Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev bıylǵy Joldaýynda «Salamatty ómir saltyn nasıhattaı otyryp, qoǵamdyq densaýlyqty basqarý isin kúsheıtý kerek» dep atap ótti. Elbasy tapsyrmasy aıasynda el azamattarynyń densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qarap, jeke salamattylyq daǵdylaryn qalyptastyrý maqsatynda túrli jobalar qolǵa alynýda. Sonyń biri – Prezıdenttiń beıne úndeýimen maýsym aıynda bastalǵan Challenge «Seniń jańa qyryń» atty buqaralyq sport bastamasy. Bul bastama qoǵamda keńinen qoldaý tapty. Sondaı-aq sońǵy jyldary elimizde jıi óte bastaǵan marafon, trıatlon jarystaryna da qatysýshylar legi kóbeıip keledi. Máselen, Astana men Almatyda ótetin júgirý joldaryna myńdaǵan marafonshylar shyǵa bastady. Árıne, óz ómirińdi qolǵa alý – bolashaǵyńdy qolǵa alý. Osy oraıdaǵy ózgeristi qalaıtyn jandarǵa ónege retinde jáne kúsh-jiger berý maqsatynda belgili japon jazýshysynyń beımálim qyryn áńgimelegendi jón sanadyq.
Harýkı Mýrakamı – jazýshylyq estafetada da, júgirýshiler arasynda da kózdegen mejege jetýge bar qajyr-qaıratyn sarp etip kele jatqan dińi berik tulǵa. Ádette, mundaı bolmys ıeleri sırek kezdesedi. Japonnyń áıgili jazýshysyn jazýshy qylǵan júgirý. Iá, kádýilgi qos ókpeńizdi qolyńyzǵa alǵandaı ábden alqynyp, tıtyqtaǵansha júgirý. Kópshiligimiz aǵzadaǵy artyq qýatty jumsaıtyn sport retinde baǵalaıtyn júgirýden ol kerisinshe qýat alady, shabyttanady, oı júlgesin ornyqtyrady. Áste, Harýkı «saý-salamatta bolý úshin kún saıyn júgirińiz» degen jadaǵaı urannan ada. Tek júgirýge nelikten májbúr bolǵanyn, júgirý barysynda ne oılaıtynyn, ózine máre men sóreni qalaı belgileıtinin, qazaqy qalypqa qotarar bolsaq, alamanǵa túsken júıriktiń qalaısha sýytylyp, jaratylatynyn jerine jetkize áńgimeleıdi. Jyldar buryn «Júgirý jóninde ne aıta alamyn» atty kitabyn bas almaı oqyp shyqqanda osy oıyna kóz jetkize túsken edik.
Ár marafonshynyń márege deıin jetkizetin mantrasy bar. Bir marafonshy «Azap – árkimniń jeke tańdaýy» degen sózdi ishinen san qaıtalap, sodan qýat tabady eken. Sondyqtan bul beınet te Mýrakamıǵa tán tańdaý. H.Mýrakamı aptasyna alty márte júgiredi. Árıne, júgirý de jazýshylyq ispetti, árkimge tán emes. Júgirý barlyq qarym-qatynastan bir sát oqshaýlanýǵa, ózińmen óziń qalýǵa múmkindik beredi. «Esimnen tanǵansha júgiremin, basymda júıeli oı bolmaıdy. Al júgirý aıaqtalǵanda, syǵyndalǵan lımondaı ishimdi áldebir salqyn lep toltyratynyn sezemin» deıdi qalamger. Harýkıdiń jazýynsha, ómir aǵysy jyldam, aıaqtalmaǵan is kóp, júgirýge ýaqyt jetpeı jatady. Jastyq shaqta bos ýaqyt bola qoımasa da, jumysbasty bolǵanyń da este qalmaıdy. Iаǵnı jyldan-jylǵa ister is kóbeıe beretindeı. Ol júgirýdi 1982 jyldyń kúzinde bastady. Sodan beri Japonııadaǵy jáne shetelderdegi uzaq ári qysqa qashyqtyqta qatysqan marafondarynyń esebi joq. Jazýshyǵa júgirý unaıdy, ómirlik ádetteriniń paıdalysy ǵana emes, aıryqsha qundysy kóredi. Tynymsyz júgirýdiń arqasynda tán men jan saýlyǵy tek nyǵaıa túsetinin tynbaı jazyp ta, aıtyp ta keledi.
Marafonda áldebir myqtyny basyp ozý keıbireýlerge kúsh-jigerin shyńdap, tabandy túrde jattyǵýǵa múmkindik beredi. Biraq túrli sebepke baılanysty álgi myqty marafonǵa qatyspaı qalsa júgirýińizdiń máni joǵalady. Sondyqtan joǵarydaǵy oıǵa bekinip júgiretinder ádette uzaqqa barmaıdy. Júgirýshi qashyqtyqqa óz shamasyn bilip shyǵady. Osy ishteı bekitilgen meje baǵynsa – jaqsy. Marafonshy kózdegenine jetkenin sezinedi. Al jete almasa, áli belgili deńgeıge kóterilmegeni. Keıde oılaǵanynan baıaý júgirýi de yqtımal. Biraq bar qýatyn arnaǵandyqtan odan lázzat alady. Sol sebepti ishki mereı de jetistik. Harýkı júgirý men jazýdy qatar qoıady. Jazý jumysy da jeńiliske bergisiz jeńisterden turady. Máselen, jazýshy úshin belgili bir tıraj, ádebı syılyqtar, maqtaǵan nemese sókken resenzııalardy kórsetkish retinde qabyldaýǵa bolady. Biraq únemi negiz bolyp jarytpaıdy. Mýrakamı úshin mańyzdysy – jazǵanyń ishki talapqa sáıkes kele me, joq pa? Iá, bireýdiń aldynda aqtalý ońaı, biraq ózińdi aldaı almaısyń. Osy oı turǵysynan qaraǵanda, jazýshy jumysy da marafon ispetti dep túıedi. «Men kúnbe-kún, qashyqtyqtan qashyqtyqqa júgirip, mejeni baǵyndyrǵan saıyn bıikteı berdim. Kún saıyn ózimmen jumys istep, rýhymdy janý úshin kúsh-jigerimdi aıamaýǵa tyrystym. Árıne, uly júgirýshi bolǵan joqpyn, bolmaımyn da. Deńgeıim ortasha, biraq ortańqol emes. Alaıda, onyń esh mańyzy joq. Men úshin kóp bolmasa da búginimniń keshegiden asyp túskeni kerek» deıdi H.Mýrakamı.
Ol komandalyq oıynǵa asa ıkemdi emes edi. Mekteptegi jyldaryn esepke almaǵanda, aragidik bir oınaıtyn beısbol men fýtbolda ózin qolaısyz sezinedi. Muny týǵan baýyrlarynyń joqtyǵynan bolar dep te oılaıdy. Sondaı-aq birge bir oınaıtyn tennıs sııaqty oıyndarǵa da alǵyr emes. Qarsylaspen oınaý, jeńý men jeńilý, oıyn bitken soń qýaný nemese kúıinýdiń ol úshin asa máni joq. Oǵan qaraǵanda ózińe qoıǵan talapqa saı bolý áldeqaıda ózekti. Uzaq qashyqtyq osy turǵydan taptyrmas sport túri. Jalpy, Harýkıge ońashalyq unaıdy. Eki saǵat boıy eshkimmen sóılespeı júgirip, odan keıin bes saǵat boıy jazý ústeline otyrýdan esh zerikpeıdi. Alaıda 22 jasynda úılenip, ýnıversıtet támamdaǵan soń adamdarmen aralasýdyń da mańyzdy ekenin túsindi. Jalpy, osy jıyrma men otyzdyń arasyndaǵy ómiri Harýkıdiń kózqarasyna kóp ózgeris syılap, jazýshylyqqa alyp kelgen edi.
