Kúlásh Shámshıdınova - qazaqtyń qaıratker qyzy

Taldyqorǵan qalasynda Almaty oblystyq pán olımpıadasy ótetin boldy. Sol jyly qys óte aıazdy edi. Aýdandardan qatysýshylar aman-esen jetse eken dep mazasyzdanyp otyrǵanda Baqanas aýdanynyń kóligi 50 shaqyrym jer­de turyp qalypty degen habar aldyq. Endi qaıtsek eken dep qı­nalyp turǵanda qala ákimi­niń oryn­basary Kúlásh Noǵataıqyzy basshylyq qyz­met­­tegi azamattardyń jeńil kó­­ligin jınap, avtoınspeksııa ji­­gitterine tapsyrma berip, ba­la­­lardy aman-esen qalaǵa jet­­kizýge kómekteskeni bar. Ma­ǵan bul kisiniń durys sheshim qa­byl­dap, tez uıymdastyrǵany, Olım­pı­adaǵa qatysýshylardy ornalastyrý, olardyń ýaqytymen tamaqtanýy, t.b. sharalardyń bá­riniń esh kinaratsyz ótýi óte unady. Iskerligi men uıym­das­ty­rý qabiletine rıza bolyp, óz or­tasynda abyroıly ekenine kózim jetti.

Úsh jyldan soń Elbasynyń qoldaýymen respýblıkanyń bi­lim salasyna basshy bolyp kel­genimde, Kúlásh Noǵataıqyzy mınıstrdiń orta mektep boıyn­sha orynbasary qyzmetine kel­di. Ol qazirgi ál-Farabı ýnı­ver­sıtetin bitirgen soń mektep­te hımııa pániniń muǵalimi, bir­ne­she jyl komsomol, partııa ju­my­synda bolǵan Eskeldi aý­dan­dyq komsomol komıtetiniń hat­shysy, Gvardııa aýdanynda birinshi hatshy, oblystyq komsomol komıtetiniń hatshysy, oblystyq partııa komıtetinde nusqaýshy, artynan Taldyqorǵan qalalyq partııa komıtetiniń hatshysy qyzmetterin atqarǵan. Táýelsizdik jyldarynda mektep dırektory, 

5 jylǵa jýyq Taldyqorǵan qalalyq ákiminiń orynbasary qyzmetinde bolǵan. Ártúrli basshylyq qyzmette ysylǵan adamnyń 20 jyldyq is tájirıbesi, árıne az emes... Ony Kúlásh Noǵataıqyzy jańa ju­mysqa kele salysymen-aq dá­leldedi. 2002 jyly jańa Úki­mettiń alǵashqy otyrysyna aýyl mektebi jaıly másele qoıy­ldy da, bizge eki apta ishin­de barlyq materıaldy daıyndaý tapsyryldy. Kúlásh Noǵataıqyzy basqarǵan jumys toby aýyl mektebiniń áleýeti týraly barlyq qajetti derekter daıyndap úlgerdi. Shynymen aýyl mektebiniń hali óte múshkil eken. Ár ekinshi mektep arnaıy salynǵan tıpti ǵımaratta emes, onyń bári kúrdeli jóndeýge zárý. 128 mektep qulaýdyń aldynda tur. Ár úshinshi mektepte pándik kabınetter joq, ár ekinshi mektepte sportzal, ashana atymen joq. 492 kishigirim eldi mekenderde mektep joq, 50 myńǵa jýyq bala kórshi aýylǵa qatynap oqıdy, 300-den asa mektepter ár synyp bólmesin pesh arqyly jylytyp otyr. Onyń balalar densaýlyǵynyń nasharlaýyna áseri bary aıtpasa da túsinikti. Bul jumysymyz nátıjesiz bolmady. Birinshiden, halyq jaqsy qabyldady. Ekinshiden, aýyl mektebi respýblıkalyq bıýdjet ese­binen eshýaqytta salynbaıtyn. Bul tártip ózgerdi. Osy oty­rystan soń bizge arnaıy baǵ­­dar­­lama daıyndaý tapsyryldy. 2002 jyldyń 24 sáýirinde Úki­met qaýlysymen úsh jyldyq «Aýyl mektebi baǵdarlamasy» qabyldandy. Osy baǵdarlama aıasynda 3 jylda 133 mektep salynyp, kóp mektepter kúr­de­li jóndeýden ótti. Keıin El­ba­sy­nyń tapsyrmasymen «100 mektep» baǵdarlamasy iske qosyldy. Táýelsizdik jyldarynda 1000-ǵa jýyq mektep salynyp, onyń kóbisi qazaq mektebi bolyp ashyldy. Bul qýanyshty jaǵdaı emes pe!

