Tektiler túlegen topyraq. Baıǵanın aýdanynyń búgingi qam-qareketi týraly

Aıtsa-aıtqandaı, bul jer­de Saqtaǵan Báıishev, Bákir Tá­ji­baev, Saǵı Jıenbaev, Esen­baı Dúı­sen­baı, О́tejan Nurǵalıev, Sábıt Baı­mol­dın, Tobyq Jarmaǵambetov, Qa­jy­ǵalı Mu­qambetqalıuly jáne Má­dı Aıym­be­tov syndy attary al­ty alash­qa tanymal talantty per­zent­ter­diń dú­nıege kelýi tekten-tek bolmasa kerek.

Endeshe, búginde tektiler túle­gen Baı­ǵanın sekildi zamanaýı ınfra­qu­ry­lym­dar men kólik-lo­gıs­­tıka orta­lyqtarynan qashyq­ta or­na­lasqan óńirlerdi qaı­ta túletý qa­jettiligi týyp otyr­ǵany aıdaı aqı­qat. Ashyǵyn aıt­qanda, alys­taǵy mun­daı óńirler men aýmaqtarda áleý­mettik-turmystyq turǵyda áli kúnge deıin sheshimin taýyp úlgermegen máse­leler jet­kilikti. Ári ony ja­sy­­­ryp jabýdyń qajeti de shamaly. Oblys ortalyqtaryna irge­les or­nalasqan aýdandarmen salys­ty­ra qaraǵanda, Baı­ǵanın sekildi res­pýb­lıka­nyń shalǵaı aýyldarynda áleýmettik ınfra­qury­lym­dar deń­geıiniń olqy túsýi nelik­ten? Mu­nyń basty bir sebe­bi, joǵaryda aı­tyl­­ǵan­daı, joldyń qashyqtyǵy ári onyń nasharlyǵy, biraz ýaqyt­tan be­ri kúrdeli jóndeý júr­gizilmegeni. Mun­daı jaǵ­daıda ınvestorlar oǵan qara­jat quıýǵa yqylasty bola ber­meıdi. Al bir ǵana aýdan­dyq bıýdjettiń esebinen bar­lyq jyrtyqty jamaý esh múm­kin emes. Sonyń saldary­nan da qazirgi kúni atalǵan aımaq­ta avtojol qatynasy tur­­ǵyn­dardy aýyz sýmen já­ne kógildir otynmen qamtý isi kúrdeli kúıinde qalyp otyr.

Al eger alǵashqy atalǵan máselege sál tereńdeı túser bolsaq, aldaǵy ýa­qyt­ta onyń oń sheshilýine kúmán kel­tirý qıyn-aq. Bulaı deýimizdiń bas­­ty sebebi ótken jyly «Nur­ly jol» baǵdarlamasy aıasynda Aqtóbe – Aty­­raý – Astrahan tas joly­nyń qurylysy bastalǵan. Onyń jol júrý jolaǵynyń eni – 9 metr. Mem­le­ket­aralyq mańyzy bar bul úlken joba tup-týra Baıǵanın aýdanynyń aýma­ǵyn qaq jaryp ótedi. Endeshe, onyń shapaǵaty shalǵaı óńirge tikeleı tıe­di de­gen sóz. Ári osy arqyly jer­­gilikti turǵyndardyń je­ke kásip­te­rin ashýyna jáne avto­kólik pen onyń ıelerine qyz­met kórsetý orta­lyq­taryn qurýyna múmkindikter týyp otyr. Aýdandaǵy avtojol qury­ly­synyń bas­ty baǵytynyń biri – aý­dan orta­lyǵy Qaraýylkeldiden Jar­­qamys aýylyna qaraı júr­giziletin kúrdeli jóndeý j­umystary. Bul úshin aýdandyq bıýdjetten 226 mıl­lıon teńge bólingen. Onyń uzyndyǵy – 20 sha­qy­­rym. Atalǵan joba bı­yl­ǵy jyldyń aıaǵyna deı­in aıaqtalady dep kútilýde. Baıǵanındikterdiń bu­ǵan deıingi basty kásibi jaı­ylymdyq mal sharýa­shy­ly­ǵyn órkendetýge baǵyt­talyp kelgen eken. Búgingi qo­ǵam­dyq ómir men óndiris bul iske eleýli de óreli ózge­ri­sin engizýde. Qazirgi kezde olar ónimdiligi tómen, paıdasy az jaı maldan góri, asyl tuqymdy mal ósirý á­l­de­qaıda tıimdi ekenin túı­sin­gen syńaıly. Jýrnalıstik issa­­par barysynda shalǵaı aýdan­da mal ósirý men onyń ónimderin óńdeý­ge qa­tysty osyndaı jańasha kóz­qa­ras qa­lyptasa bastaǵanyn aıqyn ańǵar­dyq. Sondaı-aq órkendi óńirdegi usaq sha­rýashylyqtardy irilendirýge ba­ǵyt­­­talǵan irgeli qadamdar da qol­daý­ǵa ábden laıyqty. Osy maqsatta osy jy­ly on eki aýylsharýashylyq koo­pe­ratıvi qurylypty.

Árıne basty másele sanda emes, sapa­da ekeni belgili. Sondyqtan da bul rette ortaq istiń nátıjesine basa kóńil aýdarylsa aýdan aýmaǵyndaǵy koope­ratıvterdiń keleshegi kemel bola­ry kámil. Ásirese kooperatıv mú­she­leri etti baǵyttaǵy iri qara ósi­rý isine tereńirek den qoısa, onyń qaıy­ry­my men qaıtarymy da solǵurlym mol bolary anyq. Negizinen tabıǵı jem-shóp ázirleý men jaıylymdyq mal sha­rýa­shylyǵyna arqa súıep kelgen aımaqta buǵan deıin sýarmaly egis salý jáne sýarmaly mal azyǵyn ázir­leý úrdisi sińisti bola qoımapty. Bul is tek ótken jyldan beri keń óris alyp keledi eken. Sonymen birge kókónis túrlerin ósirýge de barlyq jaǵdaılar jasalypty. Sonyń nátıjesinde ótken jyly 69 gektar jerden oıdaǵydaı ónim alynǵan.

Qalaı desek te qazaqtyń qasıetti keń-baıtaq dalasy bar baılyǵyn óz qoınaýyna bú­gip jatqanymen eriksiz ke­li­sýge týra keledi. Bul qısy­n- nan Aqtóbe aımaǵynan Men­deleev kes­te­sindegi element­ter­diń bári de tabyla­dy degen pikirdi de negizsiz deı al­maı­­myz. Mundaı qazba baılyq­tar­­dan shalǵaıdaǵy Baıǵanın aýda­ny­nyń jeri de quralaqan bolmaı shyqty. Mundaǵy jer qoınaýy stra­te­gııalyq shı­kizat kózderine mol eken­i belgili bolyp otyr. Bul úrdis aýdan ekonomıkasynyń ag­rar­lyq-ındýs­trııalyq b­a­ǵyt­­qa qaraı beıim­de­lýin­e jol ashady. Qazirgi kúni óńir aýmaǵynda «Saǵyz Pet­roleým» jáne «Shyǵys mu­naı jáne servıstik qyz­met kórsetý» kompanııala­ry, «Qazaq­túrik­munaı», «Aq­pan» JShS  jáne «Uly qa­byr­ǵa» kásiporyndary mu­naı jáne gaz shıkizatyn óndi­rý­­de. Bir sózben aıtqan­da, bú­ginde Baıǵanın aýdany qazaq ádebıetiniń aqsaqaly Sherhan Murtaza – Sheraǵań aıtqandaı, altyn kómbeniń ústin­de otyr dese de bola­dy. Mundaı jaǵdaıda áleý­­mettik-tur­mystyq tap­shy­lyqqa tap bolý áste ádilet­ti­likke jatpaıdy. Ras, biz shalǵaı aýdanǵa jolymyz túsken kezde atalǵan shetel­dik jáne otandyq kom­panııa­lar­dyń klýb, shaǵyn mektep, feldsherlik qosyn, bala­baq­sha sekil­di áleýmettik nysandar turǵyzýǵa bel­gili bir deńgeıde qarjylaı qoldaý kór­setkenin estidik. Durys-aq. Áıtse de bizge munyń ózi Baıǵanınniń jer astyn­daǵy baılyǵyn opyra, omyra ıge­rip jatqan alpaýyttar úshin túk te emes­teı, tym az sekildi kórindi.

Bıznestiń áleýmettik jaý­ap­ker­­shi­ligin odan ári te­reń­dete túsý qajet­ti­ligi de dál osy aradan týyndaıdy. Biz ma­terıalymyzdyń bas bó­liginde shal­ǵaı­daǵy aýdan tur­ǵyndaryn orta­lyq­­tan­dy­rylǵan aýyz sý qu­byr­la­rymen jáne kógildir otyn­men qamtý isi áli ótkir kúıin­de turǵanyn jazǵan edik. Naq­ty kórsetkishke shaqqanda onyń deńgeıi 78 jáne 45 paı­yz­dyq mól­sherdi quraıdy. Mi­ne, osyndaı kókeıkesti áleýmettik jobalardy jú­ze­ge asy­rý kezin­de jer­gilikti atqa­­rý­­shy organdar men al­paý­yt ká­sip­oryn­dar tıisti keli­simge ke­ler bolsa, onyń artyq­ty­ǵy bolmas edi degen oı ke­ledi.

Aýdan ekonomıkasyn taza ag­rar­lyq baǵyttan ın­dýs­t­rııa­lyq baǵyt­qa burý jó­nin­de áńgime qozǵaǵan kezde qa­zir­gi kúni qurylysy qyzý júr­gizilip jatqan Jańatas gaz óńdeý zaýyty jóninde aıt­paı ketý esh múmkin emes. Bul – shalǵaıdaǵy aýdan­dy aıt­pa­ǵanda tutas bir oblystyń ta­qııasyna tar kelmeıtin iri ınves­tısııalyq joba. Onyń qurylysy bıyl aıaqtalmaq. Jer­gilikti turǵyndar buǵan deıin mun­daı ispen bettesip kórmegen. Son­da olardy jańa ınnovasııalyq-ındýs­trııa­lyq kásiporynǵa tartý joldary qandaı bolmaq? Biz bul saýaldy Baı­ǵanın aýdanynyń ákimi Asqar Sherııazdanovqa qoıǵan edik.

– Jańatas gaz óńdeý joba­sy­nyń bas­­ty ózeginde oǵan birinshi kezekte jer­­gilikti tur­ǵyndar men jastardy tar­­tý mindeti tur. Bul jóninde biz ar­­naıy is-sharalar keshe­nin ázir­­ledik. Sóz joq, gaz óńdeý sekildi stra­te­gııalyq kásiporynda qyz­met at­qarý úshin aýyl tur­ǵyn­darynyń soǵan saı ma­man­dyǵy men biliktiligi bo­­lýy qajet. Biz oǵan aýdan­da jumys izdeýshi jáne ju­mys­syzdar retinde ar­naıy mem­le­kettik mekemeniń esebin­de tur­ǵandardy tartýdy oılas­tyryp otyrmyz. Olardy ja­ńa kásipke beıimdeý jumys­tary qazirdiń ózinde qolǵa alyn­ǵan, – dedi ol.

...Tektiler túlegen topy­raq­­tyń bú­gin­gi urpaǵy ke­­le­shekke nyq se­nim­men qa­raı­dy.

Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan»

Aqtóbe oblysy,

Baıǵanın aýdany