Djaz klýbyn ustaǵan stýdenttik jyldarynda-aq ýaqytyn tabys tabýǵa tıimdi jumsaı bildi. Kúndiz kofehana, keshke bar retinde jumys istegen djaz klýbyna kelýshiler tolastamaıtyn. Tańnan túnge deıin tik turyp jumys istep, barlyq qaryzynan qutylǵan soń arqasyn keńge salyp alǵa qarasa, ıek astynda – 30 jas. Birde qolsozym jerdegi stadıonda únemi jankúıer bolyp júrgen komandasynyń oıynyna áserlenip otyrǵanda kenetten povest jazý týraly oı keledi. 1978 jyldyń kókteminde osy oımen qolyna qalam alǵan jas jigit kúzde 200 betke jýyq qoljazbany aıaqtap, ádebı jýrnaldyń jas avtorlar konkýrsyna joldaıdy. Kóshirmesin de alyp qalmaǵan shyǵarmasy biraz ýaqyttan keıin «Jel ánin tyńda» taqyrybymen jaryq kórdi. Kelesi kóktemde «Gýndzo» jýrnalynyń redaktory povest avtoryna ádebı syılyqtyń laýreaty bolǵanyn habarlady. Bul kezde Harýkı shyǵarma joldaǵanyn umytyp ta ketken edi. Kitap bolyp basylǵan tuńǵysh týyndyny oqyrman jaqsy qabyldady. Osylaısha, 30 jasynda oılamaǵan jerden «jas ári úmit kútetin» jazýshyǵa aınalyp shyǵa keldi. Barda jumys isteı júrip, «Pınbol-1973» atty taǵy bir povest pen birqatar áńgime jazdy. Qos povesi de Akýtagava syılyǵyna usynyldy. Biraq qatarlastarynyń jeńýge úmitti degen boljamdary aqtalmady. Bul kezde Harýkı tańǵa deıin kokteıl aralastyryp, qyzmet kórsetse, úıge kelgen soń as bólmede otyryp uıqyǵa ketkenshe jazýdy ádetke aınaldyrǵan edi. Biraq bul fızıkalyq turǵydan óte aýyr bolatyn. Birtindep mazmuny jaǵynan da, kólemi jaǵynan da salmaqty dúnıe jazýǵa bel baılaǵan jas qalamger jaqsy tabys taýyp turǵan bardy jabýǵa sheshim qabyldaıdy. Árıne, avtorlyq qalamaqysynan bardyń tabysy joǵary-tyn. Onyń ústine jazýshylyq talantyna kúmánmen qaraǵan jaqyndary da qarsy boldy. Harýkı ózin túbegeıli bir iske ǵana arnaıtyn bolmysymen jazýshylyqqa birjola bet burdy. Osylaısha, 1981 jyly jazýǵa otyrǵan alǵashqy romany redaksııaǵa unamasa da, oqyrmandar kóńilin tap basyp, kásibı ádebıettegi joly bastaldy. Árıne, ádepkide ýaqytyn tek jazýǵa arnaý jas qalamgerdi qýantqanymen jazý ústelinde uzaq ýaqyt qımylsyz otyrýdan ózge máseleler týyndady. Birden artyq salmaq qosyldy. Jazý barysynda úzdiksiz temeki tartatyndyqtan saýsaqtary sarǵyshtanyp, kúlimsi ıis sińip qalatyn. Oılana kele uzaq shyǵarmashylyq ǵumyr úshin júgirýdi tańdady. Birinshiden, júgirýge qosymsha adam qajet emes. Ekinshiden, áldebir quraldar satyp alýdyń qajeti joq. Úshinshiden, arnaıy jaraqtalǵan orynǵa barý mindetti emes. Sapaly aıaq kıim men jaqsy jol bolsa jetkilikti. Sóıtip ómir súrý salty kúrt ózgergen jigit qala shetine qonys aýystyryp, jaqyn mańdaǵy ýnıversıtet stadıonynda tań alageýimnen júgire bastady. Eki aptadan keıin temekini de ózdiginen qoıyp ketti. Temekini tastaýy burynǵy ómirimen qosh aıtysýy ispetti edi.
Harýkıdiń jazýynsha, kásibı jazýshy úshin eń jaqsy dúnıe – erte jatyp, erte turý. Olar otbasymen kún uıasyna qonǵanda uıyqtap, kúnmen talasa turý ózin-ózi syılaıtyn adamdardyń daǵdysy ekenin túsindi. Qalamger eresek adamnyń ómirlik basymdyqtaryn anyqtap alýy ózekti ekenin aıtady. Iаǵnı, sol kestege sáıkes ýaqytyńyz ben qýatyńyzdy jumsaısyz. «Men úshin basty basymdyq – aralas-quralastyq emes, jumys» deıtin H.Mýrakamı aınaladaǵy ortamen qarym-qatynasta jekelegen adamdardan góri oqyrmandarmen baılanysqa den qoıady. Buǵan burynnan dýyly kóp ortaǵa úıirsek bolmaýy da kómektesti. H.Mýrakamı alǵashqy aılarda uzaq qashyqtyqqa júgire qoıǵan joq. Jıyrma mınýt, kúshtegende jarty saǵat júgirgende júregi atqaqtap aýzyna tyǵylyp, aıaǵy dirildeıtin. Degenmen júgirýdi jalǵastyrǵan saıyn denesi kóndigip, qashyqtyqty ulǵaıta bastady, tynysy keńeıdi. Eń bastysy, jyldamdyq ta, qashyqtyq ta emes, turaqtylyq, kún saıyn turaqty júgirý edi. Sóıtip úsh ýaqyt tamaqtaný, uıqy, úı sharýasy men jazýshylyq jumys jáne júgirý ómiriniń ajyramas bóligine aınaldy. Sport taýarlary dúkeninen júgirýge qajetti kıimder men sekýndomer satyp aldy. «Júgirýdi bastaýshylarǵa» atty kitapshamen tanysty.
1982 jyly 33 jasynan bastap júgire bastaǵan Harýkı bir jyldan keıin alǵash ret tas joldaǵy 5 shaqyrymdyq jarysqa, mamyrda Iаmanaka kóliniń mańaıynda 15 shaqyrymdyq júgirýge qatysty. Maýsym aıynda shydamyn tekserý úshin ımperator saraıyn jeti márte jalǵyz ózi aınalyp shyqty. 35 shaqyrymdyq osy júgirýde óziniń asa qınalmaǵanyn sezgen ol marafonǵa ázirmin degen qorytyndyǵa keldi. Dese de, sol jyldardaǵy sýretterine qarap áli de jetkilikti deńgeıde marafonshy bolmaǵanyn keıin eske alady. Qoly jińishke, aıaǵy súıekti-tin. Birte-birte tamaqtaný rasıonyn da ózgertip, kókónis pen balyqqa kóshti, kúrish pen alkogol tutynýdy azaıtty. Tolyqtyqqa beıimdik tabıǵattyń syıy ekenin, artyq salmaq jınamas úshin tándi durys tárbıeleı bilý kerektigin túsindi. Buǵan tóze bilgen jan aǵzasynda zat almasý jaqsaryp, densaýlyǵy nyǵaıǵanyn ǵana emes, jasarǵanyn da sezine bastaıdy. Ádette aryq adamda mundaı qajettilik bola qoımaǵandyqtan jattyǵýdy sıretedi de, bul bulshyq ettiń bosańsýyna, súıektiń jumsarýyna alyp keledi. Muny jazýshy tabıǵatynan talantty, jazýǵa otyra qalsa sózderi quıylyp túsetin qalamgerlerge teńeıdi. Alaıda, bul jaǵdaı Mýrakamıge tán emes. Ol júgirse de, jazsa da, ár qadam, ár árip úshin janyn jeıtinderdiń soıynan bolatyn.
Harýkı 1983 jyldyń shildesinde Grekııaǵa jol tartyp, Afınydan Marafonǵa deıingi marafondyq qashyqtyqqa jalǵyz ózi júgirdi. Bul atalǵan eldiń týrızm mınıstrligi uıymdastyrǵan týrmen sáıkes keldi. Afınyda aspan aınalyp jerge túskendeı ystyq edi. Sondyqtan tańǵy salqynmen marafon jolyna shyǵyp, taltúske deıin dittegen jerine jetýdi kózdedi. Harýkı bul marafondy japon jazýshysy Osamý Dadzaıdyń «Júgir, Melos!» atty áńgimesindegi kóne Grekııada dosyn qutqarý úshin ózin kútken ólim jazasyna asyqqan jigittiń júgirýine teńeıdi. Rasynda, jalyn atqan kúnniń ózimen jarysqandaı 3 saǵat 51 mınýtta 42 shaqyrymdyq mejeni baǵyndyrǵan onyń tula boıynan tuz úgitilip túsken edi. Budan keıin 20 jyldan astam ýaqyt ártúrli álemdik marafondarǵa qatysqanymen osy jaǵdaı asa ózgergen joq. Iаǵnı, 30 shaqyrymdy baǵyndyrǵanda jaqsy nátıje kórseterińe senimdi bolyp turasyń, 35 shaqyrymda kúsh-qýat joǵala bastaıdy jáne jan-jaǵyńdaǵy dúnıeni túgel jek kóresiń. Al sońǵy shaqyrymdarda janarmaıy taýsylǵan kólikteı ilgeri basqan adymyń keri ketedi. Biraq júgirý aıaqtalǵannan keıingi birneshe saǵattan soń bar qıyndyq umytylyp, kelesi marafonda kórsetkishti qalaı jaqsartýǵa bolatyny týraly oıǵa ketesiń...
Ádette, uzaq qashyqtyqqa júgirip kórmegen jandar jazýshydan júgirý kezinde ne oılaıtynyn suraıdy. Qyzyq suraq. Rasynda júgirgen adam ne oılaýy múmkin. Tereń oıǵa batqanymen eske eshteńe túspeıdi. Iá, sýyq kúnderi tabıǵat raıynyń sýyǵy, qaınaǵan kúnderi ystyǵy týraly oı bolýy múmkin. Muńdy bolsa muń, kóńildi bolsa qýanyshty oıǵa berilýi de kádik. О́tken shaq oıǵa oralatyn sátter sırek te bolsa bolady. Al keıde júgirý kezindegi oı áldebir shyǵarmaǵa ózek bolatyn jaıttar kezdesedi. Jalpy, júgirgende naqty eshteńe oılamaımyn, júgirgen ústine júgire beremin. Aınalamda bos keńistik paıda bolady. Osy keńistikke shyǵýym úshin de júgiremin. Biraq oǵan da qańǵalaqtaǵan oı synalap enip alady. Adam jany bos keýekti jaqtyrmaıdy. Buǵan kúshimiz de, dáıegimiz de jetkiliksiz, deıdi jazýshy bul jóninde.
Qalamger basqalar baıqaı bermeıtin tabıǵat tilin sóıletkennen soń adamdardyń aýqymdy bóligi ony oqı bastaıdy. Bul – jazýshy kapıtaly. Jan qınalysy – ishki bostandyǵyńnyń quny. Jazýshy jalǵyzdyǵy eki júzdi semser sııaqty – qorǵaıdy, sonymen qosa ishteı jaralaıdy. Osy qaýipti ómirlik tájirıbesinen ótkergen H.Mýrakamı únemi qozǵalysta bolý arqyly ony jeńýdi ditteıdi. Jazýshyny áldekim negizsiz kinálasa nemese jetkilikti deńgeıde túsinbese, ol ádettegiden da sheber jazýy tıis. Údeı túsken kóńil kemdiginen údete túsken júgirý arqyly qutylýǵa bolady.
Mýrakamıdiń jazýynsha, marafonshynyń 45 jastan keıin ózin bekite túsýi irkile bastaıdy. Iаǵnı, kórsetkishti jaqsartý qıynǵa túsedi. Eger jasty esepke alsa, onyń tańǵalatyn túgi joq. Árkimniń fızıkalyq shyńynyń tuıyqtalatyn sáti bolady. Jeke múmkindikke qaraı júzýshiler – 25 jasta, boksshylar – 30 jasta, beısbolshylar 35 jasta kózge kórine bermeıtin osy aıyrmadan attaıdy. Biraq bul ónerde qaıtalanbaıdy. Máselen, Dostoevskıı «Aǵaıyndy Karamazovtaryn» qaıtys bolarynyń aldynda, kompozıtor Domenıko Skarlattı klavıshalyq aspaptarǵa arnalǵan 555 sonatasynyń basym bóligin 60 jasqa taıaǵan shaǵynda jazdy. Osy sııaqty Mýrakamı óziniń júgirýdegi bıigi 45 jasqa deıin bolǵanyn aıtady. Buǵan deıin ol marafondy ilgerindi-keıindi azdaǵan mınýttaryn alyp tastaǵanda únemi úsh jarym saǵatta júgirip ótip, bir shaqyrymdy bes mınýtta baǵyndyratyn. Eger osy qashyqtyq oǵan 3 saǵat 40 mınýtta baǵynsa, ózine azdap kóńili tolmaýshy edi. Árıne, keıde jattyǵý jetispeı jatady, keıde sporttyq baby kelispeıdi. Biraq marafondy 4 saǵatta júgirýge úlgermeý oıyna kirip-shyqqan emes. Bul uzaqqa sozylǵan turaqty kezeń edi. Al 45 jastan keıin burynǵydan az jattyqpasa da, marafondy 4 saǵatta áreń úlgergenine ózi de qaıran qala bastaýy jıiledi. Kúndelikti ómirde fızıkalyq belgiler baıqalmaǵanymen jyl ótken saıyn kórsetkishter de tómendeı tústi. Osydan keıin onyń ornyn jeke jattyǵýshymen júzý jáne velosıped tebýdi úırený arqyly trıatlonǵa aýysýymen tolyqtyrady. Bulshyq etterin jańa jaǵdaıǵa beıimdeıdi. Osylaısha kúz ben qysta marafonǵa, kóktem men jazda trıatlonǵa qatysýdy buljymas ádetke aınaldyrǵan jazýshyda bos maýsym múlde joq. Harýkı ár marafondy taǵatsyzdana kútedi. О́zi uzaq jyldar boıy júgirgen Tokıo, Nıý-Iork, Boston, Kembrıdj, Gavaı araldaryndaǵy joldarynyń peızajyn, tabıǵı erekshelikterin, tipti joldyń oı-shuqyryna deıin jetik biletin japon jazýshysynyń 1996 jyly Hokkaıdodaǵy Saroma kóliniń mańaıynda tań sáriden keshke deıin 100 shaqyrym qashyqtyqqa júgirýi tipti ǵajap!
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»