Álemde týrızm salasyn jan-jaqty damytyp, tabys kózine aınaldyryp otyrǵan memleketter az emes. Basqalardy bylaı qoıǵanda, sońǵy jyldary «joqtan bar jasap otyrǵan» kórshiles Qyrǵyz eliniń Ystyqkól jaǵalaýy jasaryp, túlep kele jatqandaı kórinedi.
Al Bishkekten Toqmaq qalasy baǵyty kúre jolyndaǵy on shaqty shaqyrym qashyqtyqta boı kótergen «Gavaı araldary» keremetteı demalys oryndaryna aınalyp, ózimizdiń Astanadan da qydyryp keletin jastar kóptep kezdesip jatady...
Kıeli Shý óńiri tabıǵatynyń kórkem, dalasy darhan da shýaqty shapaǵatymen el-jurtyna baq-bereke men yrys syılaǵan qutty meken ekendigi el-jurtqa belgili. Batysyn oblystyń teń jartysyna jýyq jerin qamtyǵan Moıynqum alqabynyń qumdy-qyrqaly tóbeleri, shyǵysyn Kindiktas sileminiń batys bóligi, ortalyq jáne soltústik bóligin Shý-Ile taýlarynyń Aıtaý, Hantaý, Ańyraqaı taýlary men Jýsandala ústirtti dalasy alyp jatyr. Jyl sanaýymyzdyń bas kezinde saqtardyń ornyn Qańly men Úısin taıpalyq odaqtarynyń basqany belgili. Al besinshi ǵasyrdyń orta tusynda Shý óńirinde de qalalyq mádenıet boı kóteredi. Orta ǵasyrda ómir súrgen arabtardyń uly ǵalymynyń biri – ál-Maksıdı óziniń bir eńbeginde Shý ózeniniń qaptalyna ornalasqan Balasaǵun qalasy jaıly kóp maǵlumat beredi. Búginde IýNESKO sheńberinde Balasaǵun orny, ıaǵnı Aqtóbe qalashyǵy júıeli túrde zerttelip, aspan asty murajaıy qurylystary júrgizilýde. Ásirese Shý óńiriniń esimi álemge áıgili Zulqarnaıynnyń ózin aılakerligimen bitimge kelýge májbúr etken ataqty Shý batyr esimimen tyǵyz baılanysty. Sondyqtan burynǵy Hodjent ózeni qaǵan Shý esimimen atalady.
Jaısan dalasyndaǵy arheologııalyq eskertkishter ǵylymǵa jańadan enip jáne zerttelip jatqandyqtan, aldaǵy ýaqytta túrki taıpalarynyń kóne tarıhyn oqyp bilýde mańyzdy orynǵa ıe. 2001 jyly bastalyp, búginge deıin jalǵasqan ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjesinde Jaısan ǵıbadathanasynda 37 kýlttik-memorıaldy keshen men petroglıfter shoǵyry anyqtalyp, zertteldi. Kóp jylǵy arheologııalyq qazbalar barysynda tabylǵan qundy derekterdi zerdelep taldaǵanda Jaısan dalasyndaǵy kóne túrki ǵuryptyq eskertkishteri qazaq jáne túrki tildes halyqtardyń ortaq murasy bolyp tabylady. Bul eskertkishterdiń hronologııalyq sheńberi zertteýshi-ǵalym Aıman Dosymbaevanyń boljamy boıynsha VI-VIII ǵasyrlardy qamtıdy...
Ýaqyt óte kele Shý óńiriniń elimizdiń shejiresinde asa zor mańyzǵa ıe bolýy HV ǵasyrdyń orta tusynda Qazaq handyǵynyń qurylýyna tuspa-tus keledi. Osy týraly tarqatyp aıtsam. 1428 jyly Baraq han ólgen soń Deshti Qypshaqtaǵy saıası bılik Ábilhaıyr hanǵa kóshedi. Iаǵnı 1457 jyly jazdyń sońynda Ábilhaıyr han Syǵanaq túbinde qalmaqtardan jeńilgennen keıin Kereı men Jánibek sultandar qaramaǵyndaǵy ulysymen Moǵolstanǵa qaraı kóshedi. Tarıhı ańyz boıynsha kóshýge Qobylandy batyr men Aqjol bı arasyndaǵy daý-janjal sebep bolǵan desedi. 1457 jyly kúz aıynyń sońynda kóship kelgen eki sultan ulystary Shýdyń tómengi boıynda qystap shyǵyp 1458 jyldyń erte kókteminde Kereıdi aq kıizge kóterip han saılaıdy (B.Qoıshybaevtyń deregine júginsek, bul uly oqıǵa 1456 jyly júzege asqan).
Shýdyń tómengi boıyn qystap shyqqanyn eskersek, Kereı hannyń taqqa otyrǵan jeri Moıynqum aýdanynyń Hantaýy ekendigi shyndyq. О́ıtkeni sol aımaqta «Han taqtary», «Han qorasy», «Hannyń joly» sııaqty jerlerdiń barlyǵymen qosa, taýdyń Hantaýy atalýynyń ózi rastap turǵan joq pa?! 2015 jyly Naýryz merekesi qarsańynda Shý aýdanynan birqatar tarıhshy ustazdarmen Qazaq handyǵynyń týy tigilgen Hantaýyna aýdan ákimdiginiń qoldaýymen avtokerýen uıymdastyrǵanbyz. Sapar barysynda Hantaý stansasynan 20-25 shaqyrymdaı qashyqtyqta ornalasqan «Úlken Hantaǵy», «Kishi Hantaǵy» jáne «Bala Taǵymen» tanysyp, dańqty shopan, Eńbek Eri Shoman Sháripbaev aqsaqal men jol kórsetýshi Ǵalym Qurmanǵalıulynyń aıtýy boıynsha «Han Taǵylardyń» ushar basynda Handar jan-jaqtaryn sholyp, aqylgóı keńesshilerimen aqyldasyp, minber retinde paıdalanyp kópshilikpen jıyn ótkizip turatyn bolýy kerektigin bildik. Shý aýdanynyń Dalaqaınar aýylynan 10 shaqyrymdaı jerde 4-5 qaraýyl tóbeler oryn tepken jáne soltústik baǵyttaǵy 50 shaqyrymdaı jerde Hantaýynyń tústigindegi Suńqar mańynda 5 tóbeshik anyq kórinedi. Jaý áskerleri kórine bastaǵannan-aq, alǵashqy qaraýyl tóbelerden ot jaǵyp belgi berilgennen keıin Suńqardaǵy tóbelerden jaǵylǵan ottarmen 30 shaqyrymdaı qashyqtyqtaǵy Han taǵyndaǵylar qarýly jasaqtaryn daıyndaı bastaǵany anyq.
Ańyz deregi boıynsha Joshy balasynyń ólimine baılanysty «Aqsaq qulan» kúıiniń shyǵýyna sebepker bolǵan ordyń da izi saırap jatyr. Joshy han da kóp turaqtamaı teristikke bet alyp, keıinirek arqa tósindegi Ulytaý baýraıyndaǵy Qarakeńgir ózeniniń boıynda qaıtys bolyp, oǵan kesene de turǵyzylǵany beseneden belgili. Onshaqty aıtýly ǵalymdardyń redaksııalyq keńesimen Almatydan 2006 jyly jaryqqa shyqqan «Tarıh Ata Qazaq handyǵy» kitabynyń 20-betinde: «Kereı han Qazaq handyǵyn 10 jyldaı bılegen. Ańyz boıynsha Hantaýy eteginde jerlengen», dep taıǵa tańba basqandaı anyq jazylǵan. 1465-66 jyldary Kereı han qaıtys bolǵannan keıin Jánibek han bılikke keldi dese, ony rastaǵandaı marqum Shoman Sháripbaev aqsaqal kórikti jerlerdiń biri – Hantaýynyń baýraıyndaǵy Terekti ózeniniń boıyna alǵashqy qazaq hanynyń jerlengendigin aıtyp ketip edi.
Bıyl «Merke-Býrylbaıtal» halyqaralyq avtojolynyń qurylysy bastalmaqshy. Osy kúrejol «Han taqtarynan» nebári 7-8 shaqyrym, al «Han qorasynan» 15 shaqyrymdaı qashyqtyqtan ǵana ótetinin eskersek, tabıǵatymyzdyń ózi tartý ete bizge syılaǵan baǵa jetpes qundy dúnıelerdi qazaqstandyqtar turmaq, sheteldik qonaqtardyń tamashalaýyna da múmkindik týǵyzǵan bolar edik. Árıne halqymyzdyń mártebesin kóteretin mundaı ıgi sharany oblys ákimi A.Myrzahmetov te qoldap, elimizdegi kıeli oryndardyń qataryna enýge atsalysatyn shyǵar degen úmittemin.
Máken ÝAQTEGI, Shý aýdanynyń qurmetti azamaty
Jambyl oblysy