Densaýlyq saqtaý isine aıtýly úles qosqan Almaty deklarasııasyna – 40 jyl. Tóregeldi Sharmanovpen suhbat

Biz ınnovasııalyq tehnologııalar dáýirinde ómir súrip otyrmyz. Búginde júrekke jasalatyn manıpýlıasııalar, aǵza almastyrý sekildi asa kúrdeli otalar kúndelikti oryndalady. Osylaısha otandyq medısına mamandary Qazaqstannyń álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna enýi jolynda únemi dárigerlik daǵdylaryn jetildirip keledi. Osy oraıda elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyn 12 jylǵa jýyq basqarǵan, álemdik densaýlyq saqtaý salasyna kórnekti úles qosqany úshin Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń eń joǵary Leon Bernar atyndaǵy syılyǵyn ıelengen belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ǵalym Tóregeldi ShARMANOVPEN áńgimelesken edik. 

– Tóregeldi Sharmanuly, búgingi dáýirdiń bıik jemisteriniń syryn ót­ken ǵasyrdyń jeńisterinen izde­genimiz de abzal. Jańa urpaqtyń ót­ken­niń ónegesinen sabaq alýy maq­satynda áńgimemizdi densaýlyq saqtaý sa­la­synda ótken ǵasyrda oryn alǵan aı­tý­­ly oqıǵadan bastasaq?

– Iá, qazirgi álemdik medısına men densaýlyq saqtaý salasynyń órken­deýine, damýyna Qazaqstan tarapynan da zor úles qosylǵany aıqyn. 1978 jy­ly elimizdiń sol kezdegi astanasy – Almaty qalasynda Dúnıejúzilik den­saý­lyq saqtaý uıymynyń alǵashqy sa­nıtarlyq-medısınalyq járdem boıynsha halyqaralyq konferensııa­sy ótti. Qazaqstannan, onyń astanasy Almatydan taraǵan saltanatty habar dúnıe júzindegi teledıdar men baspa betterinen jaryq kórdi. Den­saýlyq saqtaýdyń osy halyqaralyq fo­rýmy elimizdiń dańqyn barsha álemge asqaq­tatqan edi.

– Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıy­mynyń jetekshileri sizdiń esi­mińiz­di árdaıym Almaty konferensııa­symen birge ataıdy jáne onyń basty uıym­dastyrýshysy sanaıdy...

– Men QazKSR Densaýlyq saqtaý mınıstri retinde osy halyqaralyq dáre­jedegi forýmnyń elimizde ótýi úshin bar ynta-jigerimdi salyp, kirisken edim. Bastapqyda bul bıik mártebe sol kezde «Shyǵys injýi» atanǵan Tashkent qala­syna buıyrǵandaı edi. Qazaqstan kom­partııasy Ortalyq Komıtetine biz­diń de qatysýymyz týraly usynys jasadym. Osylaısha, Ortalyq Komı­tet­tiń qoldaýymen Máskeýge hat jol­daýymnyń arqasynda konferensııa­ny uıymdastyrýdy ádiletti túrde je­ńip alý úshin ótkiziletin saıysqa Al­maty da qatysatyn boldy. Tashkent, Novo­sibir, Baký, Tbılısı jáne Almaty – osy bes qala konferensııany ótkizý úshin úmitker atandyq. Ár qalaǵa eki kún­deı ýaqyt berildi. Qysqa merzim ishinde respýblıkanyń densaýlyq saq­taý salasynyń jetistikterin, barsha múm­kindigimizdi jan-jaqty tany­typ, kórsete bilý qajet boldy. Kú­reske bar kúshimizdi, iskerligimizdi ju­myldyryp, «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarǵan» orasan daıyndyqtyń arqasynda qyzý básekelestikten úzdik shyqtyq. Sóıtip arnaıy qurylǵan ha­lyq­aralyq komıssııanyń biraýyzdan ma­quldaýyna ıe bolyp, konferensııany ótkizý mártebesin jeńip alǵan edik. Bul árıne, baqytty shaq bolatyn. Biraq ora­san jaýapkershilikti moınymyzǵa al­ǵan­dyǵymyz da aıqyn edi. Osylaısha asa jaýapty tarıhı kezeńdegi oqıǵa­lar tizbeginiń arnasyn buryp, arnaıy halyqaralyq komıssııanyń qury­lýy­na sebepshi boldyq. Iаǵnı bas­tapqyda KOKP Ortalyq Komıtetiniń sheshimimen Tashkenttiń mańdaıyna buıyr­ǵan mártebeli halyqaralyq fo­rým­dy Almatyda ótkizý quqyǵyn jeńip alǵanymyz úshin Dúnıejúzilik den­saýlyq saqtaý uıymynyń basshylary meni Almaty konferensııasynyń bas­ty uıymdastyrýshysy sanaıdy. Al men ózimdi árdaıym qatardaǵy uıym­dastyrýshy retinde atap kelemin.

– HH ǵasyrdaǵy densaýlyq saq­taý sala­synyń aıtýly oqıǵasy bol­ǵan Al­maty konferensııasynyń adam­zat­qa bergen basty nátıjesi qandaı?

– Konferensııada qabyldanǵan Al­maty deklarasııasy keıin Densaýlyq saqtaýdyń uly hartııasy atandy. Bul dek­larasııanyń basty máni – adamzat tarıhynda tuńǵysh ret adamnyń den­saýlyqqa quqyǵy barlyq memlekettermen shartsyz moıyndaldy­ jáne densaýlyq adamzattyń basty­ qundylyǵy retinde tanyldy. Dúnıe­jú­zilik densaýlyq saqtaýdyń Alma­ty deklarasııasyn qabyldaýdyń nátı­je­sinde adamzat densaýlyq saqtaý sala­synda burynǵy búkil tarıhyna qaraǵanda zor jetistikterge qol jet­kizdi. Deklarasııanyń ıdeıalary men ustanymdary kóptegen elde iske asyryldy. Memleketterdiń densaýlyq saq­taý júıesiniń negizin qurap, mıl­lıardtaǵan halyqqa densaýlyǵyn jaq­sartý úshin ómir jasynyń uzaqtyǵyn art­tyrýǵa shynaıy múmkindikter berdi. My­saly, Brazılııa konstıtýsııasyna aza­mattardyń kepildi medısınalyq kó­mek alýy týraly Almaty deklarasııa­sy aıdarymen arnaıy bap engizildi. Birikken Ulttar Uıymy óziniń Myńjyldyq dek­larasııasynda adamzat damýynyń on basymdyǵynyń altaýyn densaýlyq saq­taý salasy isine arnady. Sol kezde konferensııa qatysýshylarynyń biri «Konferensııa álem júıkesiniń or­talyǵyna qozǵaý saldy» dedi. Osy­laısha álemdik densaýlyq saqtaý salasy Alma­tyda óziniń jańa dáýirine qadam basty. Almaty álemdik densaýlyq saq­taý salasynyń «Mekkesine» aınaldy. Jyljyp ótken ýaqytpen birge bar­sha álem udaıy ózgeris ústinde, qoǵam­da formasııalar aýysýda, adamnyń pro­gressıvti damýy jalǵasýda. Biraq Den­saýlyq saqtaýdyń uly hartııasy atanǵan Almaty deklarasııasy ustanymdarynyń ózektiligi men máni saqtalyp qaldy.

– Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý­dyń Almaty deklarasııasynyń q­a­byl­da­nýyna bıyl 40 jyl tolady eken. Osyǵan oraı elimizde qandaı is-­sharalar ótkizilmek?

– Deklarasııanyń ıdeologııasy men usta­nymdary elimizde qoldaý taýyp, jyldar boıy ómirsheńdigin saqtap keledi. Bú­gingi tańda Qazaqstanda medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy járdem júıesiniń atqaratyn róli orasan. Sebebi qazir aq­pa­rattanǵan profılaktıkalyq medısına zamany. Medısına ǵylymy men tá­jirıbesiniń ozyq damýymen qatar ha­lyqtyń basym kópshiligi aýrýlardyń al­dyn alý tásilderinen habardarlyǵyn udaıy arttyrýda. Áńgimeniń basynda aıtylǵandaı, elimizdegi densaýlyq saq­taý júıesi zamanaýı suranystarǵa sáı­kes úzdiksiz damý ústinde.

Qazirgi zamanaýı densaýlyq saqtaý sa­lasynyń tyń trendi – ekojúıelik qyzmet kórsetý negizinde halyqtyń densaýlyq saqtaý máseleleri boıynsha habardarlyǵyn arttyrý. Adamdardyń medısınalyq járdem alý úshin qashan jáne qaıda barý qajettigi týraly tolyq túsinigi bolýy tıis. Mysaly, elimizde osy kezeńge deıin jedel járdemge kóp shyǵyn bólinip keldi. Búginde eli­mizd­e shuǵyl járdem kórsetý túrleri naý­qastardyń densaýlyǵy jaǵdaıynyń aýyr­lyǵyna qaraı sanattarǵa bólingen jáne emhana, aýrýhana jaǵdaıynda da jedel járdem túrleri kórsetiledi. Bul bir jaǵynan halyqtyń densaýlyǵyn qor­ǵaýda utymdy. Ekinshi jaǵynan mem­lekettiń de qoryn únemdeýde tıimdi shara.

Almaty deklarasııasynyń qabyl­danýyna 40 jyl tolýyna baılanysty­ bıyl 25-26 qazanda elimizde Jahandyq konferensııa ótkizý josparlanýda.­ Konferensııaǵa dúnıe júzi memleket­teriniń basshylary, densaýlyq saqtaý mı­nıstr­leri, álemdik densaýlyq saq­taý qoǵamdastyǵynyń ókilderi qaty­sady. Jaqynda Dúnıejúzilik den­saýlyq saqtaý uıymy basshylyǵy eli­mizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstri E.Bir­tanov bastaǵan uıymmen birge osy halyqaralyq forýmdy uıymdastyrý máselesin talqylady. Halyqaralyq Almaty konferensııasynyń Otanynda jal­ǵasyn tabýy – elimizdiń densaýlyq saq­taý salasynyń qazirgi kezeńdegi már­tebeli, jaýapty isteriniń qatarynda. Mınıstrlik saıtynda Jahandyq kon­ferensııanyń uıymdastyrý máse­lelerine qosymsha bet arnalǵan. Búgin­de konferensııanyń baǵdarlamasy, tu­jyrymdamasy men materıaldary ázirlený ústinde.

– Tóregeldi Sharmanuly, seńgirli seksen segizge aıaq basqaly turǵan asa­ qadirmendi shaǵyńyzda bolsańyz da, búkil sanaly ǵumyryńyzdy arna­ǵan taǵamtaný salasynda jańa­lyq­tar ashýdan sharshamaı kele jatqan­dyǵyńyz barshaǵa belgili.

– Uzaq jasaýshylardyń ǵylymǵa qos­qan úlesi zor. Belgili fızık Ioffe sek­seninde jańa ınstıtýttar ashty. Jas ul­ǵaıa kele ǵalymdardyń tájirıbesi shyń­dalyp, oılary jınaqtala túsedi. Ǵy­lymı izdenisterimniń baǵyty ta­ǵam­­taný bolǵandyqtan, meni taǵam sa­lasynyń qaýipsizdigi men sapasy úne­mi tolǵandyrady. Dúnıe júzindegi ólim-jitimniń 60 paıyzy durys ta­maq­tan­baýǵa baılanysty ekendigi anyq­taldy. Taǵamtaný ǵylymy sala­matty taǵam ónimderin ǵylymı-teorııalyq turǵydan zertteıdi. Biraq álemde na­ǵyz salamatty sanalatyn ónim az. Se­bebi ónimderdiń quramynda zııandy qos­palar kóp. Mysaly, túrli jasandy boıa­ǵyshtar, saqtaýyshtar, qant, transmaı qyshqyldary, basqa da zattar bar. Sondyqtan  qazirgi tańda Qazaq ta­ǵam­taný akademııasy teorııalyq us­tanymdaryn tájirıbelik turǵydan dálel­deý úshin, sondaı-aq salamatty taǵam ónimderiniń sanyn kóbeıtý maq­satynda bıe súti negizindegi, quramynda zııandy qospalary joq, tarıhtaǵy tuń­ǵysh salamatty jańa ónimderdi ázirlep, halyqtyń tutynýyna usynýda. Mysaly, bıe súti negizindegi ıogýrttar, súzbeler, balmuzdaq, shokoladtardy aıtýǵa bolady.

– Álemde sút ónimderi tonnalap shyǵarylady ǵoı. О́nimderińizdiń odan aıyr­mashylyǵy qandaı?

– Bıyl elimizde shyǵarylatyn ónim­derde joǵaryda atalǵan zııandy transmaı qyshqyldarynyń mólsheri kórsetilýi zańdy túrde resimdeletin boldy. О́kinishke qaraı, qazir ónerkásiptik óńdelgen ónimder zamany. Osynyń saldarynan kóptegen ónimderde transmaı qyshqyldary anyqtalǵan. Dúnıe júzi kompanııalary shyǵaratyn sút ónimderiniń quramynda qant bar. Qant – óte zııandy jáne ýytty zattekke jatady, ony mólsherine qaramastan tutyný qant dıabetine, zattek almasý aýrýyna, júrek-qan tamyry aýrýlarynyń damýyna aparady. Taǵamtaný ǵalymy Atkıns aıtqandaı, «Qant tap-taza, ap­paq, ólimge aparatyn zat». Men ony «aq ólim» dep ataımyn. Sondyqtan siz aıtqan myńdaǵan kompanııalar shyǵa­ratyn ónimniń kópshiligin salamatty taǵam qataryna jatqyzýǵa bolmaıdy. Sebebi báriniń derlik quramyna qant qosyl­ǵan.

Ǵylymda eshkimniń zertteýlerin qaı­talaǵan emespin. Halyq densaýlyǵyna erek­she paıdaly ónimder toptamasyn usy­nyp otyrmyz. Bıe súti negizinde ázir­legen ónimderimizdiń quramynda qant nemese basqa zııandy qospalar joq. Bul álemde alǵash ret ázirlengen, densaýlyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan, tańdaýly salamatty ónimder. Ár adam úshin basty baılyq densaýlyq ekendigi sózsiz. Sondyqtan tarazy ýaqyttyń ózi jańalyǵymyzdyń jaǵymdy jaqtaryn dáleldep, ónimderimizdiń halyqtyń jappaı tutynysynda laıyqty oryn tabatyndyǵyna senimdimin. Biz sońǵy ýaqytta tyń tájirıbelik maqsatta já­ne jappaı suranysty eskerýmen sıyr sútinen jasalǵan ıogýrt, basqa da ta­ǵam­dardyń jańa tizbegin qant qospaı shy­ǵara bastadyq. Burynǵy tarıhynda qazaq­tar jáne basqa da halyqtar aırandy, súzbeni jáne basqa ónimderdi qant qospaı ázirlegen ǵoı. Qant – HH ǵasyr ónerkásibiniń jasandy týyndysy jáne adamdardyń sezim reseptorlaryn jaýlap alǵan. Sondyqtan biz dámdi jáne tátti degen uǵymdardy ajyrata almaıtyn bolǵanbyz. Al shyntýaıtyna kelgende, kóptegen ónimderdiń tabıǵı dáminiń ózi unamdy keledi jáne densaýlyq úshin paıdaly.

– Búgingi tańda kóptegen kompanııa­lar­dyń qyzmetkerlerine jalaqyny ýaq­tyly tólemeý, tipti qarajat taba al­maı tarap ketýi sekildi shıelenisti máse­leler oryn alýda. Siz basqaratyn 80 adamnan astam ujymy bar Qazaq taǵam­taný akademııasynda, onyń qo­symsha uıymdarynda osyndaı qıyn­shylyqtar kezdese me?

– Joq, mundaı qıynshylyqtarǵa biz jol bermeýge tyrysamyz. Sebebi biz­diń basqarý menedjmentimiz sharýa­shy­lyq esepti qoldaıdy. Iаǵnı kór­set­ken qyzmetimiz ben shyǵaratyn ónim­derimizden túsetin qarjynyń ese­binen túrli shyǵyndarymyzdy, onyń ishin­de, qyzmetkerlerdiń jalaqysyna da qatys­ty shyǵyndardy árdaıym ýaqtyly ótep otyramyz.

Áńgimelesken

Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»