, keshegini qasterleý.

Sondaı-aq Mańǵystaýda jas­tar úshin arnaıy ortalyqtar kem­shin. Jastyń bárin teatr­dan tabamyz deý qate jáne Aqtaý qalasyndaǵy «Arman» jas­tar ortalyǵynyń aýqymy tar. Ol jastar saıasatyna saı óz jumysyn atqaryp otyr, bi­raq oblys jastarynyń bos ýa­qy­­tyn tıimdi ótkizýine, belgili bir nársemen aı­nalysýyna múm­kindik joq. Izde­nemin degen­ jastarǵa izde­ge­nin taýyp, ulttyq-tarıhı já­ne zamanaýı baǵ­dar berip, qanat­tan­dyryp otyratyn rýhanı or­danyń bolǵany durys dep esep­teımiz.

Mańǵystaýlyqtar úshin qajetti nárseniń taǵy biri – múgedek balalarǵa arnalǵan memlekettik deńgeıdegi ortalyq. Jeke kásip­ker­lik baǵyttaǵy oryndar bol­ǵanmen, Astanadaǵy «Ana men bala» ortalyǵy sekildi ke­shen­di, ári keń kólemdi emdeý, ońaltý ju­mystaryn júrgizetin, psı­ho­logııalyq kómek beretin ma­man­­dandyrylǵan mekeme qajet-aq. Qazir balalar arasynda aýtızm, daýna, DSP syndy syrqat túr­leri kóp. Olardy emdetý úshin nemese ýaqytymen em qa­byldap turý úshin ata-analarǵa As­tana, Almaty qalalaryna barý májbúrligi týyndaıdy. Naýqas balamen jol júrý, qarjylyq jaǵdaı degendeı, atalmysh orynǵa bir barýdan birneshe máse­le atoılap shyǵa keletini bel­gili. Mańǵystaýdan múgedek balalarǵa arnalǵan ońaltý, emdeý ortalyǵy ashylsa, Aqtaýdyń ózin alys kóretin aýyldyq jerlerdegi ata-analar úshin aýrý balalaryn Astana men Almatyǵa aparý arman kúıinde qalmas edi.

Ekologııalyq turǵyda sóz qoz­ǵaǵanda Kaspıı teńizinen attap kete almaımyz. Teńizdiń flo­rasy men faýnasy, oǵan syrt­qy kúsh­ter­diń áseri, sý asty aǵyn­da­ry, teńiz bolashaǵyn qaýip­siz­den­­dirý baǵytyndaǵy ǵylymı-zert­teý ortalyǵy Aqtaý túgili, res­p­ýblıkanyń mańdaıyna bit­peı kele jatqan baq.

Memleket basshysynyń bu­qa­ralyq sportty damytý jáne sa­laý­atty ómir saltyn nasıhattaý tap­syrmalary negizinde sońǵy jyldary óńirde sporttyq keshender kóptep ashyldy. Árbir keshenniń aýlasyna shoǵyrlanǵan kólikterge qarap, «osy keshender ashylǵanǵa deıin halyq qaıda baryp, nemen aınalysqan?» dep oılaısyń, jattyǵyp júrgen jastardy kórip qýanasyń. Joǵaryda aıtylǵan rýhanı jáne medısınalyq baǵyttaǵy ort­a­lyqtardyń da osyn­shalyqty qajet ekeni belgili. Aqtaý­dyń kór­kin asyrǵan ádemi ǵı­ma­rat­tarda ornalasqan orta­lyq­tarda turǵyndar ózine qajetti qyzmet túrlerin taýyp jatsa deısiń...

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan»

Mańǵystaý oblysy