Búginginiń muǵalimine siz qandaı minezdeme berer edińiz? Bizge keıde táýlik boıy jumys isteıtin, barlyq qoǵamdyq is-sharalarǵa jegiletin belsendi, aqsha jınap ata-analarǵa qol jaıatyn suranshaq, oqýshylaryna «táıt» deı almaıtyn jasyq, basshylarynyń sózin eki etpeıtin tilalǵysh, qolbala sekildi kórinip ketedi. Barlyq muǵalim osyndaı deı almaspyz, degenmen... Osyndaı jaǵymsyzdaý minezdemeniń týyndaýyna muǵalim ǵana emes, búgingi qoǵam da kináli ekeni anyq. Muǵalimniń mindeti balany ómirge daıyndaý, oqýshyny bilimge óz betinshe izdeniske jáne shyǵarmashylyq is-áreketterge baýlý ekeni jurtqa jaqsy málim.
Alaıda, sońǵy jyldary muǵalimderge qatysty jıi kóterilip júrgen máselelerdi saralasaq, pedagogıkalyq mindetterinen tys túrli qara jumystarǵa, senbilikterge, saılaý kezindegi sharalarǵa májbúrlep jumsaý, mektep ákimshilikteri tarapynan bolatyn túrli aqsha jınaý, májbúrlep bılet alǵyzý sııaqty jónsiz áreketterdiń kóbeıgenin ańǵarasyz. Muǵalimderdiń mektep dırektorlary men ákimdikterdegi bilim bólimderinen kóretin qysymdaryn aıtyp shaǵymdanýy da jıilegen. Zańsyz májbúrleý oqıǵalaryna qarsy shyǵyp, óz quqyqtaryn sot arqyly qorǵaýǵa májbúr bolǵandary da az emes. Áleýmettik jelilerde birigip, bir-biriniń quqyǵyn qorǵaýǵa járdemdese bastaǵan belsendi top ta bar. Mysaly, «Aǵartýshy» qozǵalysy – onyń Shymkenttegi ókili О́mir Shynybekuly muǵalimderdiń áleýmettik jeli arqyly «oıanyp», yntymaqtasa qımyldaýǵa úırengenin aıtady. «Qazir dırektorlar muǵalimderden aıaǵyn azdap tartyp qaldy.
Biraq oblystyq bilim basqarmalaryn tikeleı Bilim jáne ǵylym mınıstrligine baǵyndyrmaı jaǵdaı túzelmeıdi, Biz sol qolbala kúıimizde qalamyz, saılaý bolsa, senbilik bolsa, alańǵa shyǵý kerek bolsa, muǵalim daıyn turady», deıdi «Aǵartýshynyń» óńirdegi ókili. Qozǵalys músheleri bilim basqarmalaryn jergilikti bıliktiń quzyretinen shyǵarý, muǵalimderdi basqa jumystarǵa jekpeý, mártebesin qorǵaý syndy máselelerdi «Bilim týraly» zańǵa qosý qajettigi týraly usynystaryn mınıstrge de jetkizipti. Alaıda, ázirge nátıje joq. Tipti sońǵy kezde «qorǵansyz, shamasyz bolsań, ne Úkimet qoldamasa, ne zańyń qoldamasa budan ótken qasiret joq» ekenin aıtqan muǵalimder mınıstrge muǵalim mártebesi týraly zań qabyldaý kerektigin aıtyp, keńes berýde.
Akademık Sh.A.Amonashvılı muǵalimniń bolmysy jaıynda: «Barlyq reformalar bastalýy tıis jerde emes, áýel bastan qurdymǵa keter jerde bastalady. Reforma tek muǵalim boıynda bastalady. Eger men nashar muǵalim bolsam, maǵan berilgen eń jaqsy baǵdarlamalardy men qandaı deńgeıge aınaldyramyn? Eger men jaqsy muǵalim bolsam, maǵan berilgen nashar baǵdarlamalardy qandaı deńgeıge jetkizemin? Ádistemeni óz betińshe kóre bilýge tyrysyp, balalarǵa óz-ózińdi usyn. Sonymen, mektepti kim reformalaıdy? О́z baǵdarlamalarymen mınıstr me? Álde jeke aqıqattarymmen men be? Muǵalimdi oıshyl, shyǵarmashyl, erkin etip tárbıeleý kerek. Muǵalimderdi balaǵattaýdyń ornyna olardy ulyqtaý qajet. Olar ómir sýretshileri ǵoı. Búgingi muǵalimder HHI ǵasyrdyń ortasyn salyp jatyr», dep jazypty. Búginde qolǵa alynyp jatqan reformalardy júzege asyrady degen muǵalimderimizdiń arasynda daý-damaımen basy qatyp, sotqa júginetinderi kóbeıe túsýde.
Balaǵattaý azdaı, taıaq jep jatqandary da barshylyq. Bir ǵana mysal, ótken jyldyń kókteminen beri Shymkentte mektep dırektory men qarapaıym muǵalim sottasyp jatyr. Daý muǵalimniń kópshilik úshin qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan mektepten tys jumysqa kelispeýinen shyqqan sekildi. Shymkenttegi Nurtas Ońdasynov atyndaǵy №38 mektep-gımnazııanyń muǵalimi Gúljan Sálimbaevanyń aıtýynsha, 4-12 sáýir kúnderi basshylyqtyń tapsyrmasymen ádettegideı úı aralaý, ıaǵnı turǵyndardyń mártebesin anyqtaý birneshe oqytýshyǵa qatar júktelgen. Tapsyrmany muqııat oryndaǵan muǵalim senbi kúni syrqattanyp qalǵan anasynyń halin bilýge shalǵaı aýylǵa ketken. «Ol kúni, ıaǵnı aptanyń senbisi kúni, meniń sabaǵym joq bolatyn. Sol kúni qońyraý shalyp, dál búgin Eńbekshi aýdany ákimdiginen turǵyndardyń statýsyn anyqtaý boıynsha taǵy da jumys túskenin aıtty. Dırektordyń orynbasary sol jumys boıynsha shaqyryp, meni tez jumysqa kelýimdi ótindi. Men kele almaıtyn sebebimdi aıttym. Anam aýyryp qalǵan edi, ókinishke qaraı men bara almaımyn, eger baryp jatsam oryndap beremin dedim. Bul bizdiń mindetimizden tys bolsa da, árıne, biz mektep basshylyǵyna baǵynyshty adambyz ǵoı, báribir», degen Gúljannyń sózimen aıtsaq, osydan soń qysym jasaý bastalǵan. Eki birdeı akt túzilgen. Sógis te berilipti. Munan soń ol ótken oqý jylynyń sońynda mektep basshylyǵy mindetinen tys jumysqa salǵanyn, qysym kórsetip, densaýlyǵyna zııan keltirý saldarynan 17 kún aýrýhanada em qabyldaǵanyn aıtyp, Elbasynyń atyna úndeý joldap, Bilim jáne ǵylym mınıstri E.Saǵadıevtiń atyna shaǵym túsirgen. Odan keıin mektep dırektory «ar-namysymdy taptady» dep muǵalimdi sotqa bergen.
Muǵalim men mektep basshylyǵy arasyndaǵy daýǵa baılanysty sot bıylǵy qańtarda da jalǵasty. 24 qańtarda Shymkenttegi Ál-Farabı aýdandyq soty qaladaǵy №38 mekteptiń muǵalimi Gúljan Sálimbaevanyń ústinen túsirgen mektep dırektory Aıman Júsipova men onyń orynbasarlarynyń shaǵymyn qanaǵattandyrmaı tastady. Shaǵymdanýshylar muǵalim mektep ákimshiliginiń abyroıyna nuqsan keltirdi dep árqaısysy 500 myń teńgeden jáne moraldyq shyǵyn keltirdi dep 1 mln 500 myń teńge óndirip berýdi sýdıadan suraǵan. Sýdıa B. Ahmetov muǵalimge taǵylǵan aıyptardy negizsiz dep tapty. Sondaı-aq Shymkent qalasynyń Eńbekshi aýdandyq soty, Gúljan Sálimbaevanyń «N.D.Ońdasynov atyndaǵy №38 mektep-gımnazııasy» kommýnaldyq memlekettik mekemesine, qalalyq bilim bólimi, oblystyq bilim basqarmasy, Shymkent qalasynyń ákimine, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimine, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha bilim salasyndaǵy baqylaý departamenti» memlekettik mekemesine talap aryzyn qanaǵattandyrýdan bas tartty. Iаǵnı, bul daý-damaı muǵalimniń júıkesin juqartyp, mektep ujymynyń berekesin aldy. Osyndaı jaıttarǵa qatysty pikirin bildirgen joǵary sanatty ustaz О́mir Shynybekuly: «Ákimshilik dırektorǵa zvondaıdy, dırektor qaramaǵyndaǵylardy jumsaıdy. Sóıtip kóshe sypyrtady, álgi saılaý, sanaq sondaıǵa júgirtedi. Al negizi muǵalimniń mindeti tek qana oqý, tárbıe bolýy kerek. Basqa jumysqa basyn qatyrmaýy tıis. Nege ol kóshe sypyrýy kerek?! Qalanyń kommýnaldyq qyzmeti bar, olar ne istep jatyr? Oǵan qyrýar qarajat bólinýde. Iá, anda-sanda balalardy eńbekke tárbıeleý maqsatynda mekteptiń aýlasyn azdap sypyrýǵa bolady.
Al keıbir aýyldarda tipti trassanyń boıyn jaǵalatyp, tazalatyp qoıady. Tipti Túrkistannan, Myrzashólden kelip túsken shaǵymdarǵa qaraǵanda, muǵalimderge trassany kúzettirip qoıady eken, balalardy qaǵyp ketpesin dep. Sonda jol ınspeksııasy qaıda qarap otyr? Saıram aýdanyndaǵy №49 mektepte basshylyq pen qaramaǵyndaǵy qyzmetkerdiń arasyndaǵy alaýyzdyqqa biz de kýá boldyq. Ásilaryq aýylyndaǵy orta mektep ustazdarynyń bir toby men aýyl azamattary arasynda narazylyq oryn aldy. Mekteptegi berekesizdikten balalaryn bul mektepte oqytýdan bas tartqandary bar. Sebep – bilim sapasy tómendep ketken», deıdi. Iаǵnı, mektep dırektory men muǵalimder arasyndaǵy daý-damaı, muǵalimderdi basqa jumysqa jegý syndy keleńsizdikter oblys ortalyǵynda ǵana emes, aýdandarda da kóp. Mysaly, Saryaǵash aýdanynda bilim salasy qyzmetkerleri arasyndaǵy daý órship, sottasý áli kúnge deıin sozylýda. Mundaı jaıttar Maqtaral aýdanynda da oryn alǵan edi. Búkil respýblıkaǵa málim bolǵan Jetisaı qalasyndaǵy №119 mekteptiń dırektory men aýdandyq bilim bóliminiń basshysy arasyndaǵy teketires kóp daýdyń biri ǵana. Al Túrkistan qalasyna qarasty mektepte oryn alǵan daýly másele qoǵamdyq uıym jáne BAQ ókilderiniń aralasýymen oń sheshimin tapqan bolatyn. Mundaı daýlar mekteptegi bilim sapasyna keri áser eteri anyq.
«Aǵartýshy» qozǵalysy ókiliniń aıtýynsha, muǵalim mártebesin qorǵaıtyn arnaıy zań shyǵarýdyń qajeti joq. Tek qoldanystaǵy «Bilim týraly» zańǵa birneshe bap qosý qajet. Daý-damaıdan bólek mektepterdegi bilim sapasynyń nasharlyǵyna muǵalimderdiń bilim, biliktiliginiń tómendigi de áser etýde. Bul oraıda, "muǵalimniń bedeli..." deı bergenshe, sany bar sapasy joq muǵalimderdi daıyndap, qoldaryna dıplom ustatyp jatqan joǵary oqý oryndarynyń sanyn azaıtý kerektigin, memlekettigi bar, jekemenshigi bar, bir óńirge bir pedınstıtýt jetetinin aıtýshylar da joq emes. Mektepte er muǵalimder qataryn kóbeıtý qajettigi de jıi aıtylady. Sondaı-aq bilim sapasynda balanyń qabiletine erekshe mán berý, jaqynnan áser etý-tárbıeleý boıynsha daryndy balalardy bólektep oqytpaý da mańyzdy. Muǵalimderdiń ata-analardan aqsha jınaıtyny jıi aıtylady jáne ony eshkim joqqa shyǵara almas. Bul bilim salasyna qarjynyń az bólinetinin nemese maqsatsyz jumsalatynyn ańǵartsa kerek. Osy oraıda muǵalimder de, ata-analar da jarııalylyqty qalaıdy, ıaǵnı mekteptiń kúrdeli nemese aǵymdaǵy jóndeýine, basqa da qajettilikterine bólingen qarjy kólemi týraly aqparat ashyq bolýy tıis. Sońǵy jyldary engizilgen qamqorlyq keńesi qyzmettik mindetin tolyq atqara almaı otyr. Bul oraıda onyń burynǵy ata-analar komıteti aýqymynda qalyp qoıǵanyn aıtýshylar kóp. Iаǵnı, kópshilik keńestiń fýnksııasyn tolyq bilmeıdi. Qysqasy, búginginiń muǵalimine qatysty ózekti másele óte kóp. Qoǵamda muǵalim mártebesi týraly máseleniń jıi kóterilýi sondyqtan da bolar.
Qazaqtyń asa kórnekti aǵartýshy-pedagogy, jazýshy, etnograf, folklorshy, qoǵam qaıratkeri Y.Altynsarın: «Muǵalim – bilim berýdegi eń mańyzdy adam. Eń ozyq pedagogıkalyq oqý quraldary, úkimet qaýlylary, óte qatal ınspektorlyq baqylaý mańyzy jaǵynan muǵalim dárejesimen teńese almaıdy. Sondyqtan, men úshin muǵalim álemdegi barlyq asyl zattardan qymbat», depti muǵalimniń adamı bolmysyna basa mán bere. Bizdiń tilek, mundaı minezdemege búginginiń barlyq muǵalimi saı bolsa eken.
Ǵalymjan ELShIBAI, «Egemen Qazaqstan»