Ult uǵymyn tereń túsinetin árbir adam úshin jýrnalıstıka mamandyǵynyń mańyzy zor. Adamnyń alpys eki tamyry sekildi bul da júıeli qurylymnan turady, ásirese rýhanı qundylyqtar berýge peıil. Osy ıgilikteri molyqqan saıyn ult bolmysy tolyǵyp, ózgelerden ózindik erekshelikterimen aıqyndala túsedi. Ozyq óner órge shyǵyp jatsa, aınalasyna yqpal ete bastaıdy: dárejesi joǵarylaǵan saıyn ózgelerdi de baýrap, eriksiz moıyndatady. Sondaı eldi eriksiz moıyndatqan, maıtalman mamandardyń biri Kenje – Kenjeǵalı Jumaǵulov.
Tikeleı keıipkerimizdiń ómirbaıanyna úńilsek, Kenjekeń jelmaıaǵa minip jeruıyqty izdegen Asanqaıǵy sekildi. Tynym joq. Jeruıyq – onyń keshegi Aqmola, búgingi Astanasy. Bıyl óziniń 20 jyldyǵyn atap ótkeli otyrǵan Astanaǵa sińirgen onyń eńbegine qarap, ult múddesine qyzmet etýshi tálimger-qalamger retinde tanımyz. Bul uzaq jyldar boıy úzdiksiz izdenip, óz eńbekqorlyǵynyń arqasynda jetken jetistigi. Sondyqtan osy Kenjekeńniń birneshe ereksheligin atap aıtýǵa bolady.
Birinshiden, basty baǵytty aıqyndaý, onyń ómirsheń, máńgilik máselege arnalýy onyń ózi qalaǵan mamandyǵyna bet burǵan árbir jannyń aldynda turǵan mańyzdy tańdaý. Búgingi keıipkerimizdiń jetistikteri kóp jyldar buryn nysanaǵa alǵan jerinen shyqqanyn kórsetedi.
Ekinshi bir aıtarymyz – izdenis barysyndaǵy turaqtylyǵy. Orta jolda tańdaǵan baǵytynan aýytqyp, basqa jaqqa kóz súzip, árnársege áýestik tanytpady. Boıyndaǵy uıymdastyrýshylyq qabiletin baıqaǵan ustazy Temirbek Qojekeev ýnıversıtet bitirgesin, sonaý 1985 jyly Saryarqaǵa attandyrsa, artynsha televıdenıemen qanattandy. Bul qazaq televızııa salasyn jandandyrýdaǵy bastaý ǵana emes, jas jýrnalıstiń talpynysyna, izdengishtigine, qyzyǵýshylyǵyna erekshe jiger bergen ýaqyt boldy. Bul jyldary Kenjekeńniń kóptegen telehabarlary, beınesıýjetteri, teleocherkteri oblystyq, respýblıkalyq telearnalardan ekranǵa shyǵyp jatty.. «Ustazdyq etken jalyqpas úıretýden balaǵa» dep uly Abaı aıtqandaı búginde ózi de ustazǵa aınaldy. Shákirtterge ustazdyq etip, úıretýdi úzilissiz jalǵastyryp keledi.
K.Qaqataıulynyń adamı tabıǵatyna tán turaqtylyq buqaralyq aqparat quralyndaǵy izdenisterinen de kórinedi. Uzaq jyldar boıy qalalyq «Aqmola aqıqaty» gazetin basqardy. Gazet jaryq kórip, tasqa basylǵannan keıin osymen boldy dep toqyramady. Kerisinshe, ony jan-jaqty tolyqtyrýmen boldy. Bul baǵytta tek búgingi kúnniń sheńberinde qalyp qoımaı, basylymdy respýblıkalyq dárejege kóterdi. Sóıtip merzimdi basylym isine tamasha úlgi ete bildi.
