Nursultan NAZARBAEV: Táýelsizdik turaqty damý arqyly nyǵaıady

Táýelsizdik shejiresi

«Egemen Qazaqstan» 1995 jyl. Senbi, 16 jeltoqsan.

«Egemen Qazaqstannyń» osy­dan 16 jyl burynǵy, ıaǵnı 1995 jyldyń 16 jeltoqsandaǵy nó­mi­ri Memleket basshysynyń ga­zettiń eki betine berilgen osyn­daı taqyryptaǵy maqalasymen ashylǵan. «Táýelsizdik kúni biz­diń kúntizbemizde qyzyl túske boıalǵan. Biraq bul 1991 jylǵy Qazaqstannyń ózi Memlekettik táýelsizdigi jarııalanǵan kúndi jaı eske salyp qoımaıdy. Qa­zir­gi dúnıe qurylymyndaǵy kóp­tegen oqıǵa tarıhtyń bederli belgilerin saqtap qalǵan. Ja­ńadan birqatar eldiń táýelsizdik alýy,  sóz joq, tap osyndaı oqıǵalar qataryna jatady. Ol elderdiń qaı-qaısysy da óz azattyǵyna uzaq ta soqtyqpaly jolmen jetti. Al, bul joldy aqyryna deıin túgel júrip ótti dep, shamasy, eshkim de senimmen aıta almaıtyn bolar. Ásirese, dúnıejúzilik qaýymdastyqqa jańa ǵana engen biz osylaı deı almaımyz» dep bastalypty maqala. «Biraq biz umytshaq emespiz, bári de esimizde – qazirgi Táý­elsizdigimiz qazaq ultynyń óz taǵdyryn ózi sheshýge degen san ǵasyrlar boıǵy umtylysynyń jemisi ekenin jaqsy bilemiz. Bul umtylys qoǵamdyq oı-pikirdiń qalyptasýymen, halyqtyń jan júregimen qalaǵan qajyrly is-áreketimen nyǵaıtylyp otyrdy. Biz 1986 jyldyń jeltoq­sa­nyn­da Qazaqstan jastarynyń tota­lı­tarlyq tártipke júrek jut­qan ári teńdesi joq erlikpen qas­qaıyp qarsy shyqqanyn umyt­paımyz. Onyń ústine, biz bos­tan­dyq kóp ultty respýb­lı­ka­myzdyń azamattary jasap jat­qan qazirgi tarıhtyń mazmunyna saı kelgende ǵana naqty shyn­dyq­qa aınalatynyn aıqyn sezinemiz» depti Memleket bas­shysy. Munan keıin Prezıdent qazir memleketimizge de, búkil halqy­myz­ǵa da qıyn tıip jatqan­dy­ǵyna, óıtkeni shıkizat óńdeýge ǵana negizdelgen orasan zor aýyr da ıkemsiz burynǵy ekono­mı­kany onyń qurylymyn jetildirý kóp ýklatty naryqtyq qaty­nastardy ornatý jaǵyna qaraı buryp ákete qoıý tipti de op-ońaı nárse emes ekendigine, onyń ústine, jańa áleýmettik ortaǵa beıimdelý de qıyn tıip turǵandyǵyna toqtalady. «Biraq biz kúsh-jigerimizdi barynsha ju­myldyra otyryp, bárine de tózdik. Jáne budan ári ilgeri bolýymyzdyń alǵysharttaryn jasaı aldyq» deıdi. Osynyń úlken bir mysaly retinde elimizdiń aqshanyń shekten shyǵa qunsyzdanýy sııaqty ekonomıkalyq aýyr dertten ne­bári bir ǵana qarjy jyly ishinde aıyǵa alǵandyǵyn aı­tady. Sonyń arqasynda otandyq eko­nomıkamyzdyń bet-beınesin aı­qyndaıtyn, eksporttyq sek­tor­dy qalyptastyratyn, dúnıe­jú­zi­lik rynokqa alyp shyǵatyn joldardy ashatyn jetekshi ká­sip­oryndarymyzdy ekonomıka­lyq tuńǵıyq quzdyń tereń túk­pirine qaraı quldyratýdan aman alyp qalǵandyǵymyzdy atap kórsetipti. Prezıdenttiń osy maqalasy el ómirin, onyń alǵa qoıǵan maqsattaryn keńinen qamtıtyn birneshe taqyryptardan turady. Sonyń birinshisi «Demokratııa­lyq damýdyń óktem talaptary» dep atalady. Prezıdent maqala­nyń bul bóliginde Qazaq­stan­da­ǵy saıası ómirdiń jaǵdaıyna ame­rıkalyq nemese eýropalyq demokratııa ólshemderi turǵysy­nan baǵa bergende kez kelgen saıa­sı kategorııa degenimiz álde­bir qatyp qalǵan jáne barlyq ýaqytta birdeı jaramdy máńgi nárse emes ekendigin eskere bermeıtindigimizdi aıtypty. «Toq­sa­nyn­shy jyldardyń úlgi­sin­degi eýropalyq demokratııa men ǵasyrdyń bas kezindegi demo­kra­tııanyń arasynda aspan men jerdeı aıyrmashylyqtar bar ekenin oılaımyz ba?» dep suraq qoıypty. «Iá, biz demokratııalyq óz­gerister jolyna birjola tústik. Biraq demokratızmdi ózimizdiń órkenıettiligimizdi búkil álemge dáleldeý úshin ǵana ornyq­ty­r­maı­myz. Bul rette ózimizge jan-jaqty qoldaý kórsetilýin kúte­miz. Joq, biz bul jolǵa ózimiz yntyq bolyp umtylyp otyrǵan qymbat qazynalardyń naqty úl­gi­si bolatyn demokratııany jaq­taǵandyqtan tústik. Biraq bul ret­te ýaqyttan ozyp ketýge, oqı­ǵalardy jasandy túrde shap­shańdatýǵa tyryspaımyz. О́ıt­ke­ni, eger barlyq azamattarǵa laıyqty turmys jaǵdaılary qamtamasyz etilmese, onda saıası bostandyq týraly áńgimeler bos sózderge, tipti qaýip-qaterli sóz­derge aınalatynyn umytpaı­myz» deıdi. Demokratııany or­nyqtyrý úshin sózsiz eki túrli alǵyshart – ekonomıkalyq tepe-teńdik jáne qoǵamdyq turaq­ty­lyq qajet ekendigin, eger biz ekonomıkalyq tepe-teńdikke endi ǵana umtylyp otyrsaq, onda Qazaqstannyń búgingi tańda demokratııalyq qazynalar jasaýmen ǵasyrlar boıy aınalysyp kelgen Eýropa elderimen boı teńestirip, qatar turýǵa ázir ekendigi jónindegi paıymdaýǵa barý sosıalızmdi túpkilikti or­natý jóninde kezinde jasalǵan jón-josyqsyz málimdemeden ózge eshnársege bolyp tabyl­maı­tyndyǵyn aıtady. «Men Qa­zaqstannyń ekonomıkalyq derbestigi neǵurlym kúsheıgen saı­yn elimizde demokratııalyq bos­tandyqtarǵa degen qajettiliktiń ústi-ústine arta túsetindigine kámil senemin» deıdi. Bizdiń elimizde zań shyǵarý qyzmeti budan bylaı júıeli sıpat alatyn­dy­ǵyn jáne onyń sapasy da artatyndyǵyn aıtady. Maqalanyń «Turaqtylyq – memleketti damytýdyń kepili» degen taqyrypshamen berilgen bóliginde memleketimizdiń syrt­qy  saıasat salasynda atqaryp jatqan isteri qamtylǵan. Semeı polıgonyn jabý jáne ıadrolyq qarýlardan bas tartý jónindegi sheshimder, ıadrolyq qarýlardy taratpaý jónindegi shartty uzar­týǵa baǵyttalǵan ınısıatıvaǵa bir jola batyl qoldaý kórsetý bizdiń elimizdi dúnıejúzilik qaý­ymdastyqtyń syı qurmetine bólep qana qoımaı, sonymen qatar qaýipsizdigimizdi nyǵaıta túskendigi týraly aıtylady. Osyǵan baılanysty Reseı, AQSh, QHR, Ulybrıtanııa, Fran­sııa tarapynan berilgen tıisti kepildikter arqasynda aýmaqtyq tu­tastyǵymyzdy qamtamasyz etkendigimiz sóz bolady. «Azııadaǵy ózara birlestik jáne senim sharalary jónindegi keńes shaqyrý ıdeıasyn búgingi tańda Azııanyń kóptegen elderi qoldap otyr. Bul keńesti ázirleý jónindegi arnaýly jumysshy tobynyń májilisine qazirdiń ózin­de 15 memlekettiń ókilderi qatysyp úlgerdi» deıdi Prezıdent. Eger ekijaqty qarym-qa­ty­nastar arasynda ózimizdiń birinshi kezektegi mańyzdy shara­larymyz týraly aıtatyn bol­saq, onda Qazaqstan úshin Reseı Federasııasymen qarym-qaty­nas­ty odan ári damyta túsýdiń mańyzy óte zor ekendigine, Qa­zaqstan – óziniń qarym-qaty­nasyn Ortalyq Azııada dúnıe júziniń eń úlken memleketi – Amerıka Qurama Shtattarymen áriptestik dárejesine deıin kótergen birden bir memleket ekendigine, bizdiń strategııalyq áriptesterimizdiń biri – kúshti qarqynmen damyp kele jatqan, orasan zor ónerkásiptik, áskerı jáne aqyl-parasat múmkindik­teri mol Qytaı Halyq Respýb­lı­kasy bolyp tabylatyn­dy­ǵyna, al Eýropada Qazaq­stan­nyń Germanııamen, Ulybrı­ta­nııa­men, Fransııamen, Eýropa­lyq odaqtyń basqa da elderimen qarym-qatynasynyń jaqsara túskendigine toqtalǵan. Osy maqalada «Respýb­lı­ka­nyń ıntegrasııalyq usynys jasaý artyqshylyqtary» atty ta­qyrypshasynda Elbasy ıntegra­sııa­ny áldebir sheshimniń, dek­ret­tiń kúshimen júzege asyrý múmkin emestigine, munyń ózi birte-birte pisip-jetilýi jáne sodan keıin ǵana adamdardyń aqyl-oıyna qonymdy evolıý­sııa­lyq proseske aınalýy tıistiligine toqtalǵan. «Qazaqstan halyqtardyń tal­qysyna Eýrazııalyq odaq qu­rýdyń jobasyn usyndy. Sodan beri eki jarym jylǵa jýyq ýaqyt ótti. «Endi ol ıdeıa ózin-ózi aqtamapty-mys, óıtkeni, ony is júzinde iske asyrýǵa múm­kin­diktiń sátti túspepti-mis» degen daýystardy da estýge týra kelip júr. Bul paıymdaýlarmen kelisý qıyn. О́ıtkeni, ıntegra­sııa­lyq prosesterdiń birte-birte júzege asyrylýy ábden zańdy. Sondyqtan da TMD sheń­be­rin­de­gi árbir memlekettiń saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq erekshelikterin meılinshe muqııat eskeretin bul Eýrazııalyq jobany iske asyrý alǵashqy kezdiń ózin­de-aq kezeń-kezeńimen, salys­tyr­maly túrde alǵanda uzaq ýaqyt boıy júrgiziletindigi belgili» deıdi Prezıdent. (Elbasynyń osy sózi tarıhı shyndyqqa aınalǵandy­ǵyn biz búgin kórip otyrmyz. Elbasynyń osy maqalasynan bes jyldaı ýaqyt ótkennen keıin baryp, úsh el arasynda Keden odaǵynyń quryl­ǵan­dy­ǵy, qazir bul úrdistiń TMD aıasynda tereńdeý sıpatyna ıe bolǵandyǵy belgili. Demek, atalǵan máseleni Elbasy kó­re­gendiliginiń bir qyry dese bolar. (red.). Maqalanyń «Bizdiń ortaq úıimizde tatýlyq pen kelisim bolsyn» degen taqyrypshamen berilgen bóliginde Prezıdent elimizde Qazaqstan halyq­tary­nyń assambleıasy quryl­ǵan­dyǵyna, sebebi bizdiń ortaq úıimizdegi tatýlyq pen kelisimdi nyǵaıtpaıynsha, alǵa qaraı jyljý múmkin emestigine toq­tal­ǵan. «Bizdiń respýblıka­myzda 500-den astam qoǵamdyq birlestikter tirkelgen. Olar­dyń tolysýyna eń jaqsy syn­shy – ýaqyt. Tereń ıdeıa­larymen baǵ­dar­lamalary joq saıası uıym­dar qoǵamnyń óz talap etpegen uıym retinde sahnadan ketedi. Olardyń ornyna Atajurt taǵ­dyry úshin jaýapkershilik basty nárse bolyp tabylatyndar keledi» deıdi Prezıdent. «Mádenıet pen ımandy­lyq­ty túleteıik» degen taqyryp­shada Prezıdent mádenıet qoǵam ishindegi, halyqtar men memleketter arasyndaǵy qatynas­tar­da ózekti faktorǵa aınalyp kele jatqandyǵyna toqtalǵan. «De­mo­kratııalyq mádenıettiń ámbe­bap formýlasynyń bir qyry tózimdilik bolyp tabylady. Al toleranttylyq uǵymy, álbette, keńirek, ár elde, aımaqta onyń násildik, ulttyq, dinı óz reńkteri bar. Bul turǵyda júz ulystyń ǵana emes, sonymen birge kóptegen dinı nanymdary eli bolyp tabylatyn Qazaqstan úshin dinı nanym bostandyǵy problemasynyń kókeıkesti sı­paty bar» depti Memleket bas­shysy.   Namysymdy janyǵan jeltoqsan! «17 jeltoqsan – Demo­kra­tııalyq jańarý kúni» degen aıdarmen berilgen osy maqalada onyń avtory Rasylhan Qudaıbergenov jeltoqsan oqıǵasy kezinde ózi kórip, kýá bolǵan bastan ótkergen jaǵdaılaryn jáne oqıǵaǵa belsendi qatysýshy retinde túrmege qa­malǵandyǵyn, kóp qıyndyqtardan keıin baryp Oljas Súleımenov, Muhtar Shahanovtardyń kómegimen Reseı túrmesinen bosap shyq­qan­dyǵyn jazypty. «Ol kezde men Almaty kınoteh­nı­kýmynda oqıtynmyn. Jataqhanamyz alańǵa jaqyn bolǵan soń, shydamaı, ózimdi qoıarǵa jer taba almaı, kóńildi jegen kúıinishterdi baspaq bolyp, sol 16 jeltoqsan kúni qarańǵy túse alańǵa  qa­raı bettedim. Alańda turǵan 300 qaraly adamdy kórip, ózimniń jalǵyz emestigimdi, qany bar, ulttyq rýhy áli sónbegen qazaqtyń bar ekenin kórip, qýandym» dep jazypty. Munan keıin Rasylhan alańǵa ekinshi kúni jáne barǵan. Bul kúni alań beıbit sherýge qatysýshylarǵa lyq tolǵan. Oqıǵa ýshyǵyp, áskerıler alańdy qor­shaý­ǵa alyp, qaqtyǵystar bastalǵan. «Qaıta-qaıta esimdi jısam, lyq tolǵan máshıneniń ústinde keledi ekenmin. Qala­daǵy adamdy qamaıtyn jerdiń bári tolyq bolǵan soń, bizdi Talǵarǵa shyǵar joldaǵy taý jaqqa aparyp tastady. Endi qaıta bas kóterýge shamalary jetpesin degendeı, shalbarymyzdy jyrtyp, aıaq-kıimderimizdi sheship aldy da, bizdi qorqytpaq bolyp, ústimizden asyra oq atyp, ketip qaldy. Tula boıymyz dirildep, jaıaý-jalpylap, qalaǵa ázer jettik. Sodan sýyq tıip, úsh kún boıy bar denem qyzyp janyp, aýyryp jatyp qaldym. Tek, 23 jeltoqsanda meni izdep júrgenin estip, basqa jataqhanaǵa aýysyp edim. Odan da erteńinde eki mılısıoner taýyp alyp, ishten teýip qulatyp, qolyma kisen saldy. Sóıtip, 1987 jyly naýryz aıynda sot boldy da,.. 5 jylǵa bas bostandyǵymnan aıyrylyp kete bardym» dep jazypty Rasylhan. Jazyqsyz, sottyń bir jaqtyń kesimimen sottalǵan Rasylhan tek 1989 jylǵy maýsym aıynda ǵana erkindikke shyǵady. Onyń túrmeden keshteý bosaýyna Reseı asyrylyp, Irkýtsk qalasyna jiberilgendigi áser etedi. «Jeltoqsan oqıǵasy meni dúnıege qaıta ákelip, myna ómirge degen kóz­qarasymdy ózgertti. Sol bir yzǵarly kúnder men namysty tasqa qashaǵan túnder kóz aldymnan eshqashan ketpek emes. Halqymyzdyń táýelsizdikke umtylysyn eń alǵash janǵan osy Jeltoqsan bolatyn» dep aıaqtalypty maqala.   Gazettiń jańa quryltaıshysy Bul habarda QR Úkimeti qaýlysyna baılanysty gazettiń endigi quryltaıshysy jańadan qurylǵan Baspasóz jáne buqaralyq aqparat isteri jónindegi ulttyq agenttik bolyp tabylatyndyǵy aıtylady. Osyǵan baılanysty «Egemen Qazaqstan» gazetiniń redaksııalyq alqasy, eńbek ujymy uzaq jyldar gazettiń quryltaıshysy bolǵan. Qazaqstan Respýblıkasynyń mınıstrler kabınetine, ıaǵnı Respýblıka Úkimetine rızashylyq sezimin bildirgen.   Nan tapshylyǵy bolmaıdy «Egemen Qazaqstannyń» Batys Qazastan obly­syn­daǵy tilshisi Temir Qusaıyn osy shaǵyn habarynda sol jazdyń aptap ystyq bo­lýy­na baılanysty el ara­syn­da nan tapshylyǵy bolady-aq degen qaýesetti joqqa shyǵarǵan. «Alańdaıtyn negiz joq. Oblystyq astyq qa­byl­daý kásipornynda ót­ken jyldyń egininen tús­ken bıdaı jetkilikti. Onyń saqtalý sapasy da oıdaǵydaı. Bul qor oblys halqyn nanmen qamtýǵa to­lyq jetedi» dep habar­laı­dy tilshi. Betti ázirlegen  Suńǵat ÁLIPBAI.