Ata-anaǵa baýyr eti balasynyń endi kóktep kele jatqanynda dertke shaldyǵýyn kórgennen artyq aýyrtpalyq joq shyǵar.
Balasy qaterli isikpen aýyryp sharq urǵan ata-ana basyndaǵy taýqymetti sózben aıtyp jetkizý ońaı emes. Ishten jegen ýaıym, áldeqalaı bolady degen úmit sáýlesi, aýrýmen kúres, dáriger júzine suraýly kózben qaraý, kúnnen kúnge kemip bara jatqan balapandy kórip, Jaratqannan shıpa surap jalyný deısiz be, jan-júrekti syzdatar bala aýrýynyń qıyndyǵyn tek basynan keshkender anyǵyraq uǵar.
Álemde jyl saıyn 200 myń bala onkologııalyq aýrýǵa shaldyǵyp, teń jartysy kóz jumady eken. Qanshama qaıǵy, qanshama qasiret! Mysyqtabandap, mysqaldap kiretin aýrýdy alǵashqy kezeńinde anyqtaý qıyn, deıdi dárigerler. Kóbine dert meńdeńkirep, onnan birinde aýrý úshinshi, al segiz paıyzdaıynda tórtinshi kezeńinde ǵana anyqtalyp, emdeý de qıyndap, dertti jeńip shyǵý múmkindigi de azaıa túsedi. Biraq jyl ótken saıyn bul aýrýǵa da toıtarys berile bastalǵandaı.
«UMC» korporatıvtik qorynyń Ana men bala ulttyq ǵylymı ortalyǵynda ótken «Men – jeńimpazbyn!» qaıyrymdylyq jobasy boıynsha qaterli dertti jeńgen balalar týraly túsirilgen áleýmettik rolıktiń tanystyrylymynda biraz jaıtqa qanyq boldyq. Bastysy – bul dıagnoz úkim emes, ony jeńip shyǵýǵa bolady degen tujyrymnyń ornyǵýy.
– Aldymen osy rolıkke túsýge ata-analardyń kelisimin alý da qıynǵa tústi, – deıdi «Help Today» qoǵamdyq qorynyń tóraıymy Almıra Álıeva. Biri basynan ótken qıyndyǵyn qaıta eske túsirgisi kelmese, biri bul óz otbasynyń qıyndyǵy, ony eldiń bári nege bilýi tıis deıdi, endi biri til-kóz tıedi dep qashqaqtady. Alaıda ózge balalardyń da dertti jeńgenin qalaımyn dep qulshyna kelisimin bergender tabyldy. Sonyń arqasynda birneshe rolık túsirildi. Máselen, 6 jasar Aqerke – Taraz qalasynyń turǵyny. Ol 9 aı boıyna hımııa terapııa alýdyń arqasynda leıkozdy jeńdi. О́zi sondaı aqyldy, erik-jigeri myqty, ónerli bala eken. Ata-anasy balasyn der kezinde áýeli Taraz dárigerlerine kórsetip, olardyń leıkoz bolýy múmkin degen kúdigimen Almatydaǵy Pedıatrııa jáne balalar hırýrgııasy ǵylymı ortalyǵyna jiberýi durys sheshim boldy. Aqerkeniń dıagnozy durys qoıylyp, em bastalady. Nátıjesinde jetkinshek aýrýdy jeńip qana qoımaı, áleýmettik mańyzy bar rolıkke tústi. Aqerke aýyrǵan balalardyń jazylyp shyqqanyn qalaıdy. Ekinshi keıipker leıkozdy eki ret basynan ótkergen jan. Alǵashynda 3 jasynda aýyryp jazylyp shyqsa, keıin 9 jasynda taǵy qaıtalanyp, aqyrynda dertti kúnderi jaısyz kórgen tústeı artta qalǵan 18 jastaǵy almatylyq bozbala Abdolla Alın paýerlıftıng sportynan chempıon atanǵan.
Balalardyń qaterli naýqasqa ushyraýy boıynsha keltirilgen kórsetkishter oılandyrady. Jylyna orta eseppen alǵanda 600-ge taıaý bala aýyr dertke ushyrap, dárigerler kómegine júginedi eken. Al 2017 jyly 558 bala onkologııalyq aýrýlarǵa shaldyqsa, onyń 230-y leıkoz, ıaǵnı aq qan aýrýy bolypty.
Joǵaryda aıtqandaı, aýrý belgilerin birden tap basý qıyn. Qan men lımfa arqyly ózge organdardy da shyrmap, saýyǵýdy qıyndatatyn aýrýdy neǵurlym tezirek anyqtaýda ata-ananyń sergektigi óte mańyzdy. Eger bala tamaq ishpeı, jıi-jıi respıratorlyq aýrýlarǵa shaldyǵa berse, álsireıtin bolsa, qol-aıaǵy aýyratynyna shaǵymdanyp, denesinde keıde kógis daq kórinse birden dárigerge qaratý kerek. Sonymen birge bul aýrýdy jeńýde naýqastyń jazylýǵa degen senimi men emosınaldyq kóńil kúıi óte mańyzdy. Dáriger, naýqas bala, ata-ananyń úshtik odaǵy minsiz jumys atqarsa aýrý jeńiledi. Ony ómirdiń ózi dáleldedi.
