Búginde sheteldik saıahatshylardyń basym bóligi kóne zamannan osy kúnge deıin jetken tarıhı kóne eskertkish oryndary men oba, qorymdardan góri, qyran ushsa qanaty talǵan, qulan jortsa tuıaǵy tozǵan, o sheti men bu shetine kóz jetkizgisiz ulan-baıtaq dalamyz kóbirek qyzyqtyrady. Iаǵnı qazaq dalasynyń ózi – aýqymdy týrıstik nysan.
Shetel asyp jetetin týrısterge jaıly qonaqúı men daıyn dámhana asa qyzyq emes. Olardy aýyl adamdary ne ishse sony ishý, olar ne istese sony isteý úshin qý medıen, quba túzge búırekteri buryp-aq turady. Uly Dala eli adamdarynyń dástúr-salty, turmysy aıryqsha áserimen baýraıdy. Bir sát dala perzentterine aınalǵylary kele me-aý… Bir jaǵynan eki-úsh kún bederinde qyrǵa shyǵyp, oıǵa túsip, dala tabıǵatynyń tylsym syrlaryna da qanyǵyp úlgeredi. О́ıtkeni olar mundaı baıtaq dalany óńi túgili, túsinde de kórmegen. Osy isti úılestirip otyrǵan Qaraǵandynyń Aqtoǵaı aýdanyndaǵy aǵaıyndarymyzdan bizdiń nemiz kem?!
Irgemizdegi «Aqsý-Jabaǵyly» qoryǵynyń basshylyǵy týrısterdiń osy talmaý tusyn tap basyp, «Qoılybaı» jaılaýynan aıran, qymyz ishkizip, et, qurt-maıǵa meldektetip, taýdyń sabatty salqyn aıasynda salt atpen serýendeýin uıymdastyryp, meılinshe elgezektik tanytyp baǵady. Týrısterdiń tabıǵatpen ózderin birtutas kúıde sezinip, osy aýmaqtaǵy úsh-tórt kardondy salt atpen aralap, ábden qumardan shyǵýyna da jaǵdaı jasaıdy.
Jambyl oblysynda mundaı múmkindik joq dep aıta almaımyz. Tabıǵat erekshelikteri – florasy men faýnasy áralýan reńktegi kez kelgen aýyldyń mundaıǵa shamasy jetedi. О́ńirimizdegi týrıst tartýdaǵy múmkindikterimiz tutastaı iske qosylmaǵan kúıi tur. Mysaly, shól, shóleıtti óńirlerdegi jergilikti turǵyndardyń jazdyń ystyq kúnderi qumǵa túsip, jel-quzdan arylý emsharasy saıahatshylarǵa tańsyq kórineri anyq. Aqkól, Bılikól, Tasótkel aıdyndarynan balyq aýlaýdyń, qus salyp, ań qaǵýdyń óz qyzyǵy ózinde. Ekotýrızmnen týrıstik fırmalar emes, jergilikti turǵyndar da paıda kórýi tıis. О́ıtpegen kúnde olar tabıǵatty kútý, baptaý, aıalaý jaıyn múlde esten shyǵaryp alýy ábden múmkin. Aýyldyqtar úshin «Altynnyń qolda barda qadiri joq» bolyp tur. Munyń bárin de uıymdastyrý, úılestirý óz qolymyzda.
Kaýfman, Greıg, Albert, Zınaıda sekildi dala túkti qyzǵaldaqtary da bizde ósedi. Tıan-Shan qońyr aıýyn, qar barysyn, berikqara shybynshy torǵaıyn, taǵy basqa sırek kezdesetin ań-qustardy syrttaı bolsa da tamashalaýshy adamnyń aýzynyń sýy qurıtyny anyq. Osy biz Aspara, Maıdantal, Asa, Shý, Talas, Kóksaı, Qaraqystaq, Teris-Ashybulaq ózenderi men Áýlıekóldiń, Balqashtyń kókmaısaly jaǵalaýlaryn aralap kórdik pe, ózi! Kóksaı kanoni ǵajaptaryna kóz sýara aldyq pa? Qaraqystaq pen Jaısań dalasyndaǵy balbaltastardyń da yqylym zamannan sherter syrlary mol.
Obaly ne kerek, ǵalymdarymyz alty aıyryǵynan ter kete eńbektenip, qyrýar arheologııalyq tarıhı-mádenı muralarymyzdy ǵasyrlar tereńinen alyp shyǵyp, jurt nazaryna usynýdaı-aq usynyp jatyr. Átteń, basym deni tek qaǵazda qattalýmen tur.
– Ras, Jambyl jeri kóne jádigerlerge toly. Tarıhı-mádenı, arheologııalyq, arhıtektýralyq eskertkishter de kóp-aq. Olarmen birer aı bederinde túgel aralap, kórip, tanysyp shyǵý da múmkin emes, – deıdi oblys ákimdigi mádenıet basqarmasynyń «Tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý jáne qalpyna keltirý» dıreksııasynyń bólim basshysy Saýran Qalıev.
Onyń aıtýynsha, oblystyń qala, aýdandary aýmaǵyndaǵy mundaı oryndardyń tolyq tizimdemesi jasalǵan. Onda aldyn ala memlekettik jáne jergilikti dárejedegi tizimderge alynǵany bar. Tarazda – 7, Baızaqta – 189, Jambylda – 185, Jýalyda – 318, Qordaıda – 817, Merkide – 185, Moıynqumda – 150, Sarysýda – 112, Talasta – 218, T.Rysqulovta – 333, Shýda 420 arheologııalyq eskertkish tirkelgeni jazylyp kórsetilgen. Munan tys oblys aýmaǵyndaǵy tarıhı, sáýlettik eskertkishterdiń sany 400-den asyp jyǵylady. Barlyǵy 3365 birlikti quraıdy.
Olardyń ishinde paleolıt kezeńi, qola, temir dáýirlerine jatatyn Talas aýdanyndaǵy Táńirqazǵan, Bóriqazǵan alǵashqy adamdar turaqtary men Kemer, Kúmistóbe, Qyzylrysbek, basqa da VIII-XII ǵasyrlardaǵy oba qorǵandarynyń da týrıstik baǵyttardyń eń bir súbelisine aınalatyndaı-aq jóni bar. T.Rysqulov aýdany aýmaǵyndaǵy Aqyrtóbe turaǵy, Myńqaınar, Aqtas, Jalpaqsaz oba qorǵandary da erte temir dáýiriniń jádigerlikteri ekeni belgili. Biraz arheologııalyq ashylymdardyń tarıhy odan da árige ketedi…
Qysqasy, birqatar jerlerde kaınozoı qabattaryna deıin arshylyp, birshama zertteýler júrgizilýi óńirimizde týrızm klasteri qalyptastyrylyp, damytylýyna berik negiz qalap, serpin bereri anyq. Shetten kelýshilerge kórseterimiz kóp-aq. Tek osy qoldaǵy barymyzdyń ózin uqsata almaı jatqandyǵymyz bolmasa. Onyń ústine jerimizdiń asty, ústi áli túgel zerttelinip bitken joq. Áridegini bylaı qoıaıyq, tipti beridegi tarıhymyzdyń ózi topyraq astynda qalyp, kómeski tartýǵa aınalyp barady. Mysaly, bir kezderi jońǵar qalmaǵy shapqynshylarynan qorǵaný úshin el-jurttyń aq ter, kók ter beınetpen turǵyzǵan bekinis, qaraýyl munaralary áli kúnge ólkemizdiń aıbyn-susyndaı bolyp, ana tus, myna tusta kúni búginge deıin omyraýlap, menmundalaýmen tur. Baıaǵy qalpynan azdap alasaryp, shógip ketkenmen, Talas óńirindegi áli de silemi jotalanýmen jatqan Shákirov aýylyndaǵy Jumabek arnasynyń qumǵa aparar joly boıynan jońǵar shapqynshylyǵy tusynda turǵyzylǵan Taıtóbe, Bóltirik aýylynyń teriskeı betindegi Atbaılar (olardyń topyraǵyn túrtseń-aq, saýdyrap adam men jylqy súıegi shyǵa keledi), odan áridegi Aqkesene, Kókkesene, Aqkóldiń bergi betindegi Boztumsyq, Tólebaıdyń bıigi, Qıynqyzyl… Bekinis-munaralary sol bir jaýgershilik zamannyń zar-qasireti, búginge jetken kóne kýágerleri. Jergilikti turǵyndar «jaý qaıdan keledi» dep qaýiptenip, mundaı bekinisterdi Talas boıynan, bıik beles-qyrqalar basynan japyrlatyp turǵyza bergen, turǵyza bergen…
Shý aýdanyndaǵy Maıtas úńgiri neolıt dáýiriniń «týyndysy». Moıynqum aýdanyndaǵy XIX ǵasyrlarda salynǵan Ońǵarbaı, О́telbaı, Shýdaǵy Aıdyn keseneleri de ótken tarıhymyzdan taǵylym túıgizer eskertkishter. Myna Moıynqumda Quralaı sulý mazary baryn da jurt bertinde ǵana bildi…
Eskertkishterimiz kóp. Biraq olardyń basyna tamashalaý úshin toptanyp baryp jatqan jurtty kórmeısiń. Ejelgi eskertkish oryndary men qala, aýdan aralyǵynda saırap jatqan taqtaıdaı tegis jol da joq. Sonda deımin-aý, olardy tarıh qoınaýynda qaldyrmaı, jalǵannyń jaryǵyna shyǵarýdaǵy, qalpyna keltirip, jóndep-jasqaýdaǵy maqsat ne? Japan túzde, elden jyraq eleýsiz túkpirde jel-quz mújip, jaýyn-shashyn astynda qalyp, birtindep shógip, eshkim de kórmegen-bilmegen kúıi qaıtadan tarıh tylsymyna jutylýy ma kútkenimiz? Tarıhymyzdyń osyndaı oljalaryn eń aldymen ózimiz, ásirese jas urpaqtarymyz kórip, tamashalap, taǵylym túıip, ıgiligimizge aınaldyrýdyń mezgili pisip-jetilgen sekildi.
Jergilikti jerde ekotýrızmdi qalyptastyryp, damytý jas urpaqtyń boıyndaǵy patrıottyq sezimdi kúsheıtýge de eleýli yqpal etpek. Osynaý qadaý-qadaý kóne eskertkishter oryndarynyń ınfraqurylymy jasalyp, jol salynsa, arnaıy avtobýstar bólinse, ol mańǵa demalys kúnderi eresekter de, jastar da barar edi. Týǵan ólke ǵajaıyptarymen tanysyp, biraýyq kórkem tabıǵat aıasynda demalyp qaıtýdan eshkim de qasha qoımas. Bizdiń qanymyzda tarıhymyzdy, túbimizdi, tegimizdi bilýge degen alapat qushtarlyq álimsaqtan bar. Másele – osynaý isti sátimen úılestire alýda. Ekotýrızmnen túsken qarajat aǵymdyq jóndeý men nyǵaıtý jumystaryna da jumsalyp, kóne tarıhı eskertkishterimizdiń urpaqtan-urpaqqa din-aman jetýi máselesi óz-ózinen-aq sheshimin tabar edi degen oıdamyz.
Baımahanbet AHMET,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Jambyl oblysy