Mınıstrlikte júrgende bizge deıin bastalyp, aıaqtalmaı qal­ǵan bir sharýaǵa jan bitirý kerek boldy. Balalarǵa syılyq retinde Keńes zamanyndaǵy bú­kil­odaqtyq «Artek» sııaqty bir lager salý kerek degen Pre­zıdenttiń tapsyrmasy bar eken. Qurylysy bastalǵan, bi­raq ártúrli sebeptermen doǵ­a- ryp qoıǵan. Alǵashynda qury­lys­shylardy taýyp sóılesýdiń ózi ońaı bolǵan joq. Bul ny­san­nyń qurylysy sáýir aıynda jalǵasyp, Táýelsizdik merekesine oraı ashyldy. Sodan beri jyl boıy «Baldáýren» lageri balalar ıgiligine qyzmet etýde. Munda Kúláshtyń eńbegi baryn aıtý kerek.  Al Kúlásh Noǵataıqyzynyń «Bóbek» ulttyq ǵylymı-prak­tı­kalyq oqý-saýyqtyrý orta­ly­ǵynyń bas dırektorynyń qyzmetine aýysqany bar. Eki jyl­dan soń mınıstrdiń orynbasary qyzmetine qaıta oraldy. Osy qyzmetinen Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń basshysy, keıin, daryndy balalarmen jumys uıymdastyrýmen aınalysatyn Derbes bilim berý uıymy­nyń tóraıymy boldy. Bul óte jańa bastama, ári jaýapkershiligi óte joǵary tapsyrma. Daryndy bolý árkimge buıyra bermeıtin názik qazyna. Olaı deıtinimiz erekshe qabilet ashylmaı qalýy da múmkin. Oǵan qajetti jaǵdaı jasalýy, oqytýdyń jańa ádis-tásilderi kerek. 

Elbasy el Táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda-aq daryndy, erekshe qabileti bar balalarǵa kóńil bóle bastaǵanynyń biz kýá­simiz. 1996 jylǵy 24 mamyrda №3002 «Daryndy balalarǵa ar­nalǵan mektepterdi damytý jáne memlekettik qoldaý kór­se­tý týraly» Qaýlysy qabyl­da­nyp, artynsha daryndy bala­larmen kezdesýin ótkizdik. Al 1998 jyly 24 naýryzdaǵy úki­mettiń №256 qaýlysymen «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı- praktıkalyq ortalyǵy quryldy. Osynyń bári «Nazarbaev zııat­kerlik mektepteri» jáne «Nazarbaev Ýnıversıteti» bilim berý­diń jańa ulttyq modelin qu­rý, osy arqyly ıntellektýal­dy elıta qalyptastyrýdyń lo­gı­kalyq jalǵasy deýge bolady.

Bul mektepterde bilim berý baǵdarlamalary men ǵylymı- jo­balardy júıeli atqarý, qa­zir­gi zamanǵy basqarý nysan­da­ryn engizý, akademııalyq erkindik pen derbestik damytý úshin 2011 jyly «Nazarbaev Ýnıversıteti», «Nazarbaev zııat­ker­lik mektepteri» jáne «Nazar­ba­ev qory» mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qabyldandy. Atap aıtqanda, bilim beretin baǵdarlamalardy der­bes bekitýge, emtıhan talaptaryn belgileýge, úlgerimdilikti baǵa­laýǵa, aralyq jáne qory­tyndy attestasııalaýǵa, mol múmkindikke jol ashyldy.

Qazir elde 20 «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» ashylǵan. Munda búgin 14745 bala oqıdy. Onyń 90 paıyzy qazaq balalary. Mektepke konkýrstyq júıemen 7 synypqa qabyldaıdy. Bizdiń mamandar sheteldik áriptesterimen, máselen, Gollandııadaǵy peda­go­gıkalyq ólshemder ınstıtýty, Amerıkanyń Djons Hopkıns atyndaǵy ýnıversıtettiń daryndy jastar ortalyǵynyń táji­rıbesin jáne óz erekshe­lik­terimizdi eskere otyryp da­ryndy balalardy irikteý júıe­sin jasapty. Bul mektepterde bilim berýdiń eki modeli iske asyrylady. Birinshisi – jaratylystaný-matematıka ba­ǵy­­tyndaǵy eksperımenttik ki­rik­tirilgen baǵdarlama. Ekin­shi modeli Halyqaralyq bakalavrı­at uıymdarynyń qaǵıdat­ta­ry­­na sáıkes jasalǵan. Astana qa­­lasyndaǵy Nazarbaev zııat­ke­r­­lik mektebi sol Halyq­ara­lyq ba­kalavrıattyq dıp­lomdyq baǵ­­darlamasynan avtorızasııadan ótti. 

Bul jańa bastamany iske asy­rý barysynda damyǵan mem­­le­­ketterdiń bilim salasynda jet­ken jetistikterin bilý, olar­dyń is-tájirıbesimen tanysý qajettiligi týyndaýy zańdy. Ol úshin sheteldik áriptesterimen tıimdi qarym-qatynas ornatý kerek, biraq ol ońaı emes, árıne. Eń aldymen Kembrıdj ýnı­versıtetimen strategııalyq áriptestik qurýdy maqsat etti. Sebebi bul ýnıversıtet damyǵan elderdiń orta bilim júıesin qalt jibermeı tııanaqty ári turaqty zerttep otyrady. Orta mektepti reformalaý problemalarymen aınalysatyn birden-bir ǵylymı mekeme ekenin bárine moıyndatqan. Ol 160 mem­le­kettiń bilim salasymen, álemge belg­ili ekspertterimen baılanysta. Bizdegi alǵashqy zııatkerlik mektebi qurylǵanyna bir jyl tolǵan soń, 700 jyldyq tarıhy bar ýnıversıtetke baryp, Qazaqstan biliminiń keleshegine sendirip, birge jumys isteýge kelisimin alý erlikpen para-par. Osyndaı áriptestik Shveısarııa, Lıýksembýrg, Sıngapýr sııaqty eldermen de ornatylǵan. Olar kelip, osy mektepterdiń ustaz­da­rymen birge sabaq ótkizip, óz­de­rine de shaqyryp turady. Ha­lyq­aralyq konferensııalarǵa qatysyp júredi. Sol konfe­ren­sııalardyń birinde sheteldik árip­testerimizdiń sózinen, is-qı­myl áreketinen «biz bularǵa úıre­týge keldik» degen minez baı­qalmady, kerisinshe, is-tá­ji­rıbesimen bólisip, bizdiń ádet-ǵurpymyzdy, ulttyq usta­nym­darymyzdy syılaıtynyn kórsetip, halqymyzǵa tán pe­da­gogıkalyq mádenıetimizdiń utym­dy tusyn aıtyp jatty. Men bizdiń ustazdarǵa óz ulty­nyń qundylyqtaryn kórsete bil­ge­nine, ózderin syılata alǵanyna rıza boldym. 

Elbasy 2009 jyly Astana­da­ǵy mekteptiń ashylý saltanatynan keıin bul mektepterde erekshe daryny bar, qarym-qabileti joǵary balalar oqýy kerek ekenin taǵy da eskertip: «olardy qabyldaý kezinde tek ádildik ústem bolsyn» depti. Kúlásh No­ǵataıqyzy osyny árkez esi­ne alyp otyrady. Bul talap or­yn­dalyp jatyr. Máselen, Alma­tydaǵy hımııa-bıologııa baǵytyndaǵy mekteptiń 883 oqýshysynyń 130-nyń tek anasy bar, 110 bala kóp balaly otbasydan, 100-den asa bala aýyldan kelgen, az qamtylǵan otbasylardan, ata-anasy múgedek, nemese jaqyndarynyń qamqorynda júrgender de joq emes. 

2014 jyldan beri bizdiń bul mektepterimiz sapaly bilim berilip jatqanyn rastaıtyn ha­lyq­aralyq akkredıtasııadan ótip jatyr. Osy merzimde bul mektepterge júzden asa halyq­ara­lyq sarapshy kelgen eken. Qazir on mektep bul synnan ótken. Qal­ǵandary aldaǵy eki jylda ótýi tıis. 

Sońǵy jyldary mektep bi­tir­­gen 5560 túlektiń bári der­lik joǵary oqý oryndarynda oqýyn jalǵastyrýda, 21,3%-y Nazarbaev Ýnıversıtetinde, ıaǵnı ár besinshisi, shetel ýnıver­sı­tet­terinde 11,2%, ıaǵnı ár onynshysy, al 67,4% -y ózimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndarynda oqyp jatyr. Bul mektepterdiń sapaly bilim berip jatqanynyń taǵy bir kórsetkishi Nazarbaev Ýnıversıtetine jáne sheteldik ýnıversıtetke barǵandarǵa bir jyldyq til úırený qajettiligi joq, olar birden negizgi kýrstardan bastaı beredi. 

Bul mektepterde ulttyq tár­bıe­ge mán berilgen. Aıtalyq Qazaq handyǵynyń 500 jyldy­ǵy­­na baılanysty «Týǵan elge taǵ­zym» ólketaný-zertteý ekspe­dısııasy uıymdastyrylǵan eken. Qyzylorda, О́skemen, Atyraý, Taldyqorǵan, Shymkent qa­la­laryndaǵy zııatkerlik mek­tepterdiń oqýshylary Joshy han, Alasha han, Toqtamys, Edige batyrlar júrip ótken qasıetti Ulytaý jerine barǵan. Semeı, Aqtóbe, Kókshetaý mektepteriniń oqýshylary Saýran, Syǵanaq óńi­rinde zertteý jumystaryn júr­gizgen. Al astanalyqtar «Taraz – ǵasyrlar kýási» baǵy­ty­men arǵy ǵasyrlardan beri saq­talǵan eskertkishtermen ta­nysyp, «Taraz óńirindegi má­denı muralar», «Ádet-ǵuryp, salt dástúrlerdiń aımaqtyq erek­shelikteri», «Jambyl obl­y­synyń jer-sý attarynyń ta­rı­hy», «Qusbegilik – ulttyq óner» taqyryptaryna zertteý jo­­balaryn jazypty. Jalpy osyndaı ekspedısııa barysyn­da oqýshylar 152 tarıhı, geog­rafııalyq, ındýstrııalyq, má­denı nysandarmen tanysyp, taqyryptyq zertteýler júr­giz­gen, 15 nysanda dalalyq zertteý jumystary jasalǵan.

Birneshe jyldan beri zııat­ker­lik mektepter Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kıno­stý­dııasy jáne Prezıdent te­le­radıokesheni daıyndaǵan qazaq tarıhyna arnalǵan 100 fı­lm toptamasyn alyp, ony oqý prosesinde paıdalanyp júr. Kóńilge qonymdy jáne búgingi ózekti máseleniń biri «100 kitap jobasy», onyń alpysy-qazaq ádebıeti klassıkteriniń shy­ǵar­­malary. Barlyq mektepte kúnde 20 mınýt ádebı kitap oqý jaqsy dástúrge aınalǵan. «Qoǵamǵa qyzmet etý» jobasy durys oılastyrylǵan. Balalar je­timder úıine, qarttar úıine baryp turady. «2 apta – aýylda» jobasy arqyly aýyl ómirimen tanysady. Jalpy, bul mektepter­de osy jumystar júıeli túrde júrgiziledi. Oǵan dálel olardyń jazǵan shyǵarmalary, ja­saǵan vıdeofılmderi. Árı­ne, bul sharýanyń basynda Kú­lásh Noǵataıqyzy tur. Onyń ustazdarǵa jıi aıtatyn «Tilimiz ben dilimizdi, salt-dástúrimizdi saqtaý bizge ata-babamyzdan be­rilgen amanat. Ony kelesi ur­paq­qa jetkizýimiz kerek», degeni jaı sóz emes eken ǵoı deısiń. 

Bul mektepterge er adamdar, magıstratýra bitirgen jastar, shet­elde «Bolashaq» baǵdar­la­masymen oqyǵandar kele bas­tady. Máselen, Almatydaǵy hı­mııa-bıologııa baǵytyndaǵy zııatkerlik mektebinde qazir 146 pedagog eńbek etýde. Onyń jartysyna jýyǵy er adamdar, bes jylǵa deıingi eńbek ótili bar jastardyń sany 29, ony jartysy jas jigitter. Ustaz mártebesi týraly zań qabyldanyp, olardyń áleýmettik jaǵdaıy jaqsarsa, basqa mektepterge de bilimdi jastar, jalpy bilikti mamandar, sóz joq, kóbirek keler edi. 

