Satırık-jazýshy Seıit Kenjeahmetuly birde óziniń jekemenshik «Ýaz» avtokóligimen Torǵaıǵa sapar shegetin bolyp, bir jaqsy mehanıkten «jolda mashınam toqtap qalsa ne isteımin, qaı jerin shuqımyn, sony tizip jazyp ber» depti. Ol mashınanyń qaı jeri ketkende mashına júrmeı qalatynyn túgel tizip jazyp beripti. Jarty joldan asyp ketkennen keıin mashınasy júrmeı, toqtap qalypty. Sol jerde Seıit manaǵy mehanık jazyp bergen tizim boıynsha mashınanyń barlyq tetigin qarap shyǵady, biraq bári durys, bári istep tur. О́ziniń qolynan kelmegen soń jolda mashınalardy toqtatyp suraıdy. Seıitti tanıtyndardyń bári toqtap, biraz shopyrlar jınalyp qalady. Sol jerde bir shopyr «qaıta-qaıta qaraı bermeıik, nesin qarap shyqtyńyz? deıdi. Seıit manaǵy tizimdegini kórsetip bunyń bári durystyǵyn aıtady. Sol jerde bir jigit «osy mashınanyń benzıni bitip qalǵan joq pa eken?» dep mashınanyń bagin qarasa, «Ýazdyń» eki jaǵynda bolatyn baginiń bireýi bitip qalypty da ekinshisi kosylmaǵan eken. Sol ekinshi bakti qosyp, benzın kelgennen keıin mashına «gúr» ete qalǵan. Sonda Seıit qolyndyǵy tizimine qarap turyp:
– Men buny mashına tetigin biletin jaqsy mehanık dep júrsem, bul ózi túk bilmeıdi eken ǵoı, mashınanyń benzıni bitkende mashına júrmeı qalady dep nege jazbaǵan? – depti. Sol jerde jınalǵan shopyrlardyń bári «qyrylyp»qalypty.
Aýzy dýaly shal
Qurdasy Qoıshyǵara Salǵarauly birde Seıit Kenjeahmetulynyń qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde shyǵyp 30-dan asa memleketke tarap úlgirgen qazaqtyń salt-dástúrleri týraly kitabyn kórip, Seıitke:
– Seniń osy eńbegiń óte jaqsy is boldy, bul eńbegiń seniń atyńdy bıikke kóteredi, – degende, Seıit oǵan:
– Áı, osy sen aýzy dýaly shal bolaıyn dep tursyń, – degen eken.
Sút beretin apaıǵa
Seıittiń sheshesi Sálıma Smaıylqyzy jumys babymen Shegen aýylyna kóship barady. Shegen aýyly – Seıittiń naǵashy jurty. Sol aýylda tanıtyndardan árkim shaılyq sút surap alady eken. Naýqanbaı degen Seıitten 2-3 jas úlkendigi bar balanyń sheshesi saýynshy, sútti Seıit sol úıden alady eken. Ol kisi sút quıyp bererdiń aldynda betindegi qaımaǵyn qalqyp alyp, sútin quıyp beretin kórinedi. Álgi kisi zor deneli, aýyz-muryndy qudaı aıamaı bere salǵan iri kisi eken. Bir kúni aýyldyń ortasynda taqpaq aıtyp turǵan balalardyń janynan ótip bara jatsa, álgi balalar:
– Aýyz úıge bardy da,
Qaımaǵyn qalqyp aldy da,
Quıyp berdi shynyma,
Bir urttap aldy da.
Bergen súti qaımaqtaı,
Aýyzy onyń oımaqtaı.
Qudaı ózi bergen ǵoı,
Muryndy shirkin qolaqtaı.
Alystan biraq qarasań,
Kórinedi tompaqtaı, – dep ózi týraly taqpaq aıtyp tur eken. Sodan keıin ol kisi bala Seıitke «shyraǵym, endi men týraly óleń shyǵarmaı-aq qoı» dep sútin qaımaǵyn almaı beretin bolypty.
