Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń jyl saıynǵy joldaýlary, kitaptary men maqalalary ótkenniń ǵıbrattary men kemshilikterin saralap, bolashaqqa baǵdar jasaıtyn strategııalyq baǵdarlamalar ispetti. Bul eńbekterde baıandalǵan el bolyp eńse túzeý jolynda atqarylǵan orasan zor eńbekterdi, jurtymyzdy asqaq murattarǵa jetelegen kóshbasshynyń búgin eńserip otyrǵan belasýdan artta qalǵan syndar men aldaǵy bıik mejelerge kóz salyp, keleshekti baǵamdaǵan tujyrymdary barshamyzǵa, ásirese óskeleń urpaqqa úlken ónege dep bilemiz.
Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda tarıhı qadamdar jasap otyrǵan halqymyzdyń birtutas ult retinde bolashaqqa qalaı qadam basý jáne buqaralyq sanany qalaı ózgertý qajettigi týraly kózqarastary saralanǵany málim.
Elbasy osy maqalasynda ulttyq sana kategorııasyna erekshe toqtalyp: «Kún sanap ózgerip jatqan dúbirli dúnıede sana-sezimimiz ben dúnıetanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylmasaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, ıyq túıistirý múmkin emes. О́zgerý úshin ózimizdi myqtap qolǵa alyp, zaman aǵymyna ıkemdelý arqyly jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boıǵa sińirýimiz kerek», dep atap kórsetken.
Árıne munda Elbasy zaman kóshine ilesý qajettigine basa nazar aýdaryp otyrǵany belgili. Sanamyzǵa sińip qalǵan «taptaýryn qaǵıdalardan arylý» shynynda da mańyzdy ári kúrdeli másele ekenine kózimiz jetip otyr. Bul asa aýqymdy taqyryp ekendigi aıan. Biz sonyń bir qyryna ǵana qatysty jaılarǵa toqtalsaq.
О́tken ǵasyrdaǵy ózimshil júıeniń óktemdigi ulttyq oı-órisimizge birshama ózgeris engizip, rýhanı daǵdarysqa túsirgeni aqıqat. Táýeldi psıhologııanyń taptaýryndarynan arylý birshama ýaqyt pen tabandy kúsh-jiger jumsaýdy talap etýde. Kiriptarlyq sananyń keleńsiz zardaptary býynnan-býynǵa aýysyp, qanǵa sińip ketpeı me degen alańdaýshylyq bar.
Osy rette, kertartpa kózqarastarǵa qatysty bir-eki jaǵdaıdy aıtyp ótkim keledi. Elordaǵa alǵash kelgen eki myńynshy jyldardyń basy. Bir top jigit birge turatyn páterimizge ádemishe kelgen jergilikti kórshi qyz túrli sharýalarmen bas suǵyp turatyn. Bir kúni dastarqan basynda ol qazaq bolǵanyna ókinetinin, baqytsyz ekenin aıtyp qaldy. Japon tiliniń mamany – dosym ekeýmiz basynda abdyrap qaldyq. Sosyn bir adamnyń baqytsyz bolǵanyna qandaı da bir ulttyń esh kinási joq ekenin qarshadaı qyzǵa jarysa túsindirip, jik-jappar boldyq. Alaıda ol qyz bizdiń sózge ılanbady. Tipti qaperine almady.
Oı-sanasy kúdik pen úreıge shyrmalǵan sol qyzdyń túńilisi bizdi beı-jaı qaldyrmady. Shamamen 3-4 jyldan soń álgi qyzdyń óz-ózine qol jumsap kóz jumǵanyn estidik...
Kisiniń oı-órisine syrttan tańylǵan kesel aqparat, dál aıtqanda zııankes vırýs, máýege túsken qurttaı mıdy keýlep, sana dertin asqyndyra beredi eken. Mundaı vırýsqa qarsy ımmýnıtetimiz – Elbasy aıtqan ulttyq kodymyz. Prezıdenttiń: «Ájepteýir jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarıhynyń erteńinen bastaý alatyn rýhanı kody bolady. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý degenińiz qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı», degen sózi árqashan oıtumarymyzǵa aınalýy tıis dep paıymdaımyz. Áıtpese ulttyq kodtan aıyrylǵan urpaq – tamyrynan aıyrylǵan daraq. Zaman daýylyna qasqaıyp qarsy tura almas.
Psıholog mamandardyń pikirinshe, bireýge kiriptar bolýǵa boı úıretý adam sanasyn shektep, azat oılaýǵa kedergi keltiredi. Ondaı indetke shaldyqqan adam derbes oılaýǵa, erkin qadam jasaýǵa shynymen de jasqanady eken. Mine, osy jaǵdaılar, keıde moıyndaǵymyz kelmegenimen, bizdiń qazirgi keıbir is-áreketterimizde kezdesip otyratyny belgili. Shynaıy azat bolý úshin boı úırenip qalǵan taptaýryn ádetten birjola arylý, rýhanı jańǵyrý kerek eken. Keıingi kezderi qoǵamda osy baǵytta birte-birte ilgerileý baıqalyp kele jatqany kóńil qýantady.
Oıymdy oıran-asyr etken taǵy bir jaǵdaıdy baıandaýdyń reti kelip otyr. Ýnıversıtette birinshi kýrs stýdentterine parsy tilinen dáris berip júrgen kezim. Qońyraý soǵylyp, sabaq aıaqtaldy da, jastar syrtqa shyǵýǵa jınala bastady. Osy kezde mektepti jańa bitirip kelgen órimdeı bir qyz:
– Budan keıingi sabaqqa barǵym kelmeıdi, – dedi. – Ol qaı sabaq edi? – dep suradym. – Qazaq tili páni. – Muǵalimmen kelise almaı qalyp pa edińiz? Áli-aq til tabysyp ketesizder ǵoı. – Joq, oqytýshyda turǵan eshteńe joq. Rasyn aıtsam, men qazaq tilin múlde oqyǵym kelmeıdi. – Nege? – Bul tildiń bolashaǵy joq. Qazaq tilinde báribir eshkim sóılemeıdi. Sebebi bul tildiń sózderi oıdan quralǵan. Ony eshkim qoldanbaıdy da. – Ana tilimizdiń bolashaǵy jarqyn bolary kúmánsiz. Biz endi ǵana táýelsizdik alǵan elmiz. Aqyryndap es jıyp kelemiz. Kósh júre túzeledi. Áli-aq elimiz tolyqtaı óz ana tilinde sóıleıtin zaman týady. Eger, siz oıdan quralǵan dep termınder men keıbir jańa sózder týraly aıtyp jatsańyz, munda ilgerileýshilikpen qatar, kemshilikter de joq emes. Buǵan qatysty árbir adamnyń azamattyq óz kózqarasyn aıtýǵa quqyǵy bar. Degenmen termınologııa máselelerine qatysty negizgi mindet pen jaýapkershilik til jáne arnaıy salalardyń mamandaryna júktelmek.
Saraptama málimetterine júginsek, osyndaı úderis kóptegen tilderde bar eken. Mysaly, siz oqyp jatqan parsy tilinde de mundaı qubylys kezdesedi. Sizder jańa ǵana úırengen parsy sózderiniń kópshiligi sózjasam jolymen týyndaǵan. 1934 jyldan beri parsy elinde bul baǵytta Til akademııasy jumys istep, jańa sózderdi til qoldanysyna engizip keledi. Basynda ersi kóringenimen, keıbir jańa sózder keıinnen qoldanysqa enip, til baılyǵyn arttyrǵan. Til mamandarynyń pikirinshe, mundaı úderis til tazalyǵyn saqtaý úshin qajet eken.
О́rimdeı qyz maǵan ertegi aıtyp otyrǵan adamdaı qarady da, bylaı dedi:
– Men qazaq tilin ana tilim dep sanamaımyn. Onyń qajeti de shamaly. Báribir qazaqtardyń tarıhy joq. Buryn bizdiń elimiz bolǵan emes. Mysaly, uly slavıandardyń tarıhy men mádenıeti baı.
– Bizdiń de tarıhymyz baı. Ony ózderińiz mektepte oqydyńyzdar ǵoı. Buǵan deıin ótkenimizdi tereń zerdelep qaraýǵa mursha bolmaǵany shyndyq. Biz ózimizge ózgelerdiń kózimen qaraýǵa májbúr bolyp keldik. Keńes odaǵynyń ishinde tájik, qazaq, armıan sııaqty tarıhy kóne ulttar ómir súrdi. Soǵan qaramastan, keńes zamanynda bizder oqyǵan KSRO tarıhy IH ǵasyrdan, Kıev Rýsinen bastalatyn. Qazaq handyǵynan burynǵy tereń tarıhymyz saırap jatyr. Bizdiń dáýirimizge deıin qazirgi Qazaqstan aýmaǵy men oǵan shektes aımaqtardy mekendegen ǵundar, saqtar, qańlylar, úısinder úlken-úlken qaǵanattar qurǵan. El basshylyǵy osy ýnıversıtetke kóshirmesin ákelip ornatqan anaý Kúltegin eskertkishine qarańyzshy. Kóne túrki eskertkishteri bizdiń tarıhymyz ben mádenıetimizdiń aıryqsha baı bolǵanyn áıgilep turǵany sózsiz.
Sol órimdeı qyz bul aıtqandarymdy qabyldaı almady. Onyń nege bulaı ekenin keıin túsine bastadym. Burynǵy totalıtarlyq júıeniń tońy jibı qoımaǵan óńirde týyp-ósip, ana tiliniń ýyzyna qanbaǵan baldyrǵan basqa bireýge táýeldi bolý psıhologııasyna ábden shyrmalyp, ózgeni zor, ózin qor sanap óskeni aıanyshty. Onyń mı qatparlaryna qabysqan táýeldilik vırýstaryn tazartýǵa zor qudiret kerek.
Jańa ǵasyrdyń alǵashqy jyldarynda jańaǵy qyz ǵana emes, ózge de keıbir qala jastarynyń oı-óristeri men qylyqtarynan ózderiniń ana tilin bilmegenin maqtan kóretini baıqalatyn. Ara-tura Sh.Aıtmatovtyń «Ǵasyrdan da uzaq kún» romanyndaǵy Naıman-ananyń shermende perzentindeı týǵan jurtynyń qundylyqtaryna qarsy shyǵatyndary da kezdesetin. Sumdyq bolǵanda, bular – táýelsizdikten keıingi jyldary mektepte bilim alǵan jetkinshekter. Osyndaı jasóspirimderge kóz ashqannan bastap durys aqparat berilmeı kelgendigi ókinishti jaǵdaı. Olardyń oılarynda siresip qatqan tońdy jibitýge sál de bolsa yqpal etýge qaýqarsyzdyǵyma nalyp, ózimdi kináli sanaǵanym ras.
Mundaı zamandastar ýaqyt óte kele, áli-aq óz kemshilikterin túsiner degen úmit bar. Al eger olar osy boıymen kete barsa, qoǵamdaǵy kertartpa aǵym sanyn arttyrmaǵy kámil. Ondaı aǵym túptiń túbinde áleýmettiń damýyna belgili bir dárejede keri áserin tıgizeri taǵy anyq.
2011 jyly shyqqan «Psıhologııa» ensıklopedııalyq sózdiginde quldyq psıhologııa uǵymyna berilgen: «patsha ókimetiniń otarshyldyq saıasatymen, keńestik ámirshildik kommýnıstik ıdeologııa tusynda qazaq ultynda tulǵalyq jáne etnostyq qolaısyz, keleńsiz qasıetterdiń (jaramsaqtyq, jaltaqtyq, jaǵympazdyq, buıyǵylyq, úreıshildik, t.b.) jıyntyq ataýy» degen anyqtamany eskerer bolsaq, kiriptarlyq sanany kertartpa, taptaýryn qubylystar qataryna jatqyzýǵa eshkim qarsy shyǵa qoımas.
Dinı ápsanada Musa paıǵambar buryn Mysyrda neshe ǵasyr bodandyqta bolǵan jurtyn quldyqtan alyp shyǵyp, bir jerge turaqtamaı, qyryq jyl boıy qum arasynda kóship júrgeni aıtylady. Býyn almastyryp, quldyq sanadan aryltý, burynǵy taptaýryn oı-ádetterdi jadtan óshirý úshin osyndaı qadamǵa barǵan desedi. Al búgingi zamanda kiriptarlyq jad zardaptarynan arylý atalǵan merzimnen de kóp ýaqytty qajet etetin sııaqty. Sebebi bala kezinde týǵan tilinde bilim almaǵan, keıin de shetelderdiń jat ıdeologııasyn dáripteıtin aqparat tasqynynyń astynda otyrǵan adamnyń aqyl-esi táýelsiz emes, kiriptarlyqqa beıim ekenin ómir ózi kórsetip júr. Mundaı úderis saldarynyń memleket úshin asa qaýipti bolýy múmkin ekenin Ýkraına daǵdarysyna ákep soqqan ózge eldiń múddesin kúıtteıtin jikshildikten anyq kórýge bolar edi.
Al Elbasy óziniń jaqynda jaryq kórgen «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda: «Qazaqstandy damyǵan memleketke aınaldyratyn azat oıly, jańashyl da jasampaz azamattary», dep túıindegeni kóńilge úmit otyn uıalatyp, senimimizdi odan ári arttyrdy. Erteńgi sondaı azamattar – búginde mektep partasynda otyrǵan baldyrǵandar.
Qazaqstan Prezıdenti 2017 jyldyń sońynda buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderine bergen suhbatynda táýelsizdiktiń tóresi til táýelsizdigi ekenin qadap aıtty. Onyń sana táýelsizdigimen tyǵyz baılanysta ekeni aıqyn. Búgingi tańda urpaq sanasyn táýelsiz etý uly mindetke aınalyp otyr. Shynynda da, bizge úlken ózgeris qajet.
Joǵaryda sóz bolǵan keleńsiz kózqarastardyń týyndaýyna jol bermes úshin jasóspirimderge salt, tarıh, din, dil boıynsha mazmundy dárister berip, durys baǵyt kórsetý, sondaı-aq Elbasy joldaýlaryn keńinen nasıhattaý jumystaryn odan ári jandandyra túsý lázim dep oılaımyz. Aqparat qaýipsizdigin qamtamasyz ete otyryp, jastardyń oı-sanasyn jat pıǵyldardan qorǵaý keleshek qamyn oılaý bolmaq.
Elin, jerin janyndaı jaqsy kóretin, jańany bilýge qulshynyp, shetten jınap ákelgen ilim dánin týǵan topyraǵynda kógertýge qushtar jastardyń orny bólek. Osyndaı sanasy azat býyn ýaqyt talaptaryna saı bilim men kásip meńgerip, zaman kóshine ilese otyryp, Elbasy belgilep bergen máńgilik el muratymen astasqan nurly keleshekke qaraı nyq qadam basaryna esh kúmán joq.
Dáýirbek DÚISEBAEV, shyǵystanýshy