О́ner: Kemeldikke umtylý

Otty jigeri men orasan kúreskerliginiń arqasynda ta­qyr jerde teatr turǵyzǵan talantty rejısser J.Omarov, onyń ornyn joqtatpaǵan kórnekti qaıratker Q.Jet­pisbaev, olardan keıin Arqadaǵy jas sahnaǵa aıbyn bergen Halyq Qahar­ma­ny Á.Mámbetov bul ujymǵa talanttar shoǵyryn toptastyra aldy. Osy shoǵyr táýelsizdikpen birge táı bas­qan teatr­dyń negizin salyp, qa­byr­ǵasyn qa­lady, mektebin tú­zip, dástúrin qalyp­tas­tyrdy, erteń­deri ańyz bolatyn ta­rıhty óz qoldarymen jazyp, aıadaı sah­nada asqaq óner jasady. Jasap ta ke­ledi. Olar – Qazaqstannyń halyq ártisteri G.Áspetova, T.Meıramov, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi R.Omarhanova, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkerleri K.Nurlanov, T.Atymtaeva, B.Ybyraev, L.Hanınga-Bek­nazar, A.Omar bastaǵan aǵa býyn, aý­zymen qus tistegen talant­ty orta býyn: S.Qashqabaev, E.Nurym­bet, J.Tó­lenbaev, A.Qapaev, A.Bermu­ha­me­dova, A.Nógerbekova, t.b. Búginde jo­ǵary sah­nalyq mádenıetimen búkil res­pýb­lı­kaǵa tanylyp qalǵan sol bedeldi bý­ynnyń bel ortasynda Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Núrken О́teýilov júredi. 

О́teýilov sahnaǵa bir sátke shyq­sa da shyndyqpen shyǵatyn ótkirligimen daralanady. Bul qaıdan kelgen tereńdik degende, Núrken Táńirtaýdyń baýraıynda, atasy О́teýildiń baýyrynda da­la fıloso­fııasyna qanyp ósti. Ta­la­ntty aǵasy Bekjan Turysqa qarap boı túzep, ónerge degen talaby oıandy. Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııa­synda E.Segizbaev, K.Kenjetaev, M.Ábzelbaev bastaǵan tektilerden ká­si­bı bilim simirdi. Pavarottıdiń ózin tam­sandyrǵan A.Sembınnen daý­syn meń­gerýdiń syryna qanyqty. Aty ańyz­ǵa aınalǵan Á.Mámbetovtiń janyn­da júrip bıik ónerge degen bólekshe tal­ǵamy qalyptasty. Mine, ony ósirgen mektepter.

Ár komedııalyq ról ol úshin qýa­nysh, bar yntasymen kiriser kishi­gi­rim meıram. Mundaıda ol tabanas­ty tapqyrlyǵymen kórermenin tań­ǵal­dy­ra­dy, sahnalas seriktesin sastyrady. Jáne sodan lázzat alady. Mundaı qoı­y­lymda onyń «jeńildigi kóbik­teı». Ár dramalyq, trage­dııa­lyq beıne ol úshin baıypty izdenis. Mundaıda ol maǵynaly oıy­nymen áriptesin tar­tysqa, óner básekesine shaqyrady. Mun­daı qoıylymda ol qorǵasyndaı sal­maqty. Qarańyz: «Ǵasyrdan da uzaq kúnde» (Sh.Aıtmatov, rej.Á.Mám­betov) az ýaqytqa shyq­sa da azap arqalap shyǵatyn Ábý­tálip, «Don Jýanda» (M.Frısh, rej.A.Áshimov) jalyndy da jeńil Don Jýan, «Qymbatty Pamelada» (Dj.Patrık, rej.Iý.Hanınga-Beknazar) synaptaı syrǵyǵan Sol Bozo, «Janna D’Arktaǵy» (J.Anýı, rej.Á.Orazbekov) saıqymazaq korol, «Kún sáýlesi túspegendegi» (A.Valeho, rej.N.Jumanııazov) qaı­shy­lyqty Marıo, «Tyraýlap ush­qan tyrnalardaǵy» (V.Ejov, rej.T.Temenov) jymysqy Fedo­rov­­­skıı, «Shıedegi» (A.Chehov, rej.S.Potapov) myń qubylatyn, ma­hab­bat­syz Baltash… 

Biraq bárinen de ol aqyldy adamnyń azabyn keıiptegende óz bolmysymen úndestik tabatyndaı kórinedi. Onyń Gamleti de sondaı, Abaıy da sondaı, Jarasbaıy da sondaı, kemel adamdar. E.Vahtangov aıtpap pa edi, «akter úshin obrazdy erkin meńgere otyryp, sol arqyly ózine ǵana, akter-tulǵaǵa ǵana tán shyndyǵyn aıtý – teatr muraty» dep. Kóp akterlerdiń tynysy jetpeıtin tusta onyń kósile shabatyny da, Núrken – oıdyń Gamlet – oıǵa, Abaı – oıǵa, Jarasbaı – oıǵa úndestiginen be deımiz. «Gamlette» de (Ý.Shekspır, rej.B.Uzaqov), «Abaıda» da (M.Áýezov, rej.Á.Orazbekov), Ja­ras­baıda da («Qarash-Qarash», Q.Ys­qaq, rej. Á.Orazbekov) ol pozaǵa turyp aqyl aı­týdan aýlaq, biraq janynyń jegi qur­tyn qolqadan sýyr­ǵandaı. Sodan da bul rólderdiń ishki jaryǵy mol onyń só­zi jaı sóz emes, oı adamynyń sózi. Ta­rıhtyń, taǵdyrdyń, aqıqattyń úni. Ol ıdealdyń qandaı bolatynyn biledi jáne soǵan jeteleıdi. Siz oǵan senesiz jáne eresiz. 

Árıne akterdiń oılaý júıesi, júıkesi, búkil dene-aǵzasy, bútin bol­my­sy – onyń ınstrýmenti. Al Núr­ken­­niń bir qarýy – qońyr úni. Onyń úni keıip­ke­ri­niń jan dúnıesin aıalap áke­­lip ala­qanyńyzǵa qondyrady. Sah­­na­nyń kıesi – sóz desek, daýys plas­tıkasyn minsiz meń­ger­gen Núr­ken О́teý­i­lov sózdi saz­bal­shyqsha ıleı­di, qyr­­laıdy, syrlaıdy, myń qubyl­typ áke­­lip júregińizge bir-aq qa­daıdy. Ol ma­­ǵynaly paýzalardyń akteri. Jar­ty­­tondar men qubylmaly ın­to­na­sııa­lardyń, kúshti ekpinder men ráý­ishti rıtm­derdiń zergeri. Syr­ly sóz, symbatty oıdyń ártisi. Suńǵyla saraptamasy ta­ǵy bar. Munyń bári ony, qazaq te­atrynyń eń úzdik ókilderiniń izbasary qy­lady. Sondyqtan ol Shekspır men Che­hovqa shaqyrsań da, Áýezov pen Músirepovke salsań da súrinbeıtin sırek qatardan.

N.О́teýilov, ár akter sııaqty keıde obrazynyń kiltin kútpegen jerden tabady. Mysaly, Shekspırdiń «Gamletiniń» she­shimin ol… Abaıdan arshydy. Bul ró­l akterlik órnek turǵysynan tosyn asý­lar men kúrt báseńdeýlerden tu­ra­dy. Obrazdyń oryndalýyna kúlip tu­ryp jylaıtyn, jylap turyp kúletin, kúrt burylys, ótkir kontrastiler tán. Osy tolassyz qubylý dat hanzadasynyń kúı­zelgen júıkesi men azaly janynyń – Gam­let tozaǵynyń basty belgisine aı­na­lady.

Álimbek Orazbekov qoıǵan M.Áýe­­zov­tiń áıgili «Abaı» tra­ge­dııa­sy burynǵy «Abaı­lar­dan» ózgerek. Sahnada bir emes, eki Abaı. Bireýi Áýe­zov jazǵan orta jas­taǵy Abaı da (N.О́teý­ilov), ekinshisi eske túsirýshi, áre­ke­t­ke óleńmen aralasatyn qart Abaı (T.Meı­­ramov). Rejısser Abaı­dy óz óleń­imen qamshylap, oǵan óz óleńimen toq­taý aıtady, óz óleńimen jylatyp, óz óleńi­men jubatady. Rejısserdiń ár kó­­ri­niske Abaıdan jaýap tapqany – qart Abaıdyń sony baǵalaýyna aı­nalyp, oqıǵany qoıýlata túsken. Ol eki mindetti qatar atqaryp otyr. Abaıdyń óleńin jalǵaý ar­qy­­ly Áýezovtiń pesasyn túsin­di­­­redi, Áýezovtiń pesasy arqyly Abaı­dy arshıdy. 

«Men bir jumbaq adammyn ony da oıla»... deıdi Tilektes-Abaı. Dóń­gelek shar-jaryqtyń ar jaǵynan Núrken-Abaı shyǵady. Jaryqty aıalaı, aspanǵa jiberedi. Sosyn avan­sse­naǵa qaraı adymdap, kók maısadan ıis­keıdi. Jańalyqqa, keler kúnge degen qushtarlyǵy. Týǵan jerge degen ól­sheýsiz mahabbaty. Núrkenniń bul áre­ke­ti kezdeısoq emes, oǵan kelesi perdede kóz jetkizemiz. Al ázir ol shatqaıaqtap júrgen shákirtteriniń kózin ashady. Bir-birlep, qarań­ǵy­lyq, nadandyq baılaýyn she­shedi. О́z áreketine shattanyp, ár­qaısysyn erekshe qýanyshpen bo­satady.

Bul kóriniste ol ómirdiń jaq­sy­lyǵyn ǵana kóredi. «Abaı aǵalap» qaý­malaǵan shákirtteriniń ortasynda ­ba­qytty. Bul kóri­nistegi Abaı, kó­ńi­li kir­bińsiz, mamyrajaı adam ǵana. Shá­ki­rt- ­terimen bolashaqtyń modelin jasap jat­qan ustaz. Onyń kóńili kirlemegen, ózi áli jaýyzdyqpen betpe-bet kelmegen, qoǵamynan túńil­megen. Bul onyń óleń­deri sal­tanat qurǵan ıdıllııa, tamasha ómir bolatyn. O basta pesada joq bul kórinisti, bálkim prolog deýge ke­ler, rejısser ádeıi qosqan. Abaıdyń alań­syz shaǵy men Abaıdyń qasiretti sha­­ǵyn salystyrý úshin, teketirestirý úshin, Abaıdyń ósýin, ózgerýin kórsetý úshin. Núrken osy damý prosesin jilik­tep, keıipkerdiń ár qadamyn tabı­ǵı, zań­dy órbıtin qubylys retinde keıip­teı aldy. 

Ekinshi kórinis. Áýezovtiń pesasy en­di bastaldy. Abaı sahnaǵa degbiri qa­shyp shyqty. Tez sóılep, jedel qı­myl­daıdy. Aıdar men Ajarǵa tóngen qaý­ip, ol sengen dú­nıeniń jaqsylyǵyna tón­gen. Bul endi mamyrlaǵan mamyra­jaı emes, qıqýlaǵan urysqa kirisip ke­tetin ba­tyl Abaı. Kúresker Abaı. «Jaq­sy­lyq­pen kimdi súısindirdińder, endeshe jamandyqpen kimdi tańǵaldyram deısiń?». Orazbaılar tobyn sózben yqtyryp, qasqaıyp turady. Ol – aýyldyń aıbary. Álsizdigin kór­setýge quqy joq. Qandyqol top sahnany bosatyp bola bergende Núrken – Abaıǵa qarańyz. Tizesi sylq etip baryp qalpyna keledi. Bolmashy ǵana áreket. Abaıdyń ishki kúıin sóz aıtpaı-aq jetkizedi. Abaıda oıyn stılıstıkasyn tizesiniń sylq etip baryp boıyn tikteýi, shalynyp baryp turýy, qysqasy, bıik parasat ıesiniń soqqy qabyldaý sáti sheshedi. Shynynda da, Áýezov keıipkerin aıamaıdy ǵoı. Synaqtan keıin synaq. Soqqydan keıin soqqy. Bul pesańyz, Abaıdyń ǵana tragedııasy emes, tartystan, qaıǵy men qýanysh, úmit pen túńilistiń kezeginen turatyn, barsha adamǵa ortaq ómir. Aq pen qara aıqasyp alǵan. Qos boıaýdy N.О́teýilov teńdeı meńgeripti. Qaısysy basym túsedi?..

Ábishpen sheshýshi dıalogyn alyńyz. «Qýatym-aı, ne deısiń?!» degende sú­ri­nip, qaıta turyp, ulyn baýyryna basyp, qaıta sú­rinip, keıipkerdiń dál­me-dál psı­hofızıkalyq kúıin taba­dy. Ol Aıdar men Ábishti jaryq dep, eldi erteńge bastaıtyn sáýle dep qa­byl­dap edi. Onyń ákelik qasireti men aza­mattyq qasireti birge kelipti. Ak­ter Núr­kenniń bolmysynda osy, qa­zaq teat­ry úshin dástúrli, eldik motıvteri, ja­san­dylyqtan aýlaq, tabıǵı, shynaıy, du­rys porsııasynda bar.

Abaıdy sabaıtyn sahnada eki Abaı kezek-kezek sóz aldy. Jedel júrip, jedel deklamasııalap, Tilek­tes – Abaı sahnaǵa dınamıka qosty. Ortadaǵy qos quryqtan ustap turyp, Núrken – Abaı shıryqty. Sabaýshy top shyǵyp ketkende ǵana, etpettep jatyp, «Kimnen kórem, Tákejan, kettim mine birjola...» deıdi. Bebeýlep, baıyz tappaı ketedi. «Týǵan jerim, meniń saǵan kinám joq, О́ler saǵatymda da seniń tileýińdi tilep ótemin». Qoıylym basynda óz qolymen ushyrǵan, qazir jer baýyrlap qalǵan jaryqtyń sońyna sińip joǵalady. Dál osy kóriniste rejısserdiń ózi­ne deıingi qoıýshylardan daýsy bólekshe shyqty. Buǵan deıin «Dán ıtergen qumyrsqaǵa tımeseńshi», bol­masa «Báseke nege ozdyń dep ...» degen aksentter jıi edi. Munda rejısserdiń negizgi ustyny, týǵan jer motıvi. Qoıylym basynda Abaı ıiskeıtin kók maısa, týǵan to­py­raq ony eshqaıda jibermeıdi. О́zi sha­ǵynatyn nadan qoǵam qansha taıaqqa jyq­sa da, Abaı ony tastap ketpeıdi. Ta­l­a­ntty adam, danyshpan adam ortasynan bıik bolýy múmkin, biraq ony tárk ete almaıdy. Bul osy qoıylymnyń jalǵyz Abaı fıgýrasy emes, barsha zııalylar týraly qorytyndy oıy. Amerıka ań­saǵysh, Eýropaǵa ketkish estilerge es­kertý.

Ábishsiz, Aıdarsyz sońǵy perdede Abaıdyń paýzalary uzaǵyraq, tol­qy­nystary tereńirek. Bul – ulǵaıǵan, qo­ǵam qartaıtqan, tartys sharshatqan Abaı. Báseńdeıdi, aqyryn sóıleıdi. Osy núktege deıin keıipkerin Núrken akter qalaı órbitti, sanamyzda saı­rap tur. Akter róldiń mas- shtabyn túsin­gen­de ǵana osyndaı áser bo­lýy múmkin. Ár sózdi janynan sýyrǵandaı qylyp aıtady. Bári tabıǵı. Tek epılogta ǵana kúıregen Núrken – Abaıdy Tilektes – Abaı ju­batyp turyp, qoıylymnyń kenet optımıstik kóńil-kúıge aýysatyn tusy tym jedel, kúrt sheshilgendeı. 

«Meni «Abaı» ósirdi» deıdi Núrken. Núrkendi ósirgen «Abaı» kórermendi de ósiredi. Qyzyl tartystyń ortasyndaǵy Núrken – Abaıdyń, keshegi kúnge oısha sapar shekken qart Abaı – Tilektes Meıramovtyń darhan kómegimen osyndaı tutas obraz jasaı alǵanyn moıyndaý kerek te, qas sheberge qol soǵý kerek.

Qýanyshbaev teatrynyń talantty trýppasynda ózindik órnek salyp júrgen Núrken О́teýilovtiń akterlik tabystary bul ǵana emes. О́shkendi jaqqan Jarasbaıdy («Qarash-Qarash») da, sıpaty bólek qoıylymda («Shıe») sheshýshi keıip­kerdiń birine aınalǵan Baltashty da, muqııat psıhoanalızdiń jemisi («Kún sáýlesi túspegen») Marıony da, basqalardy da tereńnen taldaýǵa bolady. Ony tek basylym beti kótermeıdi. Aıtpaǵymyz, qazir Núr­ken babynda. Kórermenimen keder­gisiz tildesedi. Osy izdenis jalǵasyn tapsa, alda Lır patshalar (Núrken bul rólge ekinshi márte aınalyp soǵa­tyndaı kórinedi de turady) men Vanıa aǵaılardyń, Edigelerdiń dáýiri bar...

Ásııa BAǴDÁÝLETQYZY, ónertanýshy