Jasulan SEIITULY
ASTANA
Albastydaı amanatBúginde ákimqaralardyń aldyna kirýden ábden zárezap bolǵan zaryqqandar men toryqqandar Aıǵa ushyp baryp kelgendi ońaı kóredi. Dóı bastyqtardy bylaı qoıǵanda jaı basshysymaqtardyń bólmelerine áýpirimmen zorǵa bas suǵasyz.
Osyny oılap, basshy ataýlydan baz keship, olardan qyryq qulash qashyp júrgenimde: «Sizge ákim myrza tóbe kórsetip ketsinshi dedi» dep kelgen shaqyrtýshy shybyq tıgen shyjbań shybyshtaı shar ete qaldy.
– Ákim shaqyrǵanda adamdar bórkin aspanǵa atyp shattanýshy edi, siz ony jeti atasyna deıin túgendep jatqanyńyz nelikten? – dep betime bajyraıa qarady.
– Qaraǵym, keshir. «Qýanǵan men qoryqqan birdeı» demeýshi me edi? Sirá, qatty qýanǵannan júregim jarylyp kete jazdap tur-aý, – dep ózimdi-ózim jónge sala qoıdym.
Qyzyqtyń kókesi habar jetkizýshi ketkennen soń bastaldy. Seń soqqan sazan balyqtaı meń-zeń bolyp otyr edim, esik syqyr etti. Ilinip bara jatqan kózimdi baǵjań etkizip ashyp qalsam, úıge qyrǵaýyl izdegen qyzyl ıtteı jalmańdap Nurtaı kirip keledi eken. Qoltyǵyna áldene qystyryp alypty. Júrgen jerine shóp shyqpaıtyn osy nemeni ıttiń etinen jek kórýshi edim. Tórge taırańdap ozyp, jaırańdap sóılegen soń demim syrtqa shyqpaı qaldy.
– Dosym, ákimge kirgeli jatyr ekensiń, – dedi ol jaıǵasyp otyrǵan soń.
– Iá.
– Iá bolsa, meniń ana júgermegim kópten beri selteńdep, bosanyp ketken ıtteı arsalańdap, anaǵan da urynyp, mynaǵan da urynyp, tekten tekke júr ǵoı. Sony ákimniń qulaǵyna qystyryp, bir jibi túzý qyzmetke ilindire salshy, qulyń bolaıyn.
– Qulym bolmaq túgili týǵan ulym bolsań da mundaı mıǵula áńgimeni ákimge aıta almaımyn.
– Dos emes ekensiń!
Nurtaı munan soń jeti atasyn aıtyp qarǵanyp, jer toqpaqtap otyryp aldy. Zar-zapyranynyń ashysy-aı, baıaǵyda súıekterine qyna shyǵyp ketken babalary muny estise oryndarynan ógizshe ókirip atyp turǵandaı. Saı-súıegim syqyrlady, qulaǵym shýyldady. Amalsyz kóndim. Nurtaı jeńdi. «Ýf!» dep jan shaqyryp otyrǵanymda úkideı ushyp Salqynbek keldi. Onyń da balasy dıplomyn arqalap dýana bolyp ketipti. Álgi bir ánshi kelinshek aıtatyndaı, jumys qurǵyr Astanada da, Almatyda da, Shymkentte de, ári-beriden soń Jynkentte de joq. Onyń «Jynkent» dep otyrǵany, sirá, qulbazar shyǵar dep topshyladym. Baýyrymdy qulbazarǵa salǵansha qý mazarǵa aınalyp ketken jón. Baýyrdan aıyrylsań, basqalar saǵan ólse jolaı ma? Baýyr da kerek, bas ta ıyqta qalt-qult etip ilinip turǵany esi durys adamǵa jón bolady.
Tús aýa Juman keldi. Jumannan soń Quman keldi. Biriniń týysyna jala jabylyp qyzmetinen qýylǵaly jatyr. Ekinshisi memlekettiń pálenbaı mıllıon teńgesin jep qoıyp, endi ony qarjy polısııasyndaǵylar tabaqqa maısyz salyp tirideı qýyrǵaly jatyr. О́tinishterin oryndamasam, at quıryǵyn kesemiz deıdi. Júkterin bir túnde mashınaǵa jasyryn tıep kóshemiz deıdi.
Nurtaı men Salqynbek, Juman men Quman kelip ketkennen soń birinen biri jasyrynyp jıyrmadan astam jaqyndarym jalynyp-jalbarynyp, jaǵdaılaryn aıtyp, jylaǵanda etekteri shelek-shelek jasqa tolyp, eńirep-óksip julyn-júıkelerimdi jıditip ketti.
Qarap otyrsam, qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq, úlde men búldege oranyp qaıǵy-muńsyz otyrǵan men ǵana sııaqtymyn. «Jalǵyz júrip jol tapqansha, kóppen birge adas» dep atam qazaq beker aıtyp ketti deısizder me? Yńǵaıy kelip ákimge kirmek ekenmin, qoı, týystarymnyń tapsyrmalaryn tap-tuınaqtaı shashaý shyǵarmastan jetkizip shyǵaıyn dep bir oıladym. «Sózimdi hosh kórse maqul. Tyńdamaı qoısa, aǵaıynnyń ólgenshe sońyńnan kóleńkedeı jabysyp qalmaıtyn ókpe-daýyna qalarmyn» dep taǵy tyǵyryqqa tireldim. Sóıtip eki kemeniń basyn ustaǵandaı dymym quryp sarsylyp otyrǵanymda shaıtandaı ushyp shaqyrtý da keldi. Qylqyndyrǵyshymdy moıynyma shoqpardaı etip taǵyp, bezeý betterime ıissý jaǵyp, týflıimdi maılap, aıtatyn sózderimdi saılap, áıelimniń batasyn alyp úıden shyqtym.
Atshaptyrym kabınettiń ıesi aldymnan aıqaılap, alaqaılap, arsalańdap shyqpaǵanymen, obaly ne kerek, jyp-jyly qarsy aldy. Jaıdary jigit eken, oryndyq usyndy. О́zi qarsy betke ótip júzbe-júz qarap otyrdy. Ústel ústindegi barmaqtaı túımeni basyp hatshysynan ekeýimizge shaı aldyrdy.
– Aqsaqal, aıyp etpeńiz, ýaqytym óte tyǵyz. Sondyqtan birden shaqyrtqan máselege kósheıik. Siz turatyn aýyldan domalaq aryz, shataǵy kóp shaǵymdar kóbeıdi. Biriniń ústinen biri qardaı boratyp jazyp jatyr. О́tirigi qaısy, shyndyǵy qaısy? Muny quzyrly organdar tekseretin bolady. Shaqyrǵan sebebim, sizdi kópshilik tyńdaıdy dep estip jatyrmyn. «Kósheli kisi, aýyzynyń dýasy bar» deıdi biletinder. Bizge kómektesińiz, aýylyńyzdyń aqsaqaldylarynyń basyn qosyp, birlik, yntymaq týraly keńes ótkizińiz. Myna qyrǵyn hattardy toqtatýǵa járdem berińiz. Buıymtaıym osy edi, – dedi ákim.
Aǵaıyn-jekjattyń amanatyn oryndaımyn dep barǵan jazǵan basym tasqa soǵylyp, eseńgirep qaldym. Qoınymdaǵy qalyń dápter júregime ý bolyp daryp jatqandaı ón boıym qaltyrady.
Qazir aǵaıyn-týys, quda-jekjat, dos-jaran, qurdas kórsem tura qashatyn boldym. Qudaıdyń qolyn ustaǵandaı qodyrańdap, bárine birdeı ýáde berip nem bar edi? Albastydaı amanat arqalatyp jibergen aǵaıynda da es joq.
Sirá, «qolyń kótere almas shoqpardy belińe qystyrma» degen osy shyǵar.
Myń ólip, myń tirilgen qazaqpyz ǵoı, qaıtemiz endi, aǵaıynnyń alaýyzdyǵyna da tózip baǵarmyz. Aıtpaqshy, budan bylaı ákim turmaq qatyn shaqyrsa da oılanyp bararmyn-aý degen oı túıip otyrmyn.
Sabyrbek OLJABAI Ońtústik Qazaqstan oblysy
Syıǵa - súıek, syraǵa - balyq. Sýret "Áleýmettik jeliden" alyndy
Suraýy bar sýdyń daSuraýy bar sýdyń da, Sazaıy bar qýdyń da. Ana bolar kúni bar, Jańa týǵan qyzdyń da. Keýip keter kúni bar, Tabannan ótken syzdyń da. Kúl bop keter kúni bar, Bıik taý men quzdyń da. Aǵyp keter kúni bar, Tas bop jatqan muzdyń da. Aıaǵyńa tusaý bolady, Joldan bala týdyń ba? Qaıta keler kúni bar, Aspanda júrgen býdyń da. О́zgeriske túsesiń, Tabıǵatty buzdyń ba? At tuıaǵyn taı basar Qansha zańǵar bolsa da, Taýdyń basyn kir shalar. Qansha sheshen bolsań da, Bas báıgeni jyrshy alar. Qansha úlken bolsa da, Jerdiń betin kún shalar. Ishińdegi syryńdy, Dombyra men kúıshi alar. Qandaı tulpar bolsa da, Shabandozdar qamshy alar. Márege jetip qalǵan da, Saýyryna bir salar. Qona kelgen qonaqqa, Qunan erkek qoı soıar. Han kelgende aýylǵa, Qysyr emgen taı soıar. Biz bilmeıtin ómirde, Neler myqty bar shyǵar. Kók aspannan qarasań, Jerdiń beti tar shyǵar. О́zgeriske kóp túskish, Muz bop jatqan qar shyǵar. «Myń ólip, myń tirilgen», Atam qazaq nar shyǵar. Asaýdy da úıretken, Kásip etken malshylar. Tirshiliktiń baılyǵy, Qazaǵym baqqan mal shyǵar. Kezip júrgen kıiktiń, Baspaǵan jeri taý shyǵar. Batyr qylǵan adamdy, Namys penen ar shyǵar. Eń myqtysy tamyrdyń, Tasty jarǵan tal shyǵar. Biz bilmeıtin perishte, Kók aspanda bar shyǵar. Tasty bólip tastaıdy, Tama bergen tamshylar. Shybyn jan dep júrgeniń, Biraq tamshy qan shyǵar. Armansyz pende bolǵan ba, Qaperinde jan shyǵar. Tabıǵatqa túk emes, Tún batqan men tań shyǵar. At tuıaǵyn taı basar, Urpaqtaryń bar shyǵar.
Qazyhan ÁShE Almaty
Sottaǵy «solaqaı» sóz
Qylmysty jolmen baıyp alǵan bıznesmenge tergeýshi suraq qoıady: – Siz osy aqshany qaıdan alasyz? – Bankten. – Bankke kim salady? – Áıelim. – Áıeliń kimnen alady? – Menen. – Al siz qaıdan alasyz? – Bankten.
* * *
Isti bolǵan azamat advokatqa kelip: – Eki suraq qoısam quny qansha bolar eken? – degende, advokat: – 300 dollar. Ekinshi suraǵyńyzdy qoıa berińiz, – degen eken.
* * *
Sot jábirlenýshige: – Taǵar kináńiz ne? – deıdi. – Ol meni begemotqa teńedi! – Qashan bolyp edi? – Úsh jyl buryn. – Ony endi ǵana esińizge alyp turǵanyńyz qalaı? – О́tken jetide zooparkke baryp, sodan begemotty kórip... páleketiń dońyzdan da ótken qubyjyq eken ǵoı...
* * *
Sot kýágerge tesile qarap: – Siz memlekettik statıstıka agenttiginde qyzmet atqaratynyńyzdy bir sát umytyp, bizge tek bolǵan shyndyqty baıandańyz, – degen eken.
Múıisti júrgizgen Berik Sadyr, "Egemen Qazaqstan"