Elbasynyń: «Orta bilim júıesinde jalpy bilim beretin mek­tepterdi Nazarbaev zııat­ker­lik mektepterindegi oqytý deń­geıine jetkizý kerek» – de­gen sózi bar. Osy tapsyrmany oryndaý maqsatynda Kú­lásh Noǵataıqyzy keı oblys ákim­derimen memorandýmǵa qol qoı­ypty. Aldaǵy ýaqytta jalpy bilim beretin mektepterdiń materıalyq bazasy, olardy bi­lik­ti pedagog-kadrlarmen qam­ta­masyz etý jańa sapaǵa kóshedi degen úmit bar. Al DBBU-nyń Kembrıdj ýnıversıtetimen bir­lesip ázirlegen respýblı­ka peda­gog kadrlarynyń bilik­ti­ligin art­tyrýdyń deńgeıli baǵ­dar­la­malary negizinde jalpy orta bilim salasyndaǵy qosymsha daıyndyqtan ótkizýi quptarlyq jaǵdaı. Sebebi ómirimizge kóp ja­ńalyqtar tolassyz kelip jat­qanda oqý prosesiniń jańa ádis-tásilderi kerek-aq. Osydan bir ǵasyr buryn alǵashqy «Psı­hologııa» oqýlyǵynyń avtory Júsipbek Aımaýytovtyń: «Mu­ǵalimniń aınalysatyny úne­mi qozǵalyp, ózgerip, ósetin, órkendeıtin tiri adam (tulǵa) bolǵandyqtan, birkelki ádiske taban tirep shektelip qalýǵa bolmaıdy. Sabaq berý úırenshikti jaı sheberlik emes, ol únemi ja­ńa­dan jańany tabatyn óner» de­­geni áli de óz ózektiligin joı­ǵan joq. 

Osydan eki ǵasyr buryn qazaq jerinde birli-jarym ashylǵan mektepter «nachalnaıa shkola dlıa ınorodsev», «rýssko-kırgızskıe», «aýylnye», «starshınskıe», «ýchastkovye» dep atalǵan eken. Baıqasańyzdar, óz jerinde otyrǵan jergilikti halyqtyń aty múldem atalmaıdy. Búgin qazaq jerinde el Táýelsizdiginiń arqasynda qazaq mektepteriniń sany kóbeıip, ulttyń bolashaq zııatkerlik qoryn baptap otyr­ǵan Nazarbaev zııatkerlik mek­tepteriniń dúnıejúzilik bi­lim keńistigine belgili bola bas­taǵanyna men ustaz retinde qýanamyn. Osy óreli isterde qazaqtyń qaıratker qyzy K.Shamshıdınova hanym jáne jal­py ustazdar qaýymynyń qo­maqty úlesi bar. 

Qazaqta tektilik degen uǵym bar. Ol attestatpen nemese ýnıversıtet dıplomymen birge tapsyrylmaıdy. Ol atanyń qanymen, ananyń sútimen beriletin qasıet shyǵar. Sol tektilik Kúláshta bar. Úlkendi syılaý, kishige qamqor bolý onyń bolmysyna tán. Renjise de eshkimniń artynan sham alyp túspeıdi. Basqanyń jaqsy isine qýanady. Jumysty talap ete biledi. Kóńiline jaqpasa, namysyna tımeı týra sóıleı alatyn iri­ligi de bar. Biraq eshkimniń so­ńy­nan sóz júgirtpeıdi. Jal­py sóz qadirin túsinedi. Múm­kin anadan kelgen qasıet shyǵar. Jas kezinde anasynyń: «Úlkenderdiń sózin tyńda, artynan oılan, sol sózderdi túsinýge tyrys. Tek úlkenderdiń sózin bólme, bul ádepsizdik bolady» – degenin eske alyp otyrady. Kúlásh Noǵataıqyzy – istiń adamy. Sondyqtan qaı qyzmette júrse de, jaqsy iz qaldyrady. Biz de sony kórsetýge tyrystyq. Sonymen negizinen óziniń eńbegimen elge tanylǵan qazaqtyń qaıratker qyzynyń búgingi jetken bıigi, taǵylymy mol dara jolynyń jastar úshin bereri az emes. Baqytyn halqyna qyzmet etýden tabatyn búgingi keıipkerimiz – Kúlásh Noǵaıtaıqyzyna sol baqyty baıandy bolsyn, eńbeginiń izgiligin kórsin deımin. 

Shámsha BERKIMBAEVA, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri