Keshe elordamyzdaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada Halyqaralyq Túrki akademııasynyń uıymdastyrýymen zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy, túrki áleminiń birtýar tulǵasy Shyńǵys Aıtmatovtyń 90 jyldyǵy atap ótildi.
«Aıtmatov taǵylymy» atty taqyryppen uıymdastyrylǵan sharaǵa elimizge belgili memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, sonymen qatar Qyrǵyzstannyń tanymal ǵalymdary jáne saıası belsendiligi joǵary resmı tulǵalar, respýblıkanyń Jogorký Kenesh depýtattary, esimi elge áıgili óner tarlandary qatysty.
Astanadan bastalǵan alqaly jıynǵa Qyrǵyz Respýblıkasy Jogorký Keneshine ár kezderi tóraǵalyq etken úsh tulǵanyń kelip qatysýy onyń mańyzy men mártebesin arttyra tústi.
Shara barysynda qyrǵyz eliniń burynǵy Memlekettik xatshysy, professor Osmonakýn Ibraımovtyń Halyqaralyq Túrki akademııasy shyǵarǵan «Aıtmatov. Poslednıı pısatel ımperıı» atty kitabynyń tusaýy kesilip, qyrǵyz rejısseri Artyqbaı Súıúndúkovtyń «Aıtmatov» atty derekti fılmi kórsetildi.
Osy jıynǵa qatysqan Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiligi Ishki saıasat bóliminiń meńgerýshisi Aıda Balaeva búgingi sharanyń túrki dúnıesine ortaq zańǵar jazýshy Aıtmatovqa arnalýy erekshe mańyzǵa ıe ekenin atap kórsetti. Alataýdyń qos qaptalyn jaılap jatqan eki halyqtyń ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasqan dostyǵy nyǵaıa bersin degen shynaıy tilegin aıtyp, tusaýy kesilip otyrǵan kitap qundy eńbek bolaryna senim bildirdi.
Odan keıin sóz alǵan Qazaqstan Parlamenti Senaty Tóraǵasynyń orynbasary Bektas Beknazarov jazýshynyń artynda qaldyrǵan murasy men muraǵaty, ǵıbraty men ósıeti, ańyzǵa aınalǵan beınesine degen saǵynysh bárimizdi osyndaı salıqaly jıynda bas qostyryp otyr dese, memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́mirbek Baıgeldı Alataýdy asyp kelgen qyrǵyz baýyrlarǵa qarata, «eki halyq uqsas: bizde – keńdik, sende – bıiktik bar» degen ataly sózin aıtty.
Qyrǵyz halqynyń Elbasyna rızashylyǵy zorJogorký Keneshtiń eks-tóraǵasy, memleket qaıratkeri, saıası ǵylymdar doktory, professor Medet han Sherımqulov óz sózinde Shyńǵystyń qazaq pen qyrǵyzǵa ortaq sımvol ekenine toqtala kelip, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qyrǵyz eline jasap kele jatqan aıryqsha qamqorlyǵyn atap kórsetti.
– Nursultan Ábishuly táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda týysqan qyrǵyz halqyna jol kórsetti. Únemi qoldap, kómektesip otyrdy. Qyrǵyz eli sol qıyn-qystaý jyldarda Qazaqstannyń kórsetken járdemin eshqashan umytpaıdy. Búgin Aıtmatov mereıtoıynyń Astanadan bastalýy, osyndaı alqaly jıyn uıymdastyrylýy Nursultan Nazarbaevtyń bir týǵan qyrǵyz jurtyna erekshe yqylasynyń belgisi, – dep tebirene sóılep, alǵysyn bildirdi.
Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov «qyrǵyz ben qazaqtyń tili de, jyry da, dini de, dili de bir halyq. Al qan jaǵynan atam zamannan naǵashyly-jıendi jurtpyz. Kezinde Manas jyryn hatqa túsirgen Shoqan bolsa, ony qorǵaǵan – Áýezov. Bul oqıǵa bizdiń tarıhı tamyrymyzdyń tereńdigine aıǵaq. Bizdi taýlar bólip tursa da, jaýlar bólip turmasyn» dep bataly tilegin joldady.
Ataqty jyrshy, Qyrǵyz Respýblıkasynyń halyq ártisi, tókpe aqyn Zamırbek Úsónbaev eki halyqtyń kóne súrleýinen iz tarta kelip: «Ǵylymda birge júrgenbiz, Ǵalamda tatý júreıik» dep jyr tolǵady. Odan keıin qazaq aqyny manasshy-jyrshy Baıanǵalı Álimjanov «Manas» jyrynan úzindi oqydy.
Sonymen qatar jıyn barysynda Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet Aıtmatov qazaq-qyrǵyz ádebıetine ortaq tulǵa ekenine toqtalsa, Qyrǵyz Respýblıkasy Jogorký Keneshiniń eks-tóraǵasy, akademık Abdyǵanı Erkebaev Qazaqstan Prezıdentiniń álem aldyndaǵy ashyq saıası baǵyty búgingideı keleli iske jol ashyp otyrǵanyn aıtty. Al Jogorký Keneshtiń taǵy bir burynǵy tóraǵasy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, alashtanýshy-professor Zaınıdın Kýrmanov qyrǵyz zııalylary Alash arystarymen birge júrgeni týraly sóz qozǵap, Alash taǵylymyna aıryqsha toqtaldy.
1968 jyly «Asýdaǵy atys» (keıin «Qarash-qarash oqıǵasy» dep ataldy) fılmin túsirgen KSRO halyq ártisi, kınorejısser Bolotbek Shamshıev eki halyqtyń taǵdyr talaıyn biriktirip turǵan tarıhı oqıǵalar kóp ekenin, sonyń ishinde 1916 jylǵy ult azattyq kóterilis pen 1937-1938 jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin qazaq-qyrǵyz halqyn rýhanı álsiretken náýbet ekenin eske túsirip, kózine jas aldy.
Rýhanı jańǵyrý – ortaq qundylyqSondaı-aq E.Arabaev atyndaǵy Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Tólóbek Abdyrakmanov, byltyrdan beri qazaq qoǵamynyń basty ıdeologııasyna aınalǵan Nursultan Ábishulynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy tek qazaq týǵandarǵa emes, bizdiń qyrǵyzdarǵa da ortaq qundylyq bolsa degen usynysyn aıtty.
Bektas BEKNAZAROV, Qazaqstan Parlamenti Senaty Tóraǵasynyń orynbasary:
– Qazaqtyń rýhanı álemi Shyńǵysty «Adamzattyń Aıtmatovy» dep maqtan tutady. Báıdibek babamyz: «Báıterektiń qýaty – tamyrynda, Darııanyń qýaty – aǵynynda» degen eken. Dáýirdiń uly qalamgeri Shyńǵystyń da shyǵarmalary báıterektiń tamyrynan nár alatyn árbir japyraǵyndaı, oqyrmannyń jan dúnıesin nurǵa toltyrady. Sonymen qatar Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıtmatovtyń dostyǵy, shyǵarmashylyq baýyrlastyǵy bolashaqqa úlgi. Halqymyz «Taýdyń bıiktigi alystaǵan saıyn baıqalady» degenindeı, Aıtmatov tulǵasy ýaqyt ótken saıyn bıikteı bereri aqıqat. Ázerbaıjan aqyny Vahabzadeniń «Ulylar bir jerde týyp, myń jerde óledi» degeni sııaqty, zańǵar jazýshynyń 90 jyldyǵy burynǵy Keńes Odaǵy quramynda bolǵan baýyrlas halyqtardyń bárinde atap ótilse, uly tulǵanyń rýhy ózi baýyrynda týǵan Alataýdaı bıikteı berer edi.
Sadyk ShER-NIIаZ, Qyrǵyz Respýblıkasy Jogorký Kenesh depýtaty:
– О́z atymnan áýeli, túrki dúnıesin túgendeýge atsalysyp júrgen bedeldi uıym Halyqaralