Prezıdent jáne Qazaqstan áıelderi

Qazaqstan Prezıdenti qashanda otbasy men áıelder jaǵdaıyn jaqsartý máselesine basa kóńil bólip keledi. Bul oraıda Elbasy­nyń: «...táýelsiz Qazaqstan áıelderiniń  saıası jáne ekonomıkalyq mártebesin arttyrý – ýaqyt talaby, bul maqsatqa jetý meniń udaıy nazarymda» (N.Á.Nazarbaevtyń 1998 jyly ótken Qazaqstan áıelderiniń II fo­rýmynda sóılegen sózinen) degen sózderin zalda otyryp tyńdaǵan, gazetterde shyqqan kezde qoldan qolǵa ótkizip oqyǵan qoǵamnyń názik jandy bóligi jaqsy biledi. Al Prezıdent sóziniń ómirdegi kórinisi – sol jyldyń 22 jeltoqsanynda óz Jarlyǵymen Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyn­daǵy Otbasy jáne áıelder isteri jónindegi ulttyq komıssııany qurýy boldy. Memleket basshysy: áıelder men olar­dyń otbasy músheleriniń densaýlyǵyn jaq­sartý, eldiń qoǵamdyq-saıası ómirine áıel­der­diń belsene aralasýy jáne olardy sheshim qabyldaý deńgeıine joǵarylatý, áıel­derdi ekonomıkalyq ilgeriletý jáne áıel­derge qatysty zorlyq-zombylyqty joıý dep Ulttyq komıssııa qyzmetiniń tórt ba­ǵy­tyn aıqyndap bergen-di. Sonyń negizinde Qa­zaqstan Respýblıkasynda áıelderdiń jaǵ­daıyn jaqsartý boıynsha ulttyq is-qı­myl  jospary ázirlenip, soǵan oraı Memleket basshysy aıqyndaǵan basymdyqtar bas­shy­lyqqa alynyp keledi. Biz atqarylǵan ju­mystyń bárin bir maqala aıasynda jipke tizgendeı aıtyp shyǵýdy maqsat etpedik, alaıda, osy tórt baǵyt boıynsha jasalǵan qadaý-qadaý is-sharalarǵa toqtalyp ótken jón dep oılaımyz. Áıelder men olardyń otbasy músheleri­niń densaýlyǵyn jaqsartý baǵytynda at­qa­ryl­ǵan isterdiń maǵynasyn «Áıel den­saý­ly­ǵy – ult densaýlyǵy» degen sózderge syı­ǵyzýǵa bolady. Elimizde anemııa men ıod tapshylyǵynan týyndaıtyn aýrýlardyń urpaq densaýlyǵyna tóndiretin qaterin zerdeleı kele komıssııa bul máselege jurt­shy­lyq nazaryn aýdaryp qana qoımaı, Azııa damý bankiniń qarjylaı qoldaýymen quny bir mıllıon AQSh dollary turatyn, as tuzyn ıodtaýǵa, undy temir preparattarymen, vı­tamındi-mıneraldy qospalarmen baıy­tý­ǵa arnalǵan   jabdyqtardyń kásiporyn­dar­da ornatylýyna bastamashy boldy. Sút bezi raginiń aldyn alý, ony erterek anyqtap, emdeý boıynsha júrgizilgen ju­mys jaqsy nátıje bere bastady. Dúnıe­júzilik bankpen birlese júrgizgen joba sheńberinde ár jyldary Astana, Almaty, О́skemen, t.b. qalalarda sút beziniń ragin erterek anyqtaý ortalyqtary ashyldy. Bul jumys bıyl da jalǵasyn taýyp, osy jazda Almatyda «Sút bezi ragine birge qarsy tu­raıyq!» taqyrybyna arnalǵan qaıyrym­dylyq marshymen is-sharalardyń kelesi sıkly bastaldy. Ulttyq komıssııa – ózindik  bıýdjeti joq uıym, biraq qarajat joq dep qarap otyrýǵa bolmaıdy. Sondyqtan bul saladaǵy ju­mysymyzdy biz kóbinese halyqaralyq uıym­dardyń kómegine súıenip atqaramyz. Aıtalyq, BUU-nyń Halyqtyń qonystaný qory jáne Balalar qorymen birlesip, res­pýblıkanyń bes oblys ortalyǵy men Astanada halyqtyń urpaqty bolý densaýlyǵyn, ana men bala densaýlyǵyn saqtaý baǵdar­la­malary iske asyrylyp keledi. Atyraý qalasynda «Deni saý urpaq – Qazaqstannyń bolashaǵy» aksııasy ótkizi­lip, perzenthana men áıelder konsýl­ta­sııa­syna 83 myń AQSh dollary turatyn jab­dyq ornatyldy. «Shevron Teksako» kompa­nııa­symen ýaǵdalastyqtyń arqasynda res­pýb­lıkalyq Pedıatrııa ortalyǵyna qarjy­laı kómek kórsetildi. Álemge áıgili «Leıka», «Alkon» fırmalarynyń demeýshiligimen Almaty oblysynda aýyl turǵyn­da­ryna, sonyń ishinde áıelder men balalarǵa bilikti  oftalmologııalyq kómek kórsetý ak­sııa­sy ótkizilip, Qazaq kóz aýrýlary ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýtyna qazirgi zamanǵa laı­yq operasııa jasaý jabdyǵy syıǵa tar­tyl­dy. Aıta bersek, mundaı mysaldar óte kóp. Qurylǵan kezinen bastap Ulttyq komıssııa óz qyzmetiniń quqyqtyq negizin qalaýǵa basty nazar aýdarǵanyn aıta ketýimiz kerek. Dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń teń dárejeli áriptesi bolyp kirigý úshin halyqaralyq qa­tynastardy retteıtin qujattarǵa qosylyp, ony Parlamentte bekitý shart. Bul rette BUU-nyń «Balanyń quqyqtary týraly», «Áıelderdiń saıası quqyqtary týraly», «Tur­mystaǵy áıeldiń azamattyǵy týraly», Halyqaralyq eńbek uıymynyń áıelder men balalarǵa qatysty konvensııalary ra­tı­fıkasııalandy. «Otbasy úlgisindegi balalar aýyly jáne jasóspirimder úıleri tý­ra­ly»,  «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy balalar quqyqtary týraly», «Otbasy jáne neke týraly», «Turmystyq zorlyq-zombylyq pro­fılaktıkasy týraly», «Erler men áıel­derdiń teń quqyqtary men teń múmkin­dik­teriniń memlekettik kepildikteri týraly» jáne basqa da zańdar qabyldandy. Eldiń qoǵamdyq-saıası ómirine áıelder­diń belsene aralasýy jáne olardy sheshim qabyldaý deńgeıine joǵarylatý jaıyna kel­sek, Prezıdentimizdiń bul baǵyttaǵy saıasatty dáıektilikpen júrgizip kele jat­qanyn aıtqan abzal. Otbasy berekesin oıla­ǵan er-azamat jaqsylyqty áýeli áıeli men bala-shaǵasyna jasaıtyny sııaqty, Otan berekesin oılaǵan Elbasy respýblıka áıel­deri men balalaryna jaǵdaı jasaýda basqa el basshylarynan ozyq, jańashyl  qadam­dar­ǵa bardy. Buǵan bıik minberden aı­tyl­ǵan: «Keńesten keıingi keńistik aýmaǵynda otbasynyń, áıelder men balalardyń quqyq­tary men zańdy múddelerin qorǵaý sala­syn­da memlekettik saıasatty iske asyrýdyń mun­daı tetigi joq» (N.Á.Nazarbaevtyń 2004 jyly ótken Qazaqstan áıelderiniń IV forýmynda sóılegen sózinen) degen sózderi de dálel. Áıelderdiń eldiń qoǵamdyq-saıası ómiri­ne belsene aralasýy, olardy sheshim qabyl­daý deńgeıine joǵarylatý týraly tapsyr­ma­ny oryndaý úshin halqymyzdyń mentalıteti eskerile otyryp, túrli jobalar júzege asy­ryla bastady. Bul rette asyl ana, jaq­sy jar bola bilgen áıeldiń – ujym uıyt­qysy, isker basshy, belsendi azamat retindegi beınesin qalyptastyrýdaǵy buqaralyq aqparat quraldarynyń róli zor bolǵanyn aıta ketýimiz kerek. Áıel kóshbasshylyǵyn arttyrý maqsa­tyn­da sondaı-aq halyqaralyq uıymdardyń qoldaýymen, memlekettik organdarmen, saıası partııalarmen, úkimettik emes uıymdar­men, joǵary oqý oryndarymen birlesip semınar-trenıngter, konferensııalar, dóńge­lek ústelder ótkizildi. Parlamentte «Otbasy» depýtattyq toby qurylyp, oǵan qos palatanyń 23  depýtaty kirdi. Búginde komıssııa ataýynyń «Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy  Áıelder isteri jáne otbasylyq-demogra­fııa­lyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa» dep ózgerýi Memleket basshysynyń jumy­symyzda otbasy qundylyqtaryna basym mán beretininiń taǵy bir dáleli der edik. Erler men ákelerdiń mártebesin, otbasynyń be­delin arttyrý mindetin kózdep, bıyl     10-20 mamyr aralyǵynda barlyq oblys orta­lyq­tarynda, qalalar men aýdandarda, shal­ǵaı  aýyldarda tuńǵysh ret ákeler sletin ót­kizdik. Bul elimizde Ákeler qoǵamdyq qoz­ǵalysynyń bastaýy boldy jáne bizdiń oıy­myzsha,  óskeleń urpaqty tárbıeleýge qo­maq­ty úles bolyp qosylary anyq. Bizdiń usy­nysymyz boıynsha endi mundaı is-sharalar jyl saıyn  1 qyrkúıekten bastap bar­lyq mektepterde ótkizilip, halyqaralyq otbasy kúni, ıaǵnı 15 mamyrda qorytyn­dysy shyǵarylatyn bolady. Jalpy, Ulttyq komıssııa áıel taqy­ry­by men otbasy taqyrybyn eshqashan bir-bi­rinen ajyratqan emes. О́tkizilgen «Demo­gra­fııalyq ózgerister jaǵdaıyndaǵy otba­sy­lyq saıasat: negizgi tujyrymdamalar jáne halyqaralyq úrdister», «Ortalyq Azııa jáne Qazaqstan áıelderin saıası jáne ekonomıkalyq ilgeriletý», «Otbasy men balalarǵa qatysty  memlekettik   saıasat – olardy iske asyrý joldary», «2020 stra­te­gııa­sy: áıelder úshin jańa múmkindikter», «Demografııalyq ahýal: problemalary jáne perspektıvalary», «Áıel jáne otba­sy­lyq qundylyqtar – qýatty memleket negizi», «Genderlik teńdik strategııasyn iske asyrý tetikteri»,  «Berik otbasy – memlekettilik negizi»  sııaqty konferensııa taqy­ryptary da osyny rastaıdy. Elbasynyń  Jarlyǵymen «Qazaqstan Res­pýblıkasyndaǵy 2006-2016 jyldarǵa ar­nalǵan genderlik teńdik strategııasy»  bekitildi. «Qazaqstan áıelderiniń saıasattaǵy, bıznestegi jáne áleýmettik saladaǵy róli» taqyrybyna arnalǵan dóńgelek ústelde onyń jumysyna qatysqan el Prezıdenti bı­liktiń atqarýshy jáne ókildi býyn­daryn­daǵy áıelder sanyn ulǵaıtý qajettigin taǵy da atap kórsetti. Astana men Almatyda, el óńirlerinde genderlik teńdik strategııasyn túsindirýdi maqsat etken «Genderlik teńdik strate­gııa­syn iske asyrýdyń praktıkalyq tetikteri», «Qazaqstanda genderlik saıasatty ilgeriletýge er adamdardyń kózqarasy», «Gender: áıel­der men erler», «Qazaqstandaǵy áıel­der quqyqtary boıynsha monıtorıng jáne eseptilik», «Genderlik saıasat jáne áleý­met­tik qatynastardyń ózekti problemalary» taqyrybynda is-sharalar ótkizilýi – Prezıdentimiz aıqyndaǵan baǵyttardy iske asyrý úshin júrgizilgen jumystyń bir parasy ǵana. Áıelderdi sheshim shyǵarý deńgeıine jo­ǵa­rylatý ıdeıasynyń naqty iske asyrylýyn Qazaqstan áıelderiniń  2011 jylǵy 5 naý­ryzda ótken alǵashqy sezinde Elbasynyń Prezıdent Ákimshiligine «Nur Otan» ha­lyq­tyq-demokratııalyq partııasymen birge áı­el­derdi sheshim shyǵarý deńgeıine joǵary­la­týdyń naqty sharalaryn qabyldaý týraly bergen tapsyrmasy jandandyra tústi. Bıyl 17 maýsymda qabyldanǵan «Neǵurlym daıar­lyǵy bar, qoǵam men memleket ómiriniń túrli salalarynda qyzmet atqaratyn áıel­der qatarynan olardy sheshim qabyldaý deń­geıine ilgeriletý boıynsha 2016 jylǵa deıingi is-qımyl jospary»  negizinde memlekettik organdarda kadrlar rezervteri qa­lyptastyrylýda. Áıelderdi ilgeriletýge tek memlekettik organdarda ǵana emes, iri uıymdarda da monıtorıng júrgiziletin bolady. Mundaı tizbe Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligimen birigip jasaldy. Sondaı-aq saılanbaly jáne saıası memlekettik qyzmetterde áıelderdiń ókil­di­gin ulǵaıtý jóninde usynymdar ázirlenip, olar memlekettik organdar men saıası partııalarǵa jiberildi. Áıelderdi ekonomıkalyq turǵydan ilgeriletý jaıyna kelsek, Qazaqstan ekonomı­ka­synyń qýatty qanaty – áıelder kásip­ker­liginiń qarqyndy damýyn Elbasy: «...ma­man­dardyń esepteýinshe, qazaqstandyq áıel­der búginde eldiń ishki jalpy óniminiń 40 paıyzdaıyn qalyptastyrady. Osynda otyrǵandardyń kóbi – keshegi qapshyq tasýdan búginde sapaly ónim shyǵaratyn kásip­oryn qurýǵa deıingi joldan ótkender», –  dep atap kórsetýi (N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan áıelderiniń sezinde sóılegen sózinen) biraz jaıtty aıtyp turǵany anyq. Iá, júrgizilgen jumystardyń arqasyn­da áıelderdi ekonomıkalyq turǵydan ilgeriletý úshin respýblıkalyq bıýdjetten áıel­der kásipkerligin damytýǵa arnalǵan qara­jat bólýge qol jetkizildi.  Otbasy men áıel­diń jaǵdaıyn jaqsartý máseleleri Qa­zaqstan Respýblıkasyn áleýmettik-ekono­mı­kalyq damytýdyń ár jyldardaǵy ındıkatıvtik josparlaryna engizilýi de úlken jetistik edi. Osy jerde áıelderdi óz bıznesin ashýǵa úıretýdiń máni zor ekenin aıta otyryp, bul jumysta Ulttyq komıssııaǵa senimdi seriktes bola bilgen «Damý» ká­sip­ker­likti qoldaý qory, Qazaqstan kásipker áıelderiniń odaǵy, О́rkenıetter alıansy, Qazaqstan isker áıelderiniń odaǵy, «Qazaq­stan­nyń mıkroqarjy uıymdarynyń qaý­ym­dastyǵy»,  t.b. uıymdardy atap ótken jón. 2002 jyldan bastap Elbasynyń qol­daýy­men áıelder kásipkerligin damytý baǵdarlamasy iske asyrylýda. Eger jobany iske asyrýdyń alǵashqy jylynda 150 mln. teńge bólinse, 2011 jyly bul 15 ese derlik ulǵaıyp, 2,2 mlrd. teńge qarastyryldy. 2005-2015 jyldarǵa arnalǵan áıelder kásipkerligin mıkrokredıtteý baǵdarlamasy qabyldanyp, sońǵy eki jyldyń ózinde ǵana 1,3 mıllıard teńgeden astam mólsherde mıkrokredıt berilgeni bul baǵytta memleket tarapynan da qýatty qoldaý bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birlesip, aýyl áıelderiniń bıznesine qoldaý kórsetý máseleleri zerdelendi. «Áıelder aýylymyzdyń tynysy – eńbektegi yrysy», «Genderlik aspekt eskerile otyryp, aýyl turǵyndaryn mıkrokredıtteýdi damytý», «Bıznestiń jol kar­tasy-2020» baǵdarlamasyn iske asyrýdaǵy kásipker áıelderdiń orny», «Qazaqstanda jeke kásipkerlikti damytýdyń genderlik aspektisi» taqyrybyna is-sharalar ótkizilip, Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrli­gi­niń áıelder kásipkerligin damytý boıyn­sha jumysy tyńdalýyn – osy baǵytta at­qarylǵan kóp jumystyń birer mysaldary der edik. Áıelderge qatysty zorlyq-zombylyqty joıý máselesi de jumysymyzdyń basym baǵyttarynyń biri bolyp otyr desem, Ulttyq komıssııa óz jumysynda áıelderge qatysty zorlyq-zombylyqqa qarsy kúreske erekshe mán berip, barsha is-sharalardy osy salada qyzmetin júzege asyratyn  organdarmen yntymaqtastyqta júrgizip keledi. Ishki ister mınıstrliginde áıelderge qatys­ty zorlyq-zombylyqpen kúres jónindegi arnaıy bólimshe qurylýy osy sózimizdiń bir aıǵaǵy bolsa, halyqaralyq uıymdar ótkizetin aksııalar («Zorlyq-zombylyqsyz 16 kún», «Turmystaǵy zorlyq-zombylyqqa jol bermeımiz!» jáne t.b.)  men áıelderge qatysty zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýdy memlekettik organdar men qoǵamdyq ınstıtýttar is-qımylynyń tıimdiligin arttyrý kózdelgen is-sharalarǵa da atsalysýdamyz. Árıne, aıta berse, mundaı ıgi ister qatary az emes. Onyń bárin shaǵyn maqala aıasynda tizip shyǵýdyń da múmkindigi joq. Son­dyqtanda óz sózimizdi qoǵamdaǵy oń ózgeristerge qarap, ul-qyzdarynyń bilim alýy, eńbek etýi, baqytty bolýy Elbasy saıasatynyń arqasy ekenin analarymyz jaq­sy túsinetinin jáne Ult kóshbasshysyna zor senim artatynyn aıtýmen aıaqtaǵymyz keledi. Gúlshara ÁBDIQALYQOVA, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy  Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń tóraıymy.