Sýyn

Túp-tamyry ortalyq eý­razııa­lyq elder mıfinde de bar, túrik-mońǵol jáne Kavkaz halyqtarynyń eskilikti ańyz-áńgimelerinde de kezdesetin jylqy beınesi «At – er qa­naty» dep, osy túlik túrin je­ti qazynanyń biri sanaǵan qazaq úshin qasterli. Qazaq mıfologııasynyń negizin salý­shy ǵalym Serikbol Qondy­baıdyń Mańǵystaýdyń basty belgileriniń biri retinde túıeni emes, sýyn jylqyny taný qajet dep bilýi de tegin emes. Osy pikirden-aq teńiz tul­parynyń tektiliktiń, asyldyq pen sulýlyqtyń sımvoly sanalǵandyǵyn ańǵaramyz.

S.Qondybaı sýyn jylqy týraly tereń toqtalyp, onyń túp bastaýyna qatysty sony oılar aıtady. Baıyrǵy «sý jylany» uǵymy jylqy tuqymy qolǵa úıretilip, minse kólik, jese as bolyp, adamzattyń jan serigine aınalǵan kezde «sý jylqysy» degen uǵymǵa aı­naldy degenge meńzeıdi.

«Jylqy atasy – Qambar» dep sóz saptaıtyn qazaqqa ǵalymdar Qambardyń – asyl Paıǵambarymyz Muhammed Mustafa (s.a.s)-nyń kúıeý balasy Áziret Áliniń atbegisi Ganbar ekendigin aıtsa, S.Qon­dy­baı odan taralatyn Kókshe batyr men Mańǵystaý baılanysy týraly aıta kelip, Muryn jyraý Seńgirbekuly jyrlaǵan «Qarasaı-Qazı» jyrynan

Seksendegi Kókshe bar

Kóksheniń mingen Tarlan

at –

Anasy edi Súıin bıe,

Atasy edi Qaraqus,

degen ádemi joldardy mysalǵa keltiredi.

Bul joldardyń ádemiligi maǵynasynda, Serikbolsha aıt­saq, «Sýyn» sóziniń burmalan­ǵan túri «Súıin bıe» – sý jyl­qysy keıpindegi mıftik keıip­ker, ıaǵnı Tarlannyń anasy retinde sýlyq-teńizdik, mıfologııada – tómengi dúnıelik týdyrǵysh kúsh bolyp Súıin bıeniń jáne ákesi retinde as­pan, joǵarǵy dúnıeniń tul­ǵasy Qaraqustyń bolýy – aı­qyn mıfologııalyq ǵalam mo­deli men kosmogonııalyq dáý­ren­di kórsetedi» jáne ǵalym atal­mysh jylqynyń qazaq tarı­hynda, jer-sý men adam ataý­larynda qoldanylýy, ta­rıhı jyrlarda kórinis tabýy týraly jan-jaqty toq­tala kele, sýyn aıǵyrdyń sý­dan shyǵar mezgilin jyl mezgilderi, juldyzdardyń kóriný ýaqytymen baılanys­tyra otyryp naqtylaý tásilin usynady. Árıne Serikbol álemi – tutas ǵylym, ony te­reńdeı zerttep, taldaý ǵa­lym­­dar­dyń enshisinde. Biraq, ǵa­lymnyń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, qalamyna ilikken sýyn jylqylary jalpy ha­lyq arasynda da aıryqsha yqy­laspen aıtylatyn ańyz, tipti Serikboldyń da sýyn jylqy – sýyn aıǵyr men sýyn bıe týraly áńgimelerdi el arasynan estip, ańsary aýǵany anyq.

...Sonymen, sýyn – teńizden shyǵatyn jylqy jáne ol kóbine erkek jylqy – aıǵyr beınesinde aıtylady. Onyń teńizden shyǵý mezgili de bir derekterde jyl maýsymynyń belgili bir kezeńi dep berilse, keı derekte ǵasyrda bir ret dep aıtylady. Sýyn aıǵyr­dyń teńizden silkine shyǵyp, jaǵalaýda jýsaǵan kóp jylqy­nyń arasynan bir bıege shabýy – jyl­qy baqqan jurttyń asyl armany. Ol arman teńiz jaǵa­laýyndaǵy qazaq pen túrikmen jylqyshylary úshin daý-damaıdyń ózegine aınalǵan tustardy jetkizedi kóne jań­ǵy­ryqtar. О́ıtkeni, sýyn aı­ǵyr­dan týǵan qulyn symbatyna sóz saı kelmeıtin sulý, tula boıynan nebir synshynyń ózi min taba almaıtyn erekshe músindi, shapsa báıge ber­meı­tin jumyr tuıaqtynyń júı­rigi, babyn taýyp ustaı alsa sońynan ózi sekildi asyl tu­qymdy urpaq ertetin qut sanalatyn ony halyq dúldúlge teńeıdi. Dúldúlge teńeýdiń má­ni nede? Jaýap ıirimderi taǵy da kóne súrleýge bastaıdy – ol Áziret Áli babamyzdyń tul­parynyń ataýy. Bizge este joq ertegideı estilip, sheshýin bermes jumbaqtaı kóringen kóne zamannyń ıirimderi osylaısha birimen-biri astasyp, ózara tutasyp jatqan dúnıe sekildi...

Juldyzǵa qarap jora­mal jasaı bilgen halyq sýyn aıǵyr shyǵar mezgilde jylqyshylarǵa úıir-úıir jylqyny, ásirese bıelerdi teńiz jaǵasyna ustaý­dy qatań tapsyrady eken. Mań­ǵystaý óńirinde aıtylatyn áńgimelerdiń birinde bel­gili Sanazar baı Temir baba jaqtaǵy teńizge suǵyna kir­gen tusqa óńkeı bıelerin ıi­rip qoıyp, sýdan shyǵar sýyn­dy kirpik ilmeı kútýdi ádet­ke aınaldyrady. Tipti onyń sýyn aıǵyrdan jaraǵan bir ǵana qulynnan taraǵan tuqymnan nemese tek tikeleı sýyn aıǵyrdyń býdanynan bolǵan birneshe tulparlardan quralǵan óz aldyna bir úıiri bolǵandyǵy aıtylady. Eger osy derekti nazarǵa alyp, Sa­nazardyń bir úıiri taza sýyn aıǵyrdan tikeleı týǵan sáıgúlikterden quralǵan dep esepter bolsaq, onda sýyn­nyń júz jylda bir ret shy­ǵatyndyǵy týraly ańyzdyń aýyly alystaı túsedi.

Sondaı-aq sýyn aıǵyrdyń teńiz betin tuńǵıyq meńireý basyp, aıdyń sáýlesi aıdynmen astasyp, mańaı nurǵa sho­­myl­ǵandaı áserli túnde shy­ǵatyny jáne kóp jaǵdaıda kún men túndi uıqysyz ótkizip, sýyn aıǵyrdyń shyǵar mezgilin qy­raǵylyqpen kúzetken, tip­ti biri kóz shyrymyn alsa, ekin­shisi qalt etpeı kezekte­se qadaǵalaǵan sandaǵan jyl­qy­shynyń kózine túspeı qa­latyny bar. Bul da – ańyz­dyń ózine tán ereksheligi.

Mańǵystaýda sýyn aıǵyrǵa qatysty aıtylyp júrgen derekterdiń biri – túrikmenniń Jáýmit rýy men qazaqtyń Adaı rýynan Beket atanyń ara­lasyp, qazylyq etýimen Qaraman ata basynda anttasýy. Oqıǵa úsh túrli sıpatta baıandalady. Birinde – juldyzǵa qarap sýyn aıǵyrdyń shyǵar mezgilin eseptep, teńiz jaǵa­syn torýyldaǵan qazaq pen túrikmenniń jylqyly baılarynan maza ketedi. Bilektiń kúshi aralasyp, naızanyń ushy sheshetin jaıt emes, sýdan shyqqan janýardyń kimdi, kimniń úıirindegi urǵashy kin­dikti tańdaýy, kimniń baǵyn jaǵary óz erkinde. Teńizge qarap telmirgen qansha kúnder men túnderdiń almasqanyn kim bilgen, bir sátti túni teńizden oqys shyǵa kelgen sýyn aıǵyr kóp jylqynyń ishinen boz bıeni tańdaıdy. Bul boz bıeniń qaı baıdyń jylqysy ekendigi de eshkimge málim emes, sebebi kúzettegi jylqyshylardyń kózi ilinip ketip, sýdan sýyryla shyqqan sýynnyń sulý beınesi aı nuryna shomǵan ǵa­jaıypty kórý baqyty olarǵa da buıyrmaǵan edi.

Ara-tura synshyny ertip kelip, úıirdi qarap ketetin Jáýmittiń baıy da jetedi sol kúni. Ár bıeni kózimen iship-jep, turysy men jýsaýyna mán bere qaraǵan synshy boz bıeniń mańyna kelgende tura qalyp, aldyna bir, artyna bir shyǵyp qarap, ony kózden tasa qylmaýdy, erekshe kútimge alýdy tapsyrady. Baıdyń kútkeni de osy, synshynyń sózin eki etpeı, jylqyshylardy boz bıeni balasha baptaýǵa judyryqtaı jumyldyrady. Kútken kún jetip, baı men synshy kelgende boz bıe kózi shoqtaı janyp, tula boıynan tulparǵa tán tek­tiliktiń lebi esken móldir qara qulyndy baýyryna alyp emirenip turǵan edi.

– Qudaı bergen eken, baıeke! Bul kishkentaı súlik qa­ra erteńgi seniń ǵana emes, kúl­li túrikmen halqynyń baǵy! Tifá-tifá! Ahaltekeniń tuqy­myn taǵy bir jańartatyn jaryqtyq, eldiń abyroıyn asyryp, aldyna qara salmaıtyn qanatty janýar osy bolady!-deıdi synshy ári qýa­na, ári senimmen sóılep.

Baı qulyndy bıeniń qa­raýy­lyn kúsheıtip, jaǵda­ıyn kúıtteı túsedi. Alaıda... ke­zekti ret qulyndy qaraýǵa kelgen synshy óz kózine ózi senbeıdi! Keshegi bar armany men úmitin arqalap, qarasa kóz toımaǵan sulý qulynnyń ornynda dál sondaı súlik qara oınaqshyp turǵanmen, boıynan tektilikti baıqaı almaı abdyraıdy. «Múmkin emes» degen synshy, mán-jaıdy baıǵa jetkizedi de, ekeýlep kórshi qazaq baıynyń úıirine qaraı jedeldete at basyn burady. Alǵashynda joq izdegenderin bildirmeı úıirdi aralaǵan ekeý kóp uzamaı-aq joqtaryn jo­lyqtyrady – keshe ǵana óz úıir­lerinen kórgen tekti qara qulyn janary ottaı jaınap boz bıeniń qasynda tur! Baı men synshynyń qandary basyna shaýyp, «sýyn aıǵyrdan týǵan qara qulyndy urlap aldyńdar!» dep qazaqtarǵa daý sala jóneledi. Des bermegen qazaqtar qulynnyń óz­deriniki ekendigin aıtyp, ashýly qos túrikmendi jolǵa salady. Is munymen bitpeıdi, «qazaqtar qulynymyzdy ur­lady» dep úzildi-kesildi pikir aıtqan túrikmender jaǵy qa­zaqtardy aıtýly áýlıeniń basynda anttasýǵa shaqyrady jáne qyldaı qııanat jasalmaýy úshin antqa Pir Bekettiń ózi qazylyq etýin suraıdy. Munymen qoımaı, antqa tura­tyn adamdy da qazaqtyń janyna batar jerden ustaıdy, tańdaý – Qojanazar baıdyń jet­pis bes jasqa kelgende on bes jasar Aqsholpannan kór­gen kóz qýanyshy – Qoshan bala. Al anttasý bolatyn jer de ońaı emes – aq pen qarany aıyrǵan, kinálini qaltqysyz tanyp, qııanatshyldy qaqyrata qulatatyn Qaraman ata basy.

Aqıqat Allaǵa ǵana aıan, Qo­shanymnyń hali ne bolyp ketedi dep ýaıymdap, birneshe kún boıy eńiregen Qojanazar baı áýeli Alladan járdem tilep, istiń nasyrǵa shappaýyn jata-jastana jalbarynady, ekinshi kim bilgen, Beket zamandasyna Qoshannyń taǵdyryn qolyna tabystaǵanyn, qansha jerden tegi asyl tulpar bolsa da zady mal, «syrty túk, ishi boq» janýar úshin bul iske esh qatysy joq Qoshandy qarǵys atpaýyn tilek etedi. Birneshe kún boıy Qaraman ata meshitine kirip namaz oqyp, ishteı egilgen Beket atanyń maqsaty – eki eldiń arasyna alaýyzdyq tús­peý, qazaq qoly qara bolǵan jaǵ­daıda qarshadaı Qoshannyń qarǵysqa ushyramaýy, dúnıege bola daýlasqan eresekterdiń beıkúná balanyń obalyna qalmaýy.

Qandaryn ishine jutqan eki jaq uıǵarymdy kúni Ata ba­synda jolyǵady. Qazaqtar eri­niń basyna biz shanshylǵan meńsiz qara atqa mingen qap-qara kıimdi Qoshandy alyp keledi. Ortaǵa shyqqan Beket atanyń

– Iá, Alla! Qara deseń, qara at­ty, biz bolsaq – bizdi at! – deı bergeni sol eken, shanshylǵan biz erdiń basyn qaq jaryp, qara at omaqasa qulaıdy. Ańdyp turǵan jigitterdiń biri shalt qımyldap Qoshandy jerge túsirmeı qaǵyp alsa, ekin­shisi qanjarymen qara attyń tamaǵyn oryp jiberedi. Kenet túrikmender «Buryp kettiń, Beket!» dep daýryǵa jóneledi. Antqa rıza emestigin bildirgen Jáýmitter Sheıh-Kúbira basynda qaıta ant­ta­sýǵa shaqyrady. «Erteń tań namazynda túgeldeı sol jerde kezdeseıik» dep aqqý bolyp usha jónelgen Beket atanyń keremetin kórgen jáne erteń tań namazynda mejeli jerge jete almasyn, ózderiniń Beketpen birge usha almasyn bilgen túrikmender eriksiz sabasyna túsip, sabyrǵa ke­ledi. Kóz aldarynda ótken ant nátıjesimen kelisýlerine máj­búr bolady.

Oqıǵanyń ekinshi nusqa­synda sýyn aıǵyrdyń sýdan shyǵyp boz bıege shap­qany týraly derek aıtylmaıdy, biraq kórshi eki el ara­syndaǵy alamanda túrik­men attaryna shań qaptyryp, báı­ge bermegen, aty alys-ja­qyn aımaqqa ańyz bolǵan qazaq sáıgúligine, onyń shyq­­qan tegine daý salǵan túrik­menniń Dúrdimurat begi bas­ta­ǵan Jaratqannan basqa eshkimge bas ımeımin deıtin nar tulǵaly, atan jilikti aza­mat­tary, kózimniń tirisinde ózim túgil tutas túrikmenniń keý­desin bótenge bastyrmaımyn, namysyn jatqa taptattyrmaımyn degen arystary qazaqtardan sáıgúlikti qaıtarýǵa tyrysady. Beket atanyń qazylyǵymen eki jaq Qaraman ata basynda anttasyp, túrikmender antqa ustalǵan qara at ústindegi Qoshanǵa qa­raı úsh ret sadaqtan jebe sýyl­datady. Jan shúberekke túıilgen qıyn shaqta birinshi oq dalaǵa mańyp ketse, ekinshi oq er basyndaǵy bizdi ushyrady, al úshinshi oq qara atty jaıratyp túsiredi. Osylaısha, kinásiz Qoshannyń qarǵys ar­qalaýynan qoryqqan Beket ata biz ben qara atty antqa qoıady.

Rıza bolmaǵan túrikmender­diń sózin ustaǵan Bekturly ıshan Beket ataǵa óz baýyrlarynyń ókpe-nazyn jáne Sheıh-Kú­bira basynda qaıta anttasý týraly talap-tilekterin jet­kizedi. Eki eldiń arasynyń tatý­lyǵyn, Qoshannyń aman­dyǵyn kóksegen Beket ata dúr silkinip aqqý bolyp, Qo­shandy ústine mingizip alady da, qazaq-túrikmeni aralas jınalǵandardy tań namazynda atalmysh jerde kezdesýge shaqyrady. Kóz aldaryndaǵy ǵalamatqa ań-tań bolǵan jáne ýádeli ýaqytta Sheıh-Kúbira basyna jete almasyn bilgen túrikmender Quran ustap, táý­baǵa keledi. Osy sátte qaı­tadan adam beınesine engen Beket atanyń arqasynan tús­ken Qoshan balaqaı ákesi Qo­janazarǵa qaraı júgire jó­neledi.

Úshinshi nusqa negizinen túrikmen eliniń arasynda tarap, keıin aralas-quralas kórshilik sebebinen Mańǵystaýǵa jetken sekildi. Túrikmenniń mereıin ústem etetin bul jelide teńiz­den shyqqan «Qarasýyl» at­ty aıǵyrmen janasyp, kúni jetken kúni qulyndaǵan túrik­men úıirindegi bıeniń kórik­ti qulynyn kórshi qazaq aýy­lynyń jylqy qumar jigitteri eptilikpen eshkimge bildirmeı ózinen aýmaıtyn qulynǵa aýys­tyryp ketedi. Túrikmen de aldyndaǵy malyn túginen tanıtyn malsaq emes pe, seziktenip sóz salǵanmen, qazaq jigitteri syr bildirgisi kelmeı syrtoraı keıip tanytady. Oqıǵa eki jaqtyń daýlasýyna jáne Qaraman ata basynda anttasýyna ákelip soǵady.

...Arada ýaqyt ótip, qazaqtar qolyndaǵy qulynnyń báıgege shabar kezi kelgenin bilgen túrikmender aýyldarynda alaman báıge uıymdastyryp, qazaqtardy báıgege qatysýǵa shaqyrady. Qarasýyldyń, ıaǵ­nı, sýyn aıǵyrdyń daýly qulynyn – aldyna qara sal­maıtyn tulpardy baptap qazaqtar da jetedi. Osy ara­da oılaǵandary bolǵan túrik­mender tulparǵa qatysty daýdy qaıta órshitip, eski jaranyń aýzyn tyrnaıdy.

–Tulpardyń týǵan enesi osy úıir ishinde júr. Qazir qylburaý salyp nemese qula­ǵyn batyryńqyrap burap tul­pardyń qulyndaǵan daýysyn shyǵartyp kisinetemiz, sol kezde týǵan enesiniń áre­­ke­tinen máseleniń mán-ja­ıy ańǵarylatyn bolady, – deıdi túrikmender. Týǵaly alaqanǵa salǵandaı álpeshtegen aıryqsha bap kórip qalǵan bula tulpar janyn kózine kórsetken qınaýdy aýyrsynyp japandy jańǵyrta kisineıdi, aýzynan aq kóbik atyp, janary ańǵalaǵynan shyǵa adyraıyp, týlap álek-shálegi shyǵady. Osy kezde úıir ishinde ja­ıylyp júrgen enesi qulaǵyn qaıshylaı osqyrynyp jerden basyn julyp alady da, daýys shyqqan jaqqa quıǵyta jóneledi. Kele qaýmalaǵan kópshilikke qaramaı, qorlyq­taǵy qulynynyń qasynan bir-aq shyǵyp, jer tarpyp, keý­desimen kıip-jara aıbat shegip, arashalaýǵa tyrysady. Osy oqıǵadan soń «aıtqanymyz keldi» degen túrikmender jaǵy arqalanyp shyǵady.

Sýyn tekti qulynǵa qa­tys­ty ańyz osylaı deıdi. Ańyz­dyń aqıqaty men astary adam sanasynan tys jatqany anyq jáne qalaı bolǵany esh­kimge málim emes. Biraq úshin­shi nusqaǵa qatysty aıtarymyz – bul nusqada Beket ata aty atalmaıdy, al atalǵan jaǵdaıda da «atymdy aldymen ataǵanǵa kómektesemin» deıtin Beket atanyń eki el arasynda bitpeıtin jer daýy, jesir daýy, mal daýy syndy fánıdiń kúıkisine tán pendáýı kıkiljińde pirádarlyq pá­týa jasaı alǵany, onyń «qar­taıǵanda kórgen aqtyǵym» dep saqalyn jas jýyp selkil­deı jylaǵan seksendegi Qo­ja­nazardyń perishte uly Qo­shannyń ómirin saqtaýdy basty maqsat etkeni, ári baýyr, ári kórshi qazaq pen túrikmenniń ara jigin ashqysy kelmeı daý­ly iste kóregendik jasaǵany kórinip tur. Úıinde tór aldynda jatyp «qash, túrikmen!» dep qazaqtyń malyn urlap alyp qashqan túrikmendi qutqaryp jiberetini bar. «Túrikmeni túskirdi qaıtesiń, qazaqqa bolys!» degen kempirine «aldymen meniń atymdy atap, kómekke túrikmen shaqyrdy» dep qysyltaıań shaqta túrik­menge járdem berýimen eki eldi bóle-jarmaı, kórshi elder­diń birlikte ómir súrgenin qa­laı­tyndyǵyn baıqatady bir áńgime.

Iá, jyldar ótse de kómes­ki­lenbeı, kerisinshe urpaqtan urpaqqa jańǵyra jetken ańyzdyń aýyzeki túrde nasıhattalyp qana qoımaı, tár­bıe quralyna, mádenı mańyzdy nysanǵa, taǵylymdy sha­raǵa aınalǵany durys. Mar­qum S.Qondybaı da sýyn jyl­qy týraly zerdeli zertteý nátıje­sinde týǵan súbeli oı, paıymdy pikirlerin jet­­kize otyryp, atalmysh jyl­qyny Mań­ǵystaýdyń bas­ty sımvol­da­rynyń biri retinde qaraý qa­jettigin, óıtkeni «teńiz jyl­qy­synyń beınesin mıftik, tarıhı, ańyzdyq, geografııalyq tur­ǵydan da Mańǵystaýdyń teńizdik jaǵalaýymen baı­lanys­tyrýǵa tolyq negiz bar ekendigin» aıtady. Ǵalym sýyn jylqyǵa qatysty ush­qyr oılarymen birge, aza­mattyq armandaryn da jasyrmaıdy. «Osy beıneniń búgingi ómirge qaıtyp oralyp, poezııada, qara sózde, beıneleý men músinde, mýzykada, t.b salalarda keńinen paıdalanyla bastaǵanyn durys kórer edik. Aqtaý qalasynda, teńiz jaǵasynda qoladan quıyl­ǵan sýyn aıǵyrdyń ne sýyn bıeniń eskertkishiniń orna­tylǵanyn kóre alamyz ba? Kún­derdiń kúni solaı bolar dep úmittengimiz keledi» degen edi ol. Búgingi urpaqqa teńiz ja­ǵasynan «qola sýyndy» kórý sol baıaǵy baba­larymyzǵa teńizden sýyn­nyń ózin kút­kendeı kúttirip keledi. Fá­nıde júrip tyl­symnyń syryna súńgip, este joq eski zaman­nyń qoıyn-qo­nyshyn qaz­balaǵan ǵalym Serikboldyń ba­qıda jatyp jaryq álemniń kúbir-sybyryn estip, aıaqalysyn baǵamdap jatpasyna kim kepil?! Teńiz jaǵasynan sýyndy kórgisi kelip jatqan bolar...

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

Mańǵystaý oblysy