Elimizdegi Densaýlyq saqtaý mınıstrligi máseleniń baıybyna úńile pasıentterdiń senimin uıalatýǵa qajet qadamdarǵa qoldaý kórsetýdi uıǵaryp, arnaıy jol kartasy sheńberinde «Men – jeńimpazbyn!» qaıyrymdylyq jobasyna grant bólip otyr. «Densaýlyqqa qatysty árbir másele tek dıagnoz qoıý men emdeýmen shektelmeıdi. Aýrýdyń aldyn alýǵa, onymen kúreske qoǵam kózqarasynyń durys bolýy da mańyzdy. Bul rette úkimettik emes uıymdardyń belsendiliginiń róli erekshe. Dertti jeńýde naýqastyń psıho-emosınaldy jaı-kúıiniń qandaı áseri barlyǵyn dárigerler jaqsy bilemiz. Qazaqstan Úkimeti leıkozben aýyratyn balalardy burynǵydaı shetel asyrmaı, elimizde súıek kemigin transplantasııalaýdyń múmkindigin jasady. Bul óte aýqymdy jumys bolǵanymen, jaqsy nátıjelerge qol jetkizdik. Endi aldaǵy bir-eki jyldyń aıasynda qajettilikti tolyq óteıtindeı dárigerlerdiń de, barlyq medısına qyzmetkerleriniń de daıarlyǵy bolatynyna nyq senim bar. Osy Ulttyq ǵylymı ortalyqta alǵashynda Almatydaǵy ortalyqqa túsken salmaqty jeńildetý úshin bir bólimshe ashylsa, qazir onyń sany úsheýge jetti. Kóptegen jas ta, daryndy dáriger qatary qalyptasyp úlgirdi», deıdi Densaýlyq saqtaý mınıstri Eljan Birtanov.
Mınıstr aıtsa aıtqandaı, dál sol kúni ortalyqta súıek kemigin transplantasııalaýdyń 55-shi operasııasy júzege asyryldy. 55-shi ata-ana shetelge barmaı, óz elinde memleket kómegimen qymbat operasııany tegin jasatty. Balasynyń erteńine degen úmiti paıda boldy.
Dertti jeńýde úmitpen qatar dárigerlerdiń sebepker bolýymen ǵajaıyptar da bolyp jatady. Osteosarkomanyń sońǵy dárejesine kelip, metastaza ókpesine jetip, eldiń báriniń úmiti úzilerdeı shaqqa taıanǵanynda naýqas balanyń ákesi kúni-túni namazǵa jyǵylyp, sátin salǵanda aıyǵyp ketkender de bar. Qazir ol Taraz ýnıversıtetinde oqyp júr. Sondyqtan balanyń ómirden kúderin úzbeı, dertpen kúresýinde mańaıyndaǵy barlyq jaqyndarynyń atqarar róli myqty.
Jeńimpaz balalar túsken rolıkterdi kórýge kópshilikpen birge osy ortalyqta emdelip jatqan balalar da kelipti. Bastaryna tartqan oramaldary, qýań júzderi, aıaly kózderindegi úmitti oty kóńildi tolqytady eken.
Qoǵamnyń izgilenýi árbir adam jasaǵan kishkentaı bir qadamnan bastalady. Almıra bastaǵan uıym joǵarydaǵydaı rolık túsirip, aýrý balalarǵa úmit otyn jaǵýǵa kómektesse, «Asyl bala» qoǵamdyq uıymynan Gúlnár Qunarbaeva eriktilerdi jınap, balalardyń onkobólimshesine tegin jóndeý jumysyn júrgizipti. Qabyrǵalaryna balalarǵa laıyqtalǵan túrli sýretter salynǵan bólimshe dálizi kirse shyqqysyz, kóńilge erekshe kúı syılady. Úsh apta boıyna tegin jumys atqarý úshin balalardy súıetin júrek kerek, deıdi Gúlnár.
Ulttyq ortalyqtan aýyr dertti aýyzdyqtaı bilgen qaısar balalardyń erligin, dárigerlerdiń jankeshti eńbegin kórdik. Alǵash dıagnozdy estigende eseńgiregendeı kúıde boldyq. Biraq bizge dárigerlermen qatar ortalyqtaǵy psıhologtar kómek kórsetti. Jeńiske jetý úshin myqty bolýymyz kerektigin túsindirdi. Eger sizder mújilseńiz balańyz dertpen kúrese almaıdy degen soń tas-túıin bolýǵa týra keldi. Qazir em jaqsy júrýde, balamyz jóndeýden ótken synyp bólmesinde sabaqqa da qatysyp júr, deıdi esimin aıtpaýdy ótingen ata-ana.
Bir oılap qaraǵanda balalardyń túrli onkoaýrýlarǵa ushyraýy jıilegendeı kórinedi. Osy saýaldy mamanǵa qoıǵanda: Qazir dıagnoz qoıylyp, aýrýdy anyqtaý deńgeıi joǵarylady desek durys bolady. Buryn dertti balanyń dıagnozy anyqtalmaı, qaterli isikten kóz jumǵanyn ata-anasy, tipti dáriger de bilmeı qalatyn edi. Qazir dıagnostıka áldeqaıda jaqsardy. Osydan 20 jyl buryn leıkoz úkim sııaqty estiletin, al qazir neǵurlym erte anyqtalsa, soǵurlym tez jazylatyn aýrý dedi.
Balalardyń dertpen kúrestegi jobasyna Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, Pedıatrııa jáne balalar hırýrgııasy ǵylymı ortalyǵy, Ana men bala ǵylymı ortalyǵy, «UMC» korporatıvtik qory, «KazDesign Production» prodıýsserlik kompanııalary, «Elarna» kınokanaly, «Questoria» agenttigi qoldaý bildirdi. Izgi sharalar jalǵasyn taýyp, balalar dertinen aıyǵa bersin degen tilekpen syrtqa aıańdadyq.
Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»