Qazaqstan táýelsizdikten beri qandaı eldermen tıimdi quqyqtyq kelisimder jasasty?

Elimizde táýelsizdik jyldary ishinde demokra­tııalyq jáne quqyqtyq suranysqa sáıkes keletin quqyq qorǵaý júıesi qalyptasty. Bú­ginde bul júıe konstıtýsııalyq ta­laptarǵa saı tıimdi jumys istep ke­ledi. Osy júıeniń nátıjelerin sa­ralaı otyryp, onyń qyzmetin odan ári damyta berý de erekshe na­zarda tur. О́ıtk­eni qylmysqa qar­sy kúres, zańdylyqty jáne qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, azamattardyń quqyqtary men bo­s­­tan­dyqtaryn qorǵaý sııaqty má­se­leler nátıjesi kóptegen qu­qyq­t­yq aktilerdiń oryndalýyna baılanysty. Al bul máseleler quqyqtyq salada sheteldermen jasalatyn túrli kelisimderdiń ońtaıly bolýyna da áser etetini sózsiz.

Memlekettiń quqyqtyq saıa­­saty negizinde quqyq qorǵaý men sot júıeleriniń jáne quqyq qor­­­­ǵaý ıns­tıtýttarynyń damýy ar­qa­syn­da qu­qyq­tyq salada shetel­­­­der­men tıimdi kelisimder jasasý jol­ǵa qoı­yldy. Sonyń biri retinde aıtar bol­saq, búginde Qazaqstan shet mem­le­­ket­ter­­men jáne halyqaralyq uı­ymdarmen 3 867 ha­lyqaralyq shart ja­sasty. Olar atap aıtqanda, saıa­sı, eko­nomıkalyq, áleýmettik, ǵylymı-teh­nı­kalyq, qaýipsizdik jáne taǵy bas­­qa salalarda halyqaralyq qu­qyq­tyq yntymaqtastyqty qam­tıdy.

Sonyń ishinde eldiń ulttyq qaý­ip­sizdigin jáne aýmaqtyq tu­tas­­tyǵyn qamtamasyz etýdegi syr­­­tqy saıasatynyń basty ba­ǵy­­ty – memlekettik shekaramyz­dy ha­lyq­aralyq talaptarǵa saı qu­­qyq­­tyq resimdeý shartta­ryn atap ótý qajet. Tıisti ha­lyq­ara­­lyq shart­­­tardy jasasý ar­qy­ly bar­lyq kórshiles eldermen mem­lekettik shekarany de­lı­mı­­ta­sııalaýdyń tolyq aıaq­talýyn osy sa­ladaǵy mańyzdy jetistik dep aı­týǵa bolady. Atap aıtqanda, bú­­gin­de Qazaqstan óziniń mem­le­ket­­tik she­karasyn Qytaımen jáne Túrik­men­stan­men tolyq resimdedi.

2017 jylǵy 25 jeltoqsanda Astana qala­syn­da Qazaqstan Respýb­lıkasy men Qyrǵyz Res­pýb­lı­kasy arasynda memlekettik shekarany shegendeý týraly shartqa qol qoıyldy. Bul shart eki eldiń parlamentteri ratıfıkasııalaǵannan keıin kúshine enedi. О́zbekstan jáne Reseımen shekaramyzdy demarkasııalaý úderisi aıaqtalǵannan keıin osy eldermen de tıisti halyqaralyq sharttar jasalady. Shekarany halyqaralyq quqyqtyq resimdeý jónindegi sharttar memlekettik aýmaqty, ulttyq ege­mendiktiń keńistiktik shekterin aıqyn­daý jáne shektes eldermen aý­maq­tyq daýlardyń týyndaýyn al­dyn ala joıýǵa yqpal etedi.

Qazirgi jahandaný jaǵdaıynda memlekettiń quqyqtyq saıasatynyń ha­lyqaralyq-quqyqtyq baǵyty da óris alyp otyr. Elimizdiń 2010 jyl­dan 2020 jylǵa deıingi kezeń­ge arnalǵan quqyqtyq saıasat tu­jy­rym­damasynda aıtylǵandaı, syrt­qy saıasat salasyndaǵy uzaq merzimdi múdde­lerdiń qorǵalýyna, halyq­ara­lyq arenada ekijaqty jáne kóp­jaqty sıpattaǵy ózara paıdaly ynty­maq­tas­tyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan osyndaı qyz­met qashanda halyqaralyq-quqyqtyq retteýdi qajet etedi. 

Ondaı jumystardyń túrli sala­lar boıynsha keńinen atqa­ry­­lyp jatqany belgili. Soǵan oraı kóptegen sheteldermen qu­qyq­­tyq salada ekijaqty halyq­­ara­­lyq sharttar, kelisimder de ja­­salyp jatyr. Máselen, qazirgi ýa­qytta Azamattyq, otbasylyq já­­ne qylmystyq ister boıynsha qu­­­qyq­­tyq kómek pen quqyqtyq má­se­lelerdi she­shý týraly Mınsk já­ne Kıshınevte jasalǵan kon­vensııa­lar jáne basqa da Qazaqstannyń eki­jaq­ty halyqaralyq sharttary jú­­ze­ge asyrylady. Qazaqstanmen ja­­sas­qan quqyqtyq kómek týra­ly ha­­lyqaralyq sharttardyń negizinde jeke jáne zań­dy tulǵalar, sondaı-aq onyń aýmaǵynda tu­ratyn ózge de tulǵalar kelisim jasalǵan tarap­tar­dyń sottaryna, prokýratýrasyna, ishki is­ter organdaryna, qaýipsizdik organdaryna já­ne quzyretine azamattyq, otbasylyq jáne qyl­mys­tyq ister jatatyn ózge de mekemelerine erkin já­ne ke­dergisiz júginýge quqyly. Munda ýaǵ­da­la­­sýshy taraptyń azamattary atalǵan sharttar ne­giz­inde ótinishter berý, talaptar usyný jáne ózge de is júrgizý áreketterin júzege asyra alady.

Osy arada ekijaqty ózara quqyq­tyq kómek kórse­tý boıynsha elimizdiń halyqaralyq tıimdi sharttaryna toqtalar bolsaq, máselen, Armenııa, Ázerbaıjan, Belarýs, Grýzııa, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Moldova, Reseı, Tájikstan, Túrikmenstan, О́zbekstan jáne Ýkraına elderi ene­tin Azamattyq, otbasylyq já­ne qylmystyq ister boıynsha qu­qyq­tyq kómek pen quqyqtyq qaty­nastar týraly konvensııa 1993 jyly elimizdiń Joǵarǵy Keńesiniń qaý­ly­symen ratıfıkasııalandy. Sol sı­ıaq­ty 1994 jylǵy Qazaqstan men Lıtva arasynda Azamattyq, otba­sylyq jáne qylmystyq ister boı­ynsha quqyqtyq kómek jáne qu­qyq­tyq qatynastar týraly sha­rt Qazaqstan zańymen ratıfıka­sııa­landy. Mundaı baǵyttaǵy ha­lyqaralyq sharttar Pákistan Islam Respýblıkasy, О́zbekstan Respýblıkasy, Qytaı Halyq Respýblıkasy, Grýzııa, Qyrǵyz Res­pýb­lıkasy, Koreı Halyq Demokratııalyq Res­pýb­lıkasy, Túrikmenstan, Ázerbaıjan, Vetnam Sosıalıstik Respýblıkasy, Túrkııa Res­pýb­­lıkasy arasynda elimizdiń zańymen ratıfıka­sııalandy. Bul sharttardyń bári de halyq­ara­lyq quqyq­tyq kelisimderdi júr­gizýde quqyqtyq kómek pen qu­­qyq­tyq qatynastarda tıimdilikti qam­tamasyz etkeni anyq.

Sonymen qatar 1951 jylǵy 31 qazanda Gaaga­da qabyldanǵan Halyqaralyq jeke quqyq jó­nin­degi Gaaga konferensııasynyń Jarǵysy Qa­zaqstan Respýblıkasynyń 2017 jyl­ǵy 16 ma­myrdaǵy №66-VI zań­men ratıfıkasııalanǵany da táý­el­­sizdiktiń nátıjesi deımiz. О́ı­t­­keni osy jyly maýsymda Qa­zaq­­­stannyń halyqaralyq jeke quqyq jónindegi Gaaga konferen­sııasyna qatysý rásimi ótip, Qazaqstan kon­fe­rensııanyń 83-shi múshesi atandy. Al halyqaralyq jeke qu­qyq boıynsha Gaaga konfe­ren­sııa­sy­nyń maqsaty jeke ha­lyq­ara­lyq qu­qyq normalaryn prog­res­sıvti úılestirýge umtylys bolyp tabylady.

Budan basqa, 1954 jylǵy 1 naý­­ryzda Gaagada ja­salǵan Aza­mat­­tyq is júrgizý máseleleri jó­­nin­degi konvensııa Qazaqstan Res­pýb­lıka­sy­nyń 2014 jylǵy 14 qa­rashadaǵy № 252-V za­ńymen ra­tıfıkasııalandy. Qujatta qa­ty­sý­shy memleketterdiń jáne dıp­lo­matııalyq ókil­dik­terdiń sot jáne sot­tan tys qujattardy tapsy­rý máseleleri boıynsha ózara is-qı­mylyn je­ńil­detetin tártibi aı­qyn­daldy. Máselen, 1980 jylǵy 25 qazanda Gaagada jasalǵan Sot tó­­religine halyqaralyq qol jetkizý týraly kon­vensııa Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń 2014 jyl­ǵy 9 jel­toqsandaǵy № 262-V zańymen ra­tı­fıkasııalandy. Konvensııaǵa sáı­kes ýaǵdalasýshy memleketter azamattarynyń jáne olardyń aýma­ǵyn­da turatyn adamdardyń sottarda azamattyq já­ne saýda isteri boıynsha quqyqtyq kómekke osy memlekette turatyn azamattar sekildi quqy­ǵy bar. 

Joǵaryda atalǵan quqyqtyq kelisimder eli­mizdiń shırek ǵasyr ishinde álemdik arenada óz ornyn naq­tylap, ózge eldermen terezesi teń jaǵdaıda qarym-qatynasty jol­ǵa qoıǵanyn aıǵaqtaıdy. 

Aleksandr TASBOLAT, «Egemen Qazaqstan»