Kúı-ǵumyr: «Bes tóre»

Qyryq býyn «Qosbasardyń nemese «Bes tóreniń» bir-eki qıyn qaltarysyn perne boıy júgirtip kóredi. Qapysyz birneshe qa­ǵys. Dál yrǵaq. Jańylyssyz qaı­­talanǵan kúrdeli notalar kó­ńilin delbegendeı boldy. Bi­raq bul joly ózin shoshytyp oıatqan aýyr tústiń joramalyna ishteı tiksinip qalǵan. Tipti qamyryqty sol kúıdiń baıansyz sazynan jany túrshigedi. Ondaǵy aýyr qasiretti kimge aıtyp bergendeı? Tús deıin dese túgel ju­lyn-júıkesimen sezinip, sol qan qasaptyń qaq ortasynan ózi jańa kelip otyrǵan joq pa? Náriktiń bá­rinen de janyna batatyny – osy bir qorqynyshty úreıli eles­ti kúnde kóretini... 

Kekilik Seńgirdiń boıynda qal­qandaryna súıenip qaýqarsyz tizerlep turǵan qazaq batyrlaryn qutqara almaı ylǵı jarym tún­de jylap oıanady. Qoldaryn kóte­rýge de shamalary kelmeı taǵdyr talqysyna únsiz moıyn­sunǵan jaraly sarbaz onyń kóz aldynda jan tásilim etedi. Jan­syz úreı, dármensiz moıynsyný... 

Tizerlep otyrǵan ardager ba­tyr­lardy qyrǵyz manaptary men aıyr qalpaq kıip túr ja­syrǵan orystyń jansyz soldattary she­tinen tamaqtap keledi. Ta­maq­tap keledi... Qazaqtyń qapyda qa­ıy­rylǵan qos topshysy han Kene men Naýan sultannyń jalqy ǵu­myrynyń jaý taqsyryna tap­syr­ǵan ókinishti mezeti osylaı aıaq­talady... Nárik, kóz jasyna býlyǵyp qolyn qyzyl arsha dombyrasyna sozdy. Ishine túsip ketken bul beımaza kúıden ol óziniń máńgilik qutyla almaıtynyn biledi. Nege onyń sanasynyń sartap bolǵan kóne súrleýinen bir bala jol qaraıdy ylǵı? «Áli de bolsa baq talaıym senderden naıza boıyna bıik tur!» degen jalǵyz sóz ǵana janyna medeý...

«Naýryzbaı tóre ketken soń, Bastan aýdy baǵymyz. Kenesary ketken soń, Iesiz qaldy taǵymyz... Bulbuldaı saırap júr edik, Baılandy til men jaǵymyz. Azǵanymyz emes pe, Qoıshydan syndy saǵymyz... Osyndaı boldy hálimiz...» dep ishteı kúbirleıdi... «Bes tóre» – bes kún jalǵandaı bastan kóshken eken... Qaıtalap shertti...  * * * Qazaqtyń teńdessiz kúıshisi Tá­tekeńniń kóp kúıleri qannyń tep­kisimen tartylady. Muny Táttimbet mek­tebiniń sońǵy ókili ónertanýshy, kúı­shi Talasbek Ásem­qulov aıtady. Adamnyń boıyndaǵy kádimgi ystyq qannyń leki­gen tolqyn-tolqyn lúpili ser­pilgen saýsaqtyń ushyna kelip, júrektiń sherli basynan tógilgen ystyq qan shekti qaýyp tartady. Shertpe kúıdiń qudireti de osy jerden bastalsa kerek. Onda qara shertisten gó­ri qantebis yrǵaqqa kóp mán be­riledi. «Bes tóre» kúıi de osyndaı mánermen oryndalatyn aıaýly kúı. Ondaǵy ishki aǵystar men syrt­qy qaǵystar qatar qabyspasa uly kúıdiń tabıǵaty buzylyp, tar­týshy qalaq dombyranyń qaq­paǵyn tyrnap qalǵany. Tipti Ar­qa jaǵynda, týra aıtqanda Mo­ıynty qumynda Táttimbettiń osy «Bes tóresine» be­rilgen my­na baǵa da bul sózimizdi or­nyqty ma­quldatady. Eger kúıge qol jal­ǵaǵan dombyrańyz «Bes tóreni» shertýge jarasa, onda ol dombyramen barlyq kúıdi múltiksiz mánermen oryndaı berýińizge bolady. Bul rette Qurmanǵazynyń «Tóremuratyn» da osyndaı kúr­deli kúı esepteıdi. Árıne, ol basqa taraptaǵy áńgime. 

Táttimbettiń ómir súrgen dá­­ýi­ri shynymen de qazaq saha­ra­syndaǵy kúı óneriniń renessans dáýiri bolatyn. Qazaqtyń árbir kúıinde alash taǵdyry jat­ty. Kúı arqyly qoǵamnyń úl­ken oqıǵalary jyrlandy. Ondaǵy ómir órimderi, saıası kóz­qarastardyń barlyǵy kúı ta­bıǵatynda ómir súrdi. «Bes tóre» sondaı taǵdyrly kúı edi. 

Onyń el ishinde sol kezeńde qa­zaqqa bılik etip, patshanyń aı­taǵymen ultqa tizesi batqan bı-bo­lystarǵa arnap shyǵarylǵan kúı eken degen óte bir óreskel ári pa­ıymsyz, bilimsiz aıtylatyn tarıhy bar. Olaı deıtindeı qazaqqa bılik aıtqan qaı ámirshiniń ondaı teksiz áreketin Táttimbet sy­na­ǵandaı. Táttimbetti túle­tip, Qu­nan­baı, Qusbekterdi qulat­qannan tabar paıda bolsa qane? Jáne tarıhtyń keshe ǵana ótken aýyr esteligin rýhanı jady umytqan joq qoı. «Bes tóre» emes, jegish, paraqorlardy aıtqan «mes tóre» eken dep basqa arnaǵa burýdaǵy saıasattyń aıaǵy – tórelerdi jaman etip kórsetkisi kelgen Keńes ókimetiniń kezindegi ıdeologııasynan týǵan jeleýge jaqyn. 

Ony kúıshi Janǵalı Júz­baı­­dyń ózi «Bes tóreni» zama­nyn­­­da Maǵaýııa Hamzınder óner jarys­tyrǵan Begimsal Oryn­bekov degen kúıshi «Kenesary-Naýryzbaı» dep tartqandyǵyn aıtqan bolatyn. Talas­bek Ásem­qulovtyń paıymynda bul jaı kúı emes, jansebil rekvıem... Qa­­sym, Esengeldi, Sarjan, Ke­ne­sary han men Naýryzbaı tóre­lerge arnalǵan, Kene­sary óliminen keıin týǵan úlken aza jy­ry. Sary jelis saýsaqtar saýyp tartqan sala-sala sarynda samsaǵan qazaq qolyn kóz aldyńa keltiredi. Qasym sultan tórt bóltirigin er­tip saltanatpen kele jatqan rýh­ty dabys Alash arýaǵyn aı­byndy jyrlap bastaıdy. Biraq... Ústi-ústine mingesken bir­neshe bólek áýen qyrǵyzdyń qomyzynan shyqqandaı bola beredi... О́ıtkeni kúıdiń baıanynda qyrǵyzdyń baıaǵy kúıleriniń úzindileri bar. Talasbek ózi kúıshi bolǵandyqtan bul mýzykanyń tilin bizden góri ári tereń, ári bıik biletini daýsyz. Talassyz shyndyq. Kúıdi baıan­­daýshy ári qaraı jańaǵy saltanaty jarasqan sultandardyń jeke-jeke aıanyshty taǵdyrlaryn estirte bas­taıdy... Qasym tóreniń uly Sarjan sultanmen birge qoqandyqtardan qa­pyda qan jutýy... Bári-bári kóz aldyńa keledi... Qaınar bat­­­paq­ty Qarasýdyń qazaq be­tine ótken alash áskeriniń han ıe­lerine degen rııasyz uly mahabbaty áńgimelenedi. Asaý sý joryq attarynyń ózin aǵyzyp áketip jatqanda bir attan bir atqa mingizip, attyly sarbazdar qatty kelgen aǵynǵa sonda da kól­deneń­dep turyp ardaqty handary Ke­ne­sary men Naýryzbaıdy ót­kizip alamyz dep shahıd keshýde... Bi­raq aırylmasqa sert eter, bir syn­sa biraq mort keter alash­tyń bul sońǵy urysy ekenin ol kezde esh­kim sezgen joq...

Shynymen de mort ketti! Tas­qa tıip synbaǵan sekseýil-sert sek­seýilge sart etip tıgende shaǵyldy. Kúıshi de shanaqty shańq etkizip soqty... Endi qaıtyp jınalmastaı sha­shylyp tústi. Orny tolmas qaıǵy. Shyn apat. Boljamsyz búlik. Bul qýlyq kimniń oıyna kelgen? Qazaqtyń osal tustaryn ábden zerttegen orys tyńshylary aqyry álsiz jerimizdi osylaı taýypty. Ishten jaý shyǵaryp, qyrǵyzdardyń aıyr qalpaǵyn kıip atqa qon­ǵandardyń da kóbisi solar deıdi. Alǵaýsyz aıtqan sóz shyn bolyp shyqty. Satqyn syrttan emes, ishten irgelepti. Tap ózimizden. Eki týyp bir qalǵan óz tuqymy satty. О́z ǵaskeri kelmeı otyr...

Táttimbet – uly kúıshi, osy­nyń bárin kúı tilimen jetkize bilgen. Sebebi qazaqtyń bıleýshi han-sul­tandarynda kúı arqyly sóılesý má­denıeti ejelden bar edi. Orda isindegi keıbir mańyzdy aqparlardy osyndaı uly mýzykalarmen bildirip otyrǵan. Ol dástúr ejelgi Shyńǵys han zamanynan beri úlken mekteptermen irgelengen. Bul rette tarıhshy Arman Ahmetov «Qazaq sul­tandary» atty eńbeginde tó­reden shyqqan kúıshilerdiń kóp bolǵandyǵyn jazady. Dáý­let­kereı, Jantóre han, Oraza­lyuly Seıtek, Úsen tóre, kúı óneri atasy Arynǵazy han, Aby­­laı han, Qanqoja tóre, tip­ti Kenesary hannyń inisi se­giz qyrly Naýryzbaı tóre de kúı­shi bolǵan. Kenesary han­nyń ne­meresi Júsipbekuly Úr­miz aqsaqal, onyń balasy Faı­zýlla tóreniń de kúıshiligin el moıyndaǵan. Bılik isindegi máselelerdiń jaýaby da, sura­ǵy da sol tylsym mýzykalardyń tilinde túsindiriledi. Táttimbet te qarakók tuqym retinde ol mektepten sabaǵy bolǵany kúmánsiz. Patshaly Reseıdiń qylyshy qan qaqyryp turǵanda «Bes tóre» Kenesaryny joqtaǵan aza kúıi deý úlken qater edi. Báribir sol qater Táttimbet serini qyryqtan asqan shaǵynda qyryna alady... Talasbek talant ta taǵdyr asyp, Alashqa búginde aspannan ǵana aıaly ún qatady... 

Qaıran, Táttekem-aı... Qaıran, Talasbek...

Mıras ASAN, «Egemen Qazaqstan»