Jıddadaǵy úlken jıyn

Qazaqstan Respýblıkasy Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy­nyń (IYU) tóraǵasy retinde birqatar jumystar atqarýda. Eli­miz­diń Syrtqy ister mınıstri Erjan Qazyhanov osy uıymdaǵy tóraǵalyq sheńberinde Jıdda qalasyna kelip, IYU shtab-pá­terinde mınıstrlik deńgeıindegi Atqarýshy komıtettiń keńeı­tilgen otyrysyn ótkizdi. Jaqsybaı SAMRAT –  Jıddadan. Saýd Arabııasy – batysynda Qyzyl teńiz, soltústik-shyǵy­syn­da Parsy shyǵanaǵymen shaı­y­latyn Arab álemindegi jer kólemi jaǵynan iri memle­ket­terdiń biri. Ol Iordanııa, Irak, Kýveıt, Katar, BAÁ, Oman jáne Iemen memleketterimen shektesedi. Bul eldi «Eki meshittiń eli» dep te ataıdy. О́ıtkeni, munda Mekke men Medıne sekildi Islamnyń eki qasıetti qalasy ornalasqan. Jyl saıyn 4 mln.-ǵa jýyq adam qajylyq paryzyn óteýge keledi. Saýd Arabııasynyń ataýy basqarýshy áýlettiń (Saýdıtter) esiminen alynǵan. Qazir álemde basqarýshy áýlettiń ataýyn alǵan Saýdııadan basqa Iordanııa Hashımıttik koroldigi jáne Lıhtenshteın ǵana bar. Saýd Arabııasynyń aýmaǵyn­da munaıdyń álemdegi asa iri qory shoǵyrlanǵan. Sonyń ar­qasynda Saýdııa munaı eksporty boıynsha álemde eń aldyńǵy oryndardyń birin alady. 2009 jyly munaı óndirý men eks­porttaý boıynsha álemde Reseıden keıingi ekinshi oryndy ıelendi. Munaı eksporty syrtqa taýar shyǵarý balansynda 95 paıyzdyq úlesti qamtyp otyr. Sonymen birge, ol el kirisiniń 75 paıyzyn quraıdy. Jıdda – Saýd Arabııasynyń batys bóliginde ornalasqan asa iri qalanyń biri. Onyń halqy 3,6 mln. adam. Eldiń astanasy Er-Rııadtan keıingi úlken qala osy. Qyzyl teńizge shyǵatyn eń úlken portty qala da osy. Jyl saıyn Mekke men Medınege qajylyq paryzyn atqarýǵa kememen keletin mıllıondaǵan musylman al­dymen osy qalaǵa túsedi. Mekke men Jıddanyń arasy 75 sha­qyrym. Munyń ózi qala bıýd­je­tiniń kiris bóligin eselep art­tyrady. Jıdda Almaty qala­symen baýyrlas shahar bolyp tabylady. Eki qalanyń arasynda tyǵyz yntymaqtastyq ornaǵan. Álemde BUU-dan keıin ekinshi halyqaralyq uıym bolyp ta­by­latyn Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń shtab-páteri osy qa­lada ornalasqan. IYU musylman áleminiń múddesin halyqaralyq arenada qorǵaıtyn jalǵyz aı­maqtyq uıym bolyp tabylady. Qazir ol Azııa, Afrıka, Eýropa jáne Ońtústik Amerıka elde­riniń 1,6 mlrd. halqy bar 57 memleketiniń basyn qosyp otyr. Uıymnyń ózi 1969 jyly qu­ryl­ǵan. Qazir onyń túrli fýnksııalar at­qaratyn ınstıtýttarynyń sany 26-ǵa jetken. Qurylǵan kezinen 2011 jyly Qazaqstanda bol­ǵan Syrtqy ister mınıstr­leriniń 38-sessııasyna deıin uıym Islam Konferensııasy Uıymy dep atal­dy. Osy sessııada onyń ataýy Qazaqstan Pre­zıdentiniń usynysymen Islam Yntymaq­tas­tyǵy Uıymy degen jańa ataý aldy. Búgingi kúni IYU qaras­tyra­tyn negizgi máseleler qatarynda arab-ızraıl kıkiljińin retteý, «sozylmaly syrqattardyń» emin tabý, terrorızm men ekstremızmge qarsy kúres, jappaı qyryp-joıa­tyn qarýlardy taratpaý, adam qu­qyn qorǵaý sekildi problemalar bar. Sondaı aq, Afrıkanyń kedeı elderine ekonomıkalyq kómek, olar­­dyń orta jáne shaǵyn bıznesterin qoldaý, týrızm men kólik salasyn damytýǵa járdem berý sııaqty máseleler qaras­ty­ry­lady. Qazaqstan tóraǵalyǵy sheńbe­rinde 2011 jylǵy 17 tamyzda Ys­tambul qalasynda Somalı máse­lelerine arnalǵan Atqarý komı­tetiniń otyrysy bolyp ótti. Al 19 qyrkúıekte Nıý-Iorkte Atqa­rý­shy komıtet músheleriniń beıresmı kezdesýi , al 22 qyr­kúıekte osy qalada IYU – EO sheń­be­rinde otyrys boldy. 29 qyr­­kúıek pen 1 qazan aralyǵynda Astanada IYU-ǵa múshe-memleketter Den­­­­saýlyq saqtaý mı­nıstr­leriniń 3-shi konferensııasy ótti. 2011 jyldyń 17-20 qazany aralyǵynda IYU Ekonomıkalyq jáne saýda jónindegi Turaqty ko­mı­tetiniń 27-sessııasy sheńbe­rin­de Ystambul qalasynda Qazaq­stan­nyń tóraǵalyǵymen Ortalyq Azııadaǵy yntymaqtastyq jónin­degi Is-qımyl josparyn iske asy­rýdy talqylaǵan 1-shi otyrys boldy. IYU sheńberinde azyq-túlik qaýipsizdigi júıesin qurý jónin­de­gi Qazaqstannyń basta­ma­sy ta­bys­­ty iske asýda. Osy oraıda Az­yq-túlik qaýipsizdigi jónin­degi ke­ńes qurý týraly tıisti qu­jat­tar­dy ázirleý jumystarynyń sapa­ly júrgizilgenin atap aıtqan abzal. Qazaqstannyń uıym sheń­be­rinde energetıka salasy boıynsha ınvestısııalyq jáne tehnolo­gııa­lyq yntymaqtastyq ornatý, Sha­ǵyn jáne orta bıznesti damytý qoryn qurý, Islam bankıngin da­mytý jónindegi usynystary Islam Damý banki tarapynan qoldaý tapty. Sonymen birge, Prezıdent N.Nazarbaevtyń qazaqstandyq tóraǵalyq sheńberinde musylman ekonomıkasynyń on jetekshi eli­niń únqatysý alańyn qurý, IYU G20 forýmyna IYU qatysýy jónindegi bastamalary iske asy­rylýda. Al aldaǵy ýaqytta qazaq­stan­dyq tóraǵalyq sheńberinde din­ba­sylardyń halyqaralyq forýmy, «Islamnyń TMD elderindegi ró­li» atty konferensııa, Islam Ǵy­lym akademııasynyń otyrysy sııaqty birqatar sharalar ótedi. Sonymen birge, Afrıka men Taıaý Shyǵys elderi máseleleriniń tu­raqtanýy, Somalıge gýmanı­tar­lyq kómek berý sekildi máseleler de nazardan tys qalmaıdy. IYU Atqarýshy komıtetiniń Jıddadaǵy keńeıtilgen otyrysy týraly kelesi nómirde habar­laı­tyn bolamyz.