El men jerdiń tarıhynan taǵylym alyp, ónege órgen ólkeden ańyz ǵıbratyn uǵynýdyń ózi bir ǵanıbet.
Este joq eski zamanda uly dalamyzdyń ár qıyrynda ómir súrgen, artyna aıtarlyqtaı iz qaldyrǵan, sondyqtan arada zamanalar men dáýirler ótkende ańyzǵa aınalyp sala bergen adamdardyń tarıhy búginde shejire. Shyǵys ádebıetindegi Láıli men Májnún, Husraý men Shyryn hıkaıalary, qarǵa tamyrly qazaqtyń qasterli qundylyqtary Tólegen men Jibek, Qozy men Baıan qıssalary da adamzat súıispenshiligin, adal mahabbatyn aıqyndaǵan dúnıeler. Sol sekildi qazaqtyń árbir jerinde ádebı aınalymǵa enbegen, jyrlanbaǵan ańyzdar áli kúnge deıin bar. Tek aýyzeki áńgimeler arqyly atadan balaǵa mıras kúıinde qalǵan qıssaǵa bergisiz qundy muralardyń máńgilik ómiri sol topyraqtyń tereńinde qalyp keledi.
Jambyl oblysynyń T.Rysqulov aýdanyna qarasty Kókdónen degen aýyl bar. Erteden báıge attaryn baptaýda áıgili bolǵan Qulan óńirindegi bul aýyldyń aty da birden nazar aýdaratyndaı. Al el aýzynda saqtalǵan Kókdónenniń kórkem shyndyǵy ańyz bolyp órbıdi. Erte zamanda Tarty jerinde el ishine erekshe qaısarlyǵymen, júrektiligimen tanylǵan Kókdónen degen jigit ómir súripti. Tarty dep otyrǵanymyz – Qulan jeriniń baıyrǵy ataýy. Ol ýaqyt jaýgershilik zamany, eldiń ábden qajyǵan mezgili eken deıdi. Kúnderdiń kúninde Kókdónenniń Kerim degen aǵasynyń áıeli jeti jyl qursaq kótermeı júrip, júkti bolady. Jeńgesi jabaıy qabannyń júregine jerik bolǵandyqtan, jas jigit qaban aýlaýǵa attanady. Anasy ańshy Ámir qarııaǵa baryp jolyǵýdy tapsyrǵanmen, qaısar jigit jabaıy qabandy jalǵyz aýlaý úshin jolǵa shyǵyp, Tartynyń nýly qamysynyń arasyna kiredi. Mejeli kún ótkende astyndaǵy Qaraker atyn yldıǵa qaldyryp, ózi órge qaraı jaıaýlatyp júre bergende qapııada qaqpanǵa túsip qalǵan bir bozbalany kóredi. Aıaǵynan aýyrsynyp jatqan álgi bozbalany qaqpannan bosatyp, torsyǵynan sý beripti. Biraq bozbala dep otyrǵan adam bórkin sheshkende jigit emes, sulýlyǵy kelisken, qolań shashty, qara kózdi qyz bolyp shyǵady. Kókdónen bul tylsymǵa qaıran qalyp otyrǵanda, tý syrtynan atylǵan jabaıy qabanmen alysyp, aqyry edáýir shaıqastan soń qabandy óltirip, ózi talyqsyp ketedi. Arada biraz ýaqyt ótkende betine álgi qyzdyń tamyp ketken ystyq jasynan Kókdónen esin jınaıdy. Qyz jigittiń aýzyna sý tamyzyp otyrypty. Bul qyzdyń esimi Kógershin eken. Aýylyna kelip, úı-ishimen aman-esen qaýyshqan Kókdónen Kógershin qyzǵa ǵashyq bolyp qalǵanyn sezip, ony umyta almapty. Aqyry sol kezdegi rýbasy Shal babaǵa kelip, mán-jaıdy túsindiredi. Az-kem únsiz otyrǵan Shal baba Kógershinniń Baraq batyrdyń qyzy ekenin, alaıda ákesi túneýgúni soǵys kezinde erlikpen qaza tapqanyn, endi Kókdónenge bul raıynan qaıtý kerektigin aıtady. Qazaq halqy jeti atasyna deıin qyz alyspaǵan el ekenin aıtyp, ekeýiniń arasy jeti atadan aspaǵanyn jetkizedi. Bul jaıdy estigen Kókdónen Kógershinge baryp, Shal babanyń aıtqanyn jetkizgeninde, qyz endeshe ózin aǵa tutatynyn, budan bylaı baýyr bolyp qalatynyn áńgimeleıdi. T.Rysqulov aýdanyndaǵy taǵy bir aýyl búginde Kógershin atymen atalady. Bul eki aýyl da qos ǵashyqtyń qurmetine solaı atalǵan eken desedi.
Endi Kókdónen ataýyna baılanysty taǵy bir mynadaı derekti T.Rysqulov aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qyzmetkeri Jıenbek Jumaǵulov Kókdónen aýylynyń turǵyny Jantaqbaı Esbergenovten jazyp alypty. «Bala kezim. 1955 jyldar bolar. Ákem Esbergenniń tiri kezi. Kúz aıy edi. Sol ýaqytta Jańabaı eliniń bedeldi qarııasy bolǵan marqum Sadyrbaı aqsaqaldyń balalary Ábdiqadyr, Esimaq ákelerine at shaptyryp, as beredi eken. At shaptyratyn jer qazirgi temirjoldyń teriskeı jaǵy. Attar «Qula baıtal» degen jerden jiberiledi. Arasy jıyrma shaqyrym jer. Osy atshabarǵa ákem meni de bir qunanǵa ashamaı er saldyryp mingizip, ertip bardy. Sonda ákemmen birge shyqqan dos-jarandary báıge jaıynda áńgime qozǵady. Osy aýylda Jańabaı elinde Kókdónen degen júırik at bolǵanyn, ol at sol kezderi iri toılarda báıgege qosylyp, báıgeniń aldyn bermegeni aıtyldy. Sáıgúlik edi-aý shirkin, desetin. Odan ári áńgimelerin jalǵap, sol kezeńderde Kenesary han babamyz osy óńirde orys áskerlerimen soǵys sala júrip, Qordaı aýmaǵyna deıingi aımaqta qyrǵyz aǵaıyndarmen shálkemdesip qalǵanyn áńgimelep otyrar edi. Osy óńirdiń sol kezdegi bıleýshileri Baızaq datqa men Sypataı batyr Kenesary babamyzdy qarsy alǵanynda, aqyldasa kelip Kókdónen báıge atyn hanǵa syılamaqshy bolady. Keıinnen Baızaq datqa Jańabaı týystarynan Kókdónen báıge atyn surap alyp, Kenesary hanǵa syıǵa tartqan desedi. Kókdónen báıge atynyń qurmetine Qulannyń taý baýraıy Kókdónen aýyly mekeni atalyp ketken eken degen áńgimelerin estigen edim», depti Jantaqbaı qarııa. Qazaq pen jylqyny egiz uǵym dep jatamyz. Bul aýyldyń kisi atyna bolsa da, Qambar ata túliginiń qurmetine bolsa da solaı atalýy tegin emes. Alyp dalanyń ańyzy men aqıqaty qatar órilip, búginde urpaǵyna tek shejire shertedi.
Hamıt Esaman,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy