Zeınelǵabıden ıbn Ámire ál-Jaýarı ál-Omskaýı – (ol óz shyǵarmalaryna osylaı arabsha mánerde qol qoıatyn bolǵan) bul Zeınelǵabıden Ámireuly, jaýar rýynan, Omby qalasynan shyqqan degendi bildiredi. Degenmen, shyndyǵyna kelsek kóshpeli rýdyń jaǵrafııalyq aýmaǵy budan áldeqaıda keń edi: ıaǵnı tek Omby tóńiregine ǵana emes, burynǵy Kókshetaý oblysynyń aýmaǵyna deıin ulasatyndyqtan, eń ońtústigindegi qonystarynyń biri Sıyrshy aýyly bolatyn. Bul aýyldyń orny qazirgi Dáýit stansasy turǵan jer, Zeınelǵabıden de osynda máńgilik meken tapqan.
Zeınelǵabıden ál-Jaýarı Ýfa qalasyndaǵy «Ǵalııa» joǵary dinı oqý ornynda bilim alady. Sol kezeńde Reseıde bul medrese musylmandarǵa arnalǵan eń bedeldi oqý orny bolatyn, munda ıslam rýhyna tárbıeleýmen qatar, ózge dúnııaýı bilimge: fızıkaǵa, fılosofııaǵa jáne basqa da ǵylymdarǵa mán beretin edi.
Medreseni bitirgen soń 1916 jyly Zeınelǵabıden óz qarjysyna týǵan aýyly Sıyrshyda mektep ashady, ondaǵy oqý qazaq jáne orys tilderinde júrgendikten, kazaq-orys mektebi dep atalady. Bul da «Ǵalııa» medresesin bitirýshi túlekterdiń dástúri edi. Orys tilin oqyp úırenýdi ol qazaqtardyń álemdik órkenıetke kirigý quraly dep sanap, basym baǵyt retinde mán beredi.
Mektep nebári tórt jyl ǵana ómir súrgenine qaramastan, osy óńirdegi halyqqa bilim berý isinde aıqyn iz qaldyrdy. Belgili qoǵam jáne saıasat qaıratkeri Smaǵul Sádýaqasovtyń 1916 jyly osy mekteptiń muǵalimi bolýy da qyzyqty derek. Zeınelǵabıden ál-Jaýarıdiń aǵartýshylyq isi naǵyz samǵaý shaǵynda kilt úzildi, 1920 jyly shyǵarmashylyq qarymy tebindegen 37 jasynda ol ómirden ótti (jalǵyz balasy Anýar soǵystan qaıtpady).
Zeınelǵabıden ál-Jaýarıdiń eń mańyzdy týyndysy – 1909 jyly Ýfa qalasynda basylǵan «Nasıhat Qazaqııa» kitaby. Eńbekte avtor qazaq halqynyń ıdeologııalyq, pedagogıkalyq jáne áleýmettik problemalaryn ashyp kórsete otyryp, bir jaǵynan, óz biliminiń ensıklopedııalyq sıpatyn tanytady, al ekinshi jaǵynan, árbir baıandalatyn taqyryp aýqymynyń kásibı bilimdik mańyzyn da kórsetedi. Ol sonymen qatar sol zamandaǵy ozyq oıly qaıratkerlerdiń basty minberi sanalatyn qazaqtyń alǵashqy qoǵamdyq-saıası jýrnaly «Aıqaptyń» (1911-1915 jyldary Troısk qalasynda shyǵyp turǵan) belsendi tilshileriniń biri boldy. Onyń taǵy birneshe týyndylaryn qýǵyn-súrgin jyldary, týystary temir sandyqqa salyp, qabiriniń janyna, týrasyn aıtqanda, «jerlegen» eken. Bul jádiger zattar qazirgi kúnge deıin tabylmaı otyr.
Zeınelǵabıdenniń ákesi Ámire qajy Qazaqstannyń soltústik óńirine belgili tulǵa, bolys bolǵan ári óz tusyndaǵy dáýletti adamdardyń biri eken. О́z rýynyń jerin basyp ótetin Batys Sibir temir joly qurylysyn salý isine úlken úles qosqan. Ámire qajy musylmandar úshin qasıetti orynǵa eki ret saparlaıdy, alaıda taǵdyr oǵan ekinshi saparynan aman-esen oralýdy jazbaǵan eken, Mekke qalasynda dúnıeden ótip, sonda jerlenedi. Ol týraly jarqyn estelikter kúni búginge deıin saqtalǵan: Omby oblysyndaǵy Moskalen aýdanynda «Ámire saıy» («Balka Amre») atty jer bar.
Zeınelǵabıdenniń kitabyn oqı otyryp, osy bir tulǵanyń ishki erkindigine, tipti sol zamannyń jahandyq problemalaryn bedeldi tulǵalar aldynda eshqandaı búgejektep qorqýsyz qarastyrǵan ójettigine qaıran qalasyń. Ondaǵy saraptaýlarynyń tereńdigi, usynystarynyń barynsha ýaqytyly qoıylýy, oılaý aýqymynyń keńdigi jáne de óz halqynyń qaıǵy-qasireti men taǵdyry úshin jaýapkershiligine razy bolasyń. Sol tolǵamdardyń avtory áli otyzǵa da tolmaǵan jas ekendigin bilgende bul tańdanys burynǵydan da arta túsetini anyq.
Tipti aqyr sońynda, avtordyń tili, jazý stıliniń ózi sulýlyǵymen, baılyǵymen, áserliligi jáne beıneliligimen tańǵaldyrady. Arada qanshama jyldar ótse de osy bir birtýar adamnyń izgilikti maqsaty báz-baıaǵy qalpymen júrekke týra jetetindeı. Sondyqtan da bul eńbektiń oqyrmandy beıjaı qaldyrýy, ıgi áser etpeýi múmkin emes.
Áıgili túrkitanýshy ǵalym M.Myrzahmetov Zeınelǵabıden álJaýarıdiń Abaı tulǵasyn zamanynyń uly oıshyly retinde taný isine qandaı baǵa jetkisiz úles qosqanyn atap kórsetken bolatyn. Muhtar Áýezovtiń ózi de «Nasıhat Qazaqııa» kitabyna oń pikir bergen. Uly adamdardyń ǵylym, óner, jalpy mádenıettiń qaı salasynda bolsyn, qandaı bir uly is tyndyrǵanynan góri, ádette, ony sondaı dárejede moıyndatyp tanytýǵa qol jetkizýdegi jolynyń barynsha kúrdeli bolatynyna tarıh kýá.
Zeınelǵabıden ál-Jaýarı óz kitabynda sol kezeń úshin bilim alýdy ózekti mindet retinde qarastyra otyryp, mektepte oqý-tárbıe úderisin uıymdastyrýǵa barynsha kóńil bóledi. Munymen qatar, qazirgi kúni kópke belgili, ol kez úshin ózekti bolǵan synyptyq sabaq júıesin uıymdastyrý sııaqty dıdaktıkanyń bastaýlaryn nasıhattaıdy, onyń eńbekterinde klassıkalyq pedagogıkalyq ustanymdardy tııanaqtap bekitetin kóptegen ıdeıalar kezdesedi jáne olar qazirgi kúnde de óte ózekti bolyp seziledi. Mysaly, ol bylaı dep jazady: «Bala tabıǵatyn eskermesten, óziniń orasholaq áreketterimen jeti-segiz jastaǵy balanyń áli jetile qoımaǵan janyn is júzinde zorlyqqa ushyratady». Bul nege tabıǵatqa ıkemdilik qaǵıdaty bolmasqa? Onyń tilderdi oqytý jónindegi usynysy da bizdiń tilderdi oqytý boıynsha qazirgi saıasatymyzben sáıkes keledi. Alaıda biz bul jaǵdaıǵa tek HHI ǵasyr sheginde ǵana jetsek, ol bul ıdeıany HH ǵasyrdyń basynda-aq aıtqan eken.
Mektepte oqytýdy uıymdastyrý boıynsha onyń ózge de ósıetteri men nasıhattary, muǵalim tulǵasyna degen kózqarasy, balalarǵa degen qurmetine qarap biz Zeınelǵabıden ál-Jaýarı shyn mánisindegi uly gýmanıst, patrıot jáne aǵartýshy boldy dep aıta alsaq kerek.
Onyń sózderi Abaı jáne Y.Altynsarın sózderimen úndes. Bul, múmkin, olardyń bir dáýirde ómir súrip, óz dáýiriniń kókeıkesti máselesine ún qatýlaryna, eń bastysy, olardyń tereń mazmundy bolýyna baılanysty bolsa kerek. Onyń tildi oqytýǵa qatysty paıymy da tańdandyrady, munda ol osy zamanǵy dıdaktıkalyq jaǵdaıdy aldyn ala boljap qana qoımaı, sonymen birge bulardy etnıkalyq sıpattaǵy problemalarmen qosa ınternasıonalızm rýhynda alyp qarastyra alǵan. Avtor saıası qurylysqa jáne demokratııalyq ınstıtýtqa qatysty suraqtarǵa da biregeı oılaryn bildiredi.
Zeınelǵabıden ál-Jaýarıdiń shyǵarmalary týraly uzaq ýaqyt boıy jaq ashpaýǵa týra keldi. Zeınelǵabıden ıbn Ámire ál-Jaýarıdiń oryssha-qazaqsha mektebi áldeqashan joǵalǵan, Sıyrshy aýyly da jer betinen óshken, tek kóne zırat qana bul jerde bir zamanda aýyl bolǵanyn eske salyp tur.
Biraq onyń kitaptary qaldy, urpaqtan urpaqqa tolqyndaı ulasyp ıgilikti yqpal jasaýshy izgilikti isteri qaldy. Qazaq KSR Jumysshy-sharýalar ınspeksııasynyń alǵashqy basshylarynyń biri bolǵan, 1937 jyly atý jazasyna ushyraǵan Habıbolla Ámrın, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Ǵaınetdın Musabaev, halyqqa bilim berýdiń negizin qalaýshylardyń biri, Qazaq KSR-ine eńbegi sińgen muǵalim Sabyr Málikovter sııaqty, óziniń uly ustazynyń adamgershiligi men isine degen jaýapkershiligin laıyqty deńgeıde jalǵastyrǵan shákirtteri qaldy.
Tursynbek MÁLIKOV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń fızıka jáne matematıka kafedrasynyń professory