Valentın DVÝREChENSKII: Prezıdenttiń agrarlyq saladaǵy eńbegi úshin ǵana qandaı ataq berse de jarasady

«Jýrnalıstıkadaǵy joly qıyn sharýanyń biri – blıs-suhbat. Sóılesetin adamyńmen áńgimeniń taqyrybyn aldyn ala kelise almaısyń, onyń senimen suhbatqa qansha ýaqyt bólýge múmkindigi bar ekenin de bilmeısiń, ony aıtasyz – keıde tipti suhbat beretin-bermeıtinin de bil­­­meısiń. О́zimiz blıs-suhbat alýdan aýlaqtap júretinimizdi jasyrmaımyz» – bir joly osylaı jazǵanymyz bar edi. Áıtse de, biz keshe blıs-suhbat alýǵa ózimiz umtyldyq. Sóılesetin adamymyz­­­dyń bizge suhbat beretindigine de shúbá keltirgenimiz joq. Agrarlyq salanyń iri mamany, kezinde sovhoz dırektory, aýpartkomnyń birinshi hatshysy, Ortalyq komıtettiń aýyl sharýashylyǵy máseleleri boıynsha hatshysy, res­­­­pýb­lıkanyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstri qyzmetterin atqar­ǵan elimizge belgili tulǵa Valentın Ivanovıch Dvýrechen­skııdiń bizge eki keshtiń arasynda óte kerek bola qalatyn jóni bar. Senat Nursultan Nazarbaevqa «Halyq Qa­harmany» ataǵyn berýge múmkindik jasaıtyn zańdy qabyldaǵanda esimizge aldymen osy kisi oralǵan edi. Olaı bolatyn sebebi – Prezıdentke osy ataqty berý jónindegi bastamany alǵash ret Valen­tın Ivanovıch kótergen bolatyn. Sonymen, telefondaǵy áńgimemizge qulaq túrelik. – Valentın Ivanovıch, Prezıdent Ákimshiligindegi sektor meńgerýshisi Bolat Qalııan­be­k­ov­ten qaltafon nómirińizdi al­ǵanyma eki-úsh saǵat bolǵa­ny­men jańa ǵana habarlasyp otyr­myn. Sizdiń «Habar» ar­na­syna suhbat beretinińizdi  estigennen keıin sondaǵy sózde­ri­ńizdi estigim kelgen. Biraq ar­na­daǵy sózińiz tym qysqa qaı­y­ryldy. Gazet úshin oıyńyz­dy tolyǵyraq aıtsańyz. Bul usynys sizdiń kóńilińizde qashan pisip-jetilip edi? –  Kóp boldy. Talaı jyl­dar­­dan beri. Bul jaıynda beıresmı jaǵdaıda biraz adam aı­typ ta júrdi ǵoı. Men de aıtyp jú­re­tinmin. Ana jyly Báıken Áshim­uly da Elbasy eńbegin baǵalaý jóninde bir suhbatynda aıtqan. – «Kazahstanskaıa pravdadan» oqyǵan shyǵarsyz. Ol suhbatty men alyp edim. – Iá, «Kazpravdadan» oqyǵan­myn. Osydan úsh-tórt jyl bu­ryn Prezıdentpen bir mereke kezinde kezdesip qaldym. «Nur­sul­tan Ábishuly, jurttyń bárin marapattap jatasyz. Sizdiń ózi­ńiz­diń eńbegińizge baǵa berilmeıdi. Bul ádildik emes. Sizdi qalaı ma­rapattaýǵa bolady?», dedim. Ol kisi ádettegideı ázilge basyp, «Nemene, ataǵym az ba? О́zime ózim nagrada bereıin be endi?» dep, áńgimeni basqa arnaǵa aýys­tyryp jiberdi. Myna 20 jyldyq qaıta-qaıta kóterilip, basylyp qalyp júrgen usynysqa qozǵaý salyp jiberdi. – Nursultan Ábishulyn osy bıik ataqqa laıyq degende siz ol kisiniń qandaı eńbekterin eskerip aıtasyz? – О́mir boıy qazaqtarmen birge kele jatyrmyn desem de artyq­tyǵy joq. Bul halyqtyń nebir tamasha perzentterimen jaqyn tanys boldym, atqarǵan jaýapty jumystaryma baılanysty ta­laıy­men aralasyp-quralastym. Solardyń ishinde ózime eń erekshe áser etken tulǵa – Nursultan Ábishuly. Ol kisiniń ómirin, ónegesin, san salaly qyzmetin, elimizdiń ishki saıasatyn, syrtqy saıasatyn qalyptastyrýdaǵy eń­be­gin aıtyp jatýǵa qazir ýaqyt az. Men olardyń bárin onsha jetik bilmeýim de múmkin. Son­dyqtan ózim jaqsy biletin sa­la­ǵa, aýyl sharýashylyǵyna baıla­nysty aıtaıyn. О́zińiz de habar­darsyz ǵoı, Nursultan Ábishuly 1984 jylǵa, ıaǵnı Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy bolǵanǵa deıin aýyl sharýashylyǵymen esh­qa­shan tikeleı aınalyspaǵan. Oǵan deıin mamandyǵy da, bas­qar­ǵan salasy da tek taza óner­kásipke qatysty edi. Úkimet ba­syna kelisimen Nursultan Ábish­uly aýyl sharýashylyǵyndaǵy istiń jaǵdaıyna tez qanyǵyp, agrarlyq salanyń tehnıkalyq turǵydan jaraqtandyrylýyna qatty kóńil bóldi. Men sonaý 1962 jyldan sov­hozdyń bas agronomy bolyp istep edim. Buryn qalaı edi? О́lseń de, tirilseń de, qandaı shyǵynmen bolsa da, qalaıda astyq alý kerek. Qazaqstannyń astyǵyn jı­naýǵa búkil Sovet Odaǵy jumyl­ǵandaı bolatyn, armııanyń kóli­gine deıin, stýdentterge  deıin sol naýqanǵa tartylatyn. Sonaý alystaǵy respýblıkalardan kom­baın­shylar aldyrtylatyn. Mıllıard put astyq tapsyrǵan jyly aýpartkomnyń hatshylaryna deıin óńirine orden taǵatyn. Onda­ǵan adamdar Sosıalıstik Eńbek Eri atanatyn. Sonda da gekta­ry­nan 5 sentnerdiń mańaıynda ónim alynatyn. Áıteýir  mol astyq alý úshin jerdi ábden ońdy-soldy jyrtyp tastadyq sol kezde. Keıinnen bizdiń Qostanaı oblysynda gektarynan 10 sentner astyq alýǵa qol jetkizdik. Keıingi on jylda 13-14 sentnerden alyp júrmiz. Turaqty túrde. – Degenmen, Qazaqstan bıdaı óndirý úshin táýekelshil aı­maqqa jatady ǵoı. Qur­ǵaq­shy­lyq jyldary qalaı bolyp júr? – Sony aıtqaly otyrmyn ǵoı. Mysaly, 1975 jyly biz ár gektardan 2,5 sentnerden ǵana astyq aldyq. Tuqymǵa dán jınaı almaı qaldyq. Dál sondaı qurǵaqshy­lyq ótken jyly qaıtalandy. Sol 2010 jyly biz Qostanaı oblysynda gektarynan 9 sentnerden astyq  aldyq. Aıyrmasy jer men kókteı emes pe? – Al bul aıtqanyńyzdy Pre­­zıdent qyzmetimen qaı qy­rynan baılanystyryp tursyz? – Nursultan Ábishuly bizdiń jalpy jerge degen kózqarasy­myz­dy túbirinen ózgertip jiberdi. Tipti tóńkerip túsirdi desek te bolady. 1994 jyly, Tyńnyń 40 jyldyǵyn ataýǵa sol kezdegi Se­lınogradqa kelip, sóz sóıle­ge­nin­de talaı adam ol kisini tipti tú­sin­begen edi. Rasy kerek qoı. Kol­hozdardy, sovhozdardy taratsa, toz-toz bolyp, quryp ketetindeı kórip edik. Jerdi jeke menshikke berý degen tipti aqylǵa syımaı­tyndaı nárse sııaqty bolatyn. Nursultan Ábishuly solaı etý kerektigine aqyry jurttyń bári­niń kózin jetkizdi. Prezıdentimiz bizge jerdi jeke menshikke de berdi, 49 jylǵa arendaǵa da berdi. Sóıtip, jerge qojaıyndy oralt­ty. Jerdiń ıesi paıda bo­dy. Jerdiń ıesi shyqqannan keı­in-aq is basqasha júrip berdi. Ja­narmaı da, jaǵarmaı da, tehnıka da, bári de eseptelýge aı­naldy. Ar­tyq shyǵyn joıyldy. Buryn­ǵydaı «astyq úshin búkil­ha­lyq­tyq maıdan» ashý qoıyl­dy. Qazir baıaǵy mıllıard put astyq alý kádýilgi jaıǵa aınal­dy. Bıyl,  mysaly, putqa shaq­qan­da eki mıl­lıardqa jýyq as­tyq jınaldy. Qazir dıqandar basqa respýblıka turmaq, basqa oblys turmaq, bas­qa aýdannan da kómek suramaıdy. Tabysynan aıyrylatynyn biledi. Al buryn she? Qansha eńbek etse de tu­raq­ty aılyqtan artyq eshteńe al­maı­tyn edi ǵoı. Aýys­paly qy­zyl týdan basqa. Prezıdenttiń Qazaqstannyń azyq-túlik qaýipsizdigin qamta­ma­syz etýdegi eńbegi onyń mal sharýashylyǵyna qamqorlyǵynan da kórinedi. Elbasy búgingi mal sharýashylyǵyn óndiristik negizge aýystyrýdy tikeleı qadaǵalap otyr. Myqty jem-shóp qory ja­salatyn boldy. Asyl tuqymdy mal kóptep ákelinip jatyr. Onyń naqty nátıjesin kórip te kelemiz. Mynaǵan qarańyz. Buryn ár sıyrdan jylyna ortasha 1800 lıtr sút saýylatyn. Qazir she? Qazir ár sıyrdan jylyna 5-6 myń lıtr sút saýylady. Aıyr­masyn ańǵaryp tursyz ǵoı? Bul úlken istiń basy ǵana. Prezı­de­n­ti­mizdiń  Qazaqstandy aýyl sha­rýa­shylyq ónimderiniń iri eks­port­taý­shy­sy­na aınaldy­ra­ty­ny­na senemin. Men Prezıdent týraly kóp aıta alatyn adammyn. Qatarlas ta ju­­mys istegenmin. Mınıstr re­tin­de Nursultan Ábishuly bas­qa­ratyn Úkimettiń múshesi de bol­ǵanmyn. – Ǵafý etińiz, dál qazir uzaq áńgimege ýaqyt ta, sol áńgimeni qaǵazǵa túsire qalǵanda sala qoıa­tyn gazette oryn da bolmaı tur. – Sondyqtan telefonmen my­na jantalas áńgimede sizge ol ki­si­niń tek bir eńbegin – aýyl sharýa­shy­­ly­ǵy­nyń eren reformator tul­­­­ǵasy retindegi eńbegin ǵana aı­typ otyr­myn. Nursultan Ábish­uly agrar­lyq salany tú­begeıli ózger­tip, qa­typ-semip qal­­ǵan sa­na­ny syn­dy­ryp bergen adam. Pre­zı­denttiń  ag­­rarlyq sa­ladaǵy eń­be­gi úshin ǵana qandaı ataq berse de jarasady. –   Valentın Ivanovıch, qa­laı oılaısyz, Prezıdent Senat qabyldaǵan zańǵa qol qoı­maı júrmeı me? Osyǵan uqsas jaǵdaı buryn da boldy ǵoı. – Menińshe, qol qoıýǵa tıis. Bul jaǵdaıdyń jóni bólek. Bul sheshim eldiń uly toıynyń qar­sa­ńynda qabyldanyp otyr. Tipti, óziniń kisilik kishiktigine baıla­nys­ty Zańǵa qol qoıýdan bas tart­sa, zańnyń tıisti  baby iske qosy­la­dy. Onda Zań  Prezıdentke qol qoıýǵa berilgennen keıin bir aıdan soń kúshine enedi. Qan­daı jol­men bolsa da biz úshin El­ba­sy­myzdyń eńbegi laıyqty b­a­ǵa­lanǵany mańyzdy. – Áńgimeńizge rahmet. Biz de solaı oılaımyz. Suhbattasqan Saýytbek ABDRAHMANOV.