Úshinshi, qalamgerdiń shyǵarmashylyǵyndaǵy bir erekshelik – máseleni bir jaǵynan ǵana emes, jan-jaǵynan kóre alýy. Jasaǵan habarlary men jazǵan maqalalaryn bastan aıaq tolyq qarap shyqqanda osyǵan eriksiz kóz jetkizemiz. Mysaly, Aqmolanyń Astana bolý tóńireginde órbigen máseleler birin-biri tolyqtyryp tur. Aldaǵy ýaqytta bul eńbekteriniń basyn biriktirip, bir kitapqa toptastyrady degen oıdamyz.
Merzimdi basylymǵa basa nazar aýdarǵan qalamger árkez jýrnalıstıkanyń janrlaryn este tutady: bul týrasynda «Eýrazııa ýnıversıteti» gazetiniń bir emes, birneshe sanyn mysalǵa alýǵa bolady. Stýdenttermen qoıan-qoltyq shyǵarmashylyq baılanys júrgizetini bir bólek áńgime. Bul izdenis jemisi. Nátıjesinde, aldyǵa qoıǵan maqsat oryndaldy. Jazylǵan eńbektiń eleýsiz kúıde qalmaı, oqyrmannyń ıgiligine aınalýyn basty paryz sanaıdy. Munda da tárbıe berý, janashyrlyq daǵdysynan jańylǵan joq.
Kenjekeń osy jasqa deıin teleradıoda kóptegen habarlarǵa qatysyp, ómirde jınaqtaǵan tájirıbesin de ortaǵa salyp júredi. Bos ýaqytty tıimdi paıdalana otyryp, týǵan jer, ósken óńirge úlken kóńil bóledi. Sol sapar ústinde aıtylǵan qundy oılar men pikirler der kezinde qaǵazǵa qattaldy ma, joq pa, bilmeımin. Eger sol ózi aýyzsha aıtyp júretin áserli kezdesýler toptastyrylsa, ol da bir qundy eńbekke aınalary sózsiz.
Taǵy bir qyry, astanalyq aqyn-jazýshylardyń shyǵarmashylyq qabiletin damytýda, kásibı biliktiligin qalyptastyrýda eleýli eńbek ete bildi. Jańa kórinip kele jatqan ánshi, jyrshy, termeshi, jýrnalısterdiń janashyry, aqyn-jazýshylardyń qamqory retinde de tanyldy. Erbol, Gúlmıra, Qalqaman Sarınderdi aıtpaǵanda, Kenjekeńniń shapaǵatyn kórgen Saǵynysh Ábikeı, Amangeldi Qııas, Erlibaı Qydyrbaı, Orynbaı Balmurat syndy tilshi-jýrnalıster qarasy bir tóbe.
Kenjekeńniń uıymdastyrýshylyq talantyna tántimin. Basqalar bardy uqsata almasa, ol joqtan bar jasap júredi. Oıdan oı týyndaıdy. Burynǵy Selınograd, keıingi Aqmola, qazirgi Astana qalasynyń sońǵy jıyrma jyldan asqan tarıhyna kóz jibersek, sol toqsanynshy jyldardyń basynda qalyptasqan aýyr kezeńde jańadan qazaq tilinde gazet ashyp, osy gazetti on jyl basqarǵan onyń qalanyń ósip-órkendeýi kezeńindegi atqarǵan qyzmeti men qosqan eńbeginiń nátıjesine toqtalmaı ótý múmkin emes. О́ıtkeni, Kenjekeńniń «Aqmola aqıqaty» gazetine taǵaıyndalýy qaıta qurý kezeńine tuspa-tus kelgen bolatyn. Bir kúni qalalyq partııa komıtetiniń hatshysy Marat Jaqypov ózine shaqyryp alyp, redaktor bolyp kelýin suraıdy. Ol kezde Kenjekeń oblystyq teleradıokomıtette aǵa redaktor jáne respýblıkalyq teleradıokomıtettiń «Qazaqstan» aqparattyq baǵdarlamasynyń oblystaǵy tilshisi bolyp qyzmet atqaryp júrgen shaǵy. Kúndelikti efırge shyǵyp, elge tanyla bastaǵan kez. Kombaınnyń astynda jatyp, mehanızatorlarmen birge sıýjet berip júrgen tus. О́z jumysy ózine qatty unaıtyndyqtan Marat Qalıulyna ártúrli syltaý aıtyp, úı kezeginde turǵanyn kóldeneń tartady, biraq ol kisi birden «Júr, qazir Amanjol Bólekbaevqa baramyz, bul máseleni sheship beredi» dep Aýjekeńe alyp barady.
«Biz sizdi jaqsy tanımyz. Osy qaladaǵy kóshe ataýlarynyń qazaqsha nusqasynyń joqtyǵyn, avtobýs, troleıbýstarda qazaqsha habarlandyrýlar berilmeıtindigin, qazaqsha mektep, teatrdyń joq ekendigin, Abaı, Jambyl kósheleriniń qalanyń shetindegi jeti-segiz úıden turatyndyǵyn synap, búkil Qazaqstanǵa kórsetip jatqan sen emessiń be? Televıdenıeden qaı kúni, qaı ýaqytta ótkenin aıtyp bere alamyn. Osynyń bári bizdi de qınaıdy. Osy máselelerge jany ashıtyn adamnyń qalalyq gazetke mindetti túrde basshy bolyp kelýi kerek emes pe?! Úı máselesine alańdama, jaqyn arada sheshiledi», – deıdi de qala basshysy qolyn alyp, arqasynan qaǵyp, búkil máseleni sol mezette sheship beredi. Qazirgi Kenjekeńniń turyp jatqany sol tórt bólmeli úıi Aýjekeńniń kózindeı kórinse, Kenjekeńniń arqasynda ol kisiniń jaqsylyǵyn men de kórip qalǵan jandardyń biri ekenimdi nesin jasyraıyn.
Kózkórgenderdiń aıtýynsha, Kenjekeńniń oń qasıetteri kommýnıstik partııa taqtan ketip, qaladaǵy bılik kimniń kolynda ekendigi belgisiz kezeńde erekshe baıqalǵan. Úsh júz myńǵa taıaý halqy bar qalanyń kúndelikti tirshiliginen basqa saıası máseleler birinshi orynǵa shyǵyp, kóptegen partııalar qurylyp, el ómirinde demokratııalyq ózgerister beleń alyp turǵan kez. Táýelsizdik pen qazaq halqynyń joǵyn joqtaǵan «Azat», «Til jáne mádenıet» «Parasat» sekildi partııalar men qoǵamdyq uıymdar bir jaq, qaladaǵy qalyń orys arqa súıegen kazak atamandary men «Lad» orys qoǵamy «Soltústik oblystar (burynǵy Selınnyı kraı) Reseıdiń qol astynda bolý kerek» dep ekinshi jaq bolǵan teketiresterdiń bastalǵan kezi. Sol bir aýyr tusta qala basshysy Amanjol Bólekbaevpen birge saıası máselelerdi sheshýde belsendilik tanytqan, saıası toptardyń kótergen talaptaryna baılanysty árqaısysymen jeke-jeke kezdesip, ultaralyq qaqtyǵystardyń órship ketýine jol bermeýge úles qosqan da osy – Kenjekeń.
Minezdi jigit. Bir kemshiligi bolsa, onysy keńshiligi bolar. Men Kenjekeńniń quzyrynda ár jyldary qyzmet etken zamandastarynyń birimin. Jaqsylardyń janynda júre bilýdiń ózi de bir baqyt ekenin onymen birge bolǵan kúnderdiń barysynda túsindim: ásirese Amanjol Bólekbaev, Qadyr Jetpisbaev, Rafael Jumabaev, Nurǵoja Oraz, Jomart Ábdihalyq sekildi elge tanymal aǵalarmen birge otyryp áńgimelesý qandaı ǵanıbet edi deseńizshi! О́tkenge kóz jiberip, onyń bárin sanamalap, qaıtalap jatýdyń qajeti joq ta shyǵar, mańyzdysy Kenjekeń kez kelgen ortada aǵaǵa – ini, inilerge – aǵa bola biledi. Eń bastysy júregi taza, ótirikke jany qas, qashan kórseń shyndyq úshin shyryldap júrgeni.
Bazarbek TÚKIBAI, Qazaqstan Jazýshylar jáne Jýrnalıster odaǵynyń múshesi