«Qasqyrlar qorshaýynan» «Jeruıyqqa» deıin

Bir kezde aspan da, jer de kórinbeıtin ýildegen ap­paq álemde ulyǵan boran men qasqyrdyń daýy­sy qosarlana shyǵady. Sońynan ergen eki-úsh qasqyrdy baı­qaǵan bala aldynan shyǵa kelgen maıa shóptiń arasyna oılan­bastan kúmp beredi de ke­tedi. Qasqyrdyń azýyna ilinbeýdiń amalyn jasamaq bolǵan bala jańaǵy maıa shóptiń ishine qaraı tere­ńirek baryp tyǵylady. Sóıtip maıa shóptiń mańaıyn torýyldaǵan qasqyrdyń, ishindegi jan-jaǵyn qaý­malap, ústi-basyn jybyrlatyp, «oınaq salǵan» aq tyshqannyń qorshaýynda jańa jyldy qarsy alyp, túni boıy sol jerde otyrady. Osylaısha qıyn kez­de esh sasqalaqtamaı, ty­ǵy­ryqtan shyǵa bilgen jas­óspirim – búginderi qazaq óne­­ri men mádenıetiniń beldi ókilderiniń birine aınalǵan belgili kınorejısser, prodıýser, Qa­zaq­stannyń eńbek sińir­gen qaıratkeri Slambek Táýe­kel edi. 

Jalpy, adam bolmysyn,­ tul­ǵalyq qasıetin taný­da balalyq shaǵyna nazar aýda­rý óte mańyzdy ǵoı. «Ka­­zahstanskaıa pravda» ga­ze­tiniń 2009 jylǵy qań­tar aıyn­da jarııalanǵan «V kom­panıı volkov» atty estelik maqalada baıan­dal­ǵan ja­ńaǵy oqıǵa búkil sa­naly ǵu­myry qazaq kınosymen bite qaı­nasyp ket­ken Slambek Táýekeldiń tulǵalyq qasıe­tiniń eń bir mańyzdy kilti ispetti. 

Uzaq jyldar kıno salasynda basshylyq qyzmet­ter­de bolǵan Slambek Tileý­ǵabylulynyń boıynda ári uıym­dastyrýshylyq, ári rejısserlik, prodıýserlik qa­sıetterdiń birdeı toǵy­sýy da kezdeısoq emes. 

Izdenimpazdyq pen eń­bek­­qorlyq keıipkerimiz úshin,­ shynynda da, bala kezi­nen-aq jat bolmapty. 

Pavlodar oblysynyń Mı­haı­lov aýdany Jańabet aýy­­lynd­a dúnıege kelgen Slam­­bek ákesinen erte aıyrylady. Aǵasy Esken ekeýi kezin­de Qaýgól dep atalǵan Jelezınka aýdanynyń sol­­tús­tik-shyǵys óńiri­niń bolysy bolǵan, she­shen­­­digimen, ádilet súıgish­tigimen elge ke­ńinen tanyl­ǵan naǵashy atasy Muqamet­jan Edigeuly jáne ájesi Yrysaldynyń qo­lynda tárbıelenedi. Anasy Maǵy­pıra syrmaq syryp, alasha, keste toqý, kıim tigý sııaq­ty on saýsaǵynan óner tamǵan qolónershi bolǵan eken. Ana­synyń osy qasıeti dary­ǵan bolýy kerek, mektepte oqyp júrgende sýret salýǵa degen qumarlyq paıda bolady. Oǵan qosa, aýdandyq gazet­ke tilshi retinde maqa­lalar jazyp turady. Más­keýdegi Búkilodaqtyq mem­­lekettik kınematografııa ıns­tıtýtynyń ekonomıka­ fakýltetin bitirip kel­gen alǵashqy jyldary-aq «Kú­naına» mýltfılminiń sse­­narııin jazýy (1975, rej. Ámen Qaıdarov), 1990 jyl­­dardyń basynda kór­kem­sýretti jáne derekti fılm­derdi túsirýge bet bu­rýynyń ózi kezdeısoq emes ekeni osy­dan-aq belgili bolsa kerek.  23 jastaǵy jas jigitke ınstıtýt bitirip kele saly­symen «Qazaqfılm» kı­­­no­­stýdııasyndaǵy mýl­­tı­p­lıkasııalyq birlestiktiń dı­rektory degen jaýapt­y qyzmet júkteledi (1971).­ Bul – qazaq mýl­tıplıka­sııalyq kınosynyń ómir­ge kelgenine úsh-tórt-aq­­ jyl ǵana bolǵan kez edi.­ Dúnıege jańa kelgen óner­­diń aıaqqa nyq tur­ýy jo­lynda atqarylar ju­mystyń shash etekten bolary belgili. Osynaý qıyn da kúrdeli ári qyzyqty iske úlken qulshynyspen bi­lek sybana kirisip ketken jas maman á degennen ózi­niń uıym­dastyrýshylyq-shy­ǵar­mashylyq áleýetin dáleldep úlgeredi.  Arada eki jyl ótkende (1973) Qazaq KSR-iniń kınematografııa jónindegi Mem­­lekettik komıtettiń kı­no­óndirisi bóliminiń basshysy bo­lyp taǵaıyndalady. Kıno óndirisi men shyǵar­mashylyq jumystardy uıym­dastyrýda biraz táji­rıbe jınap úlger­gen jas maman 1975-1980 jyl­­dary Sh.Aımanov atyn­daǵy «Qa­zaqfılm» kınostýdııasy dırektorynyń orynbasary, birinshi orynbasary bolady. 1980-1990 jyldar aralyǵynda Memlekettik kınematografııa komıteti tó­raǵasynyń orynbasary – kı­nostýdııanyń dırektory qyzmetin atqarady. Osy jyldary kıno óneri boıyn­sha kórkemdik keńestiń tó­r­aǵa­sy qyzmeti de birge at­­qarylady. 

Qazaq kınosynyń baǵyt-baǵ­daryn aıqyndaýda, kún­diz-túni tynbaı eńbek etýde ol jalǵyz bolǵan joq. Abdolla Qarsaqbaev, Sultan Qojyqov, Ámen Qaı­dar, Májıt Begalın, Oraz Ábishev, Ázir­baıjan Mámbetov, t.b. sııaq­ty sý­ret­kerler men­ О́zbek­áli Jánibekov, Mı­haıl Esen­álıevteı qo­ǵam­ qaırat­kerleri, Kamal Sma­ıylov, Leılá Ǵalym­ja­nova, Oljas Súleımenov sııaq­ty kınokomıtet tóraǵa­lary – mınıstrler, Qaltaı Mu­qamet­janov, Ábish Kekil­baev, Ákim Tarazı, Tó­len Ábdik, Murat Áýezov syn­dy qazaq ádebıeti men óne­riniń iri qaıratkerlerimen birge atqarylǵan ister kıno óneriniń san qyrly qupııasyn meılinshe jetik meńgerýge, onyń damý baǵyttaryn boljap, júzege asyrýǵa kóp áser etti ári tá­jirıbe salmaǵy basym bola túsedi.  Jalpy, qazaq kınosy úshin mamandar tapshylyǵy ylǵı da sezilgen eń bir ózekti másele bolǵany belgili. Baýyr­jan Nógerbek, Oraz Rymjanov, Serik Raıbaev, Bolat Omarov, Maksım Smaǵulovtarmen birge ıns­­tıtýt bitirip, kınostýdııa jumysyna aralasa bas­taǵan 1970 jyldardyń basynda da bul másele kún tártibinen túspegen edi.  Sháken Aımanov, Abdolla Qarsaqbaev, Májıt Begalın, Sultan Qojyqovtar birinen keıin biri ómirden ótken jyl­dary, qazaq kınosy biraz ýaqyt toqyraý keze­ńin basynan keshti. Qazaq kıno­synyń bola­shaǵy úshin óz mamandaryn daıar­laý kerektigi ony mazalaýmen bolady. Osy bir ózekti máseleniń she­shi­min tabýdyń bir joly re­tinde respýblıkanyń sol kez­degi kıno basshylyǵyna Más­keýdegi Búkilodaqtyq mem­lekettik kınematografııa ınstıtýtyna qazaq jastaryn oqýǵa jiberýge usynys jasaıdy. Kınostýdııa janynan arnaıy kýrstyń ashylyp, oǵan kelgen talap­kerler arasynan talantty jastardyń iriktelip, oqýǵa attanýyna yqpal etedi. Kóp ýaqyt ót­peı-aq bul jastardyń fılm­deri «jańa tolqyn» degen ataý­­men qazaq kınosynyń ta­rı­hyna endi. Osylaısha L.Ǵalymjanova, O.Súleı­menov, M.Áýezovter­men bir­ge «ja­ńa tolqyn» kıno­­nyń dúnıege kelýine sebepker bol­dy. 

Slambek Táýekeldiń qa­zaq kınosyn nasıhat­taý­daǵy ta­ǵy bir mańyzdy jobasy – 1996 jyly Táýel­sizdigimizdiń bes jyl­dy­ǵyna ári kıno óneriniń júz jyldyǵyna oraı «Sı­ne­ma-100» halyq­ara­lyq kınomarafonyn uıym­­­dastyrdy. Álemniń 23 mem­leketin aralap ót­ken kıno­marafon, shynynda da, Ortalyq Azııa, TMD, Eýropa elderiniń má­denı ómirinde erekshe oqı­ǵa retinde oryn alǵany esi­mizde. Sondaı-aq, 1998 jy­ly tuńǵysh ret ótken, bú­­ginderi Qazaqstannyń ǵana emes, álemdik kıno óne­ri­niń keńistiginde ma­ńyz­­­dy sharalardyń birine aı­nalǵan «Eýrazııa» ha­lyq­­ara­lyq kıno­festıvalin uıym­dasty­rý­shylardyń bi­ri boldy. 

Jalpy, Slambek Táýe­kel­­ge sýretker retinde tul­ǵa jáne halyq, tulǵa jáne qoǵam ta­qyryptary asa jaqyn. Ýaqyttyń, keıip­kerdiń beı­nesi tutastyqtan jeke-jeke bólshekterge bó­linip baryp, sol tutas­tyq­qa qaıta oralady. Máselen, «Sátbaev: ǵasyr adamynyń tolǵaýy» (2000) atty derekti fılmin ala­ıyq. Slambek Táýekel uly ǵalym­nyń beınesin kór­setýde shy­ǵar­mashylyq izdenisterge toly qyzyqty joldy tań­daı­dy. Shynynda da  bul fılmniń jeke tul­ǵalardyń ómirine arnal­ǵan biraz eńbek­termen sa­lys­­tyrǵanda erek­sheligi kóp. Arhıv materıaldaryn uıymdastyrý, kıne­ma­to­­grafııalyq formasy­ ja­ǵynan óte qyzyqty shyq­­qan bul fılmde tek keıip­kerdiń ǵana emes, ol ómir súrgen ýa­qyttyń, halyq­tyń beınesi kezek­tese oty­ryp, aldyńǵy qatarǵa biri­nen keıin biri shyǵady. Osy­laısha olar bir kezde tutas beınege aınalady. Nátı­jesinde ýaqyt, halyq, Sát­baev birtutas beıne bolyp shyǵa keledi. 

Slambek Táýekeldiń fılm­­derinde keıip­ker­lerine de­gen ǵajap bir súıis­penshilik, syı-qur­met, iltıpat bar. Ol úshin árbir keıipker – qaı­ta­lanbas, aıaýly da názik álem. Kınematografııalyq qa­lyp­­qa salarda oǵan ózi úshin baǵa jetpes asa bir qundy álemdeı nazar aýdarady. Ásirese belgili teatr jáne kıno ártisteri Ta­mara Qosybaeva, Saǵı Áshimov, Kenenbaı Qo­ja­be­­kovterdiń ómiri men shy­ǵarmashylyǵyna arnal­ǵan «Aktrısa apa» (2008), «Sa­ǵynysh» (2011) jáne «Tózim» (2013) derekti fılmderin osyndaı shy­ǵar­malarynyń qatary­nan eke­nin aıtqymyz keledi. 

Tulǵa jáne qoǵam, ýaqyt jáne halyq – Slambek Táýe­keldiń «Batyr Baıan» (1993), «Mahambet» (2008), «Jer­uıyq» (2010) atty kór­kemsýretti fılmderine de tán taqyryptar. Belgili kıno­­tanýshy Baýyrjan Nóger­bek «Istiń adamy» degen maqalasynda «Slam­bek Táýekel rejısser retin­de halyqtyq kınonyń dás­túrlerin jalǵastyryp keledi» dep jazdy («Kıno­man» jýrnaly, №4, 2008, 13-bet). Shynynda da Slam­bek Táýekel – tek de­rekti shyǵarmalarymen ǵana emes, kórkemsýretti fılm­­de­­rimen de halyqtyq kıno tú­sirip kele jatqan rejısser.

«Bulaq kórseń kó­zin ash» deıdi qazaq. Búgin­deri Qazaq ulttyq óner ýnı­versıtetinde bola­shaq rejısserler men prodıý­serlerdi tárbıelep júrgen Slambek Táýekel jas kıne­matografısterdiń shy­ǵar­mashylyǵyn únemi qol­daýdan, aqyl-keńesin berýden jalyqqan emes. Olar túsirgen bir jaqsy fılmdi kóre qalsa, shynaıy qýanǵan sátterine talaı kýá boldyq. «Ustazy jaqsynyń – ustanymy myq­ty» deıdi. Erteń qazaq kınosyna dál ózindeı adal qyzmet etetin jalyndy, daryndy jastardyń kelip qosylatynyna, árıne, bek senimdimiz.         Názıra RAHMANQYZY, kınotanýshy, ónertaný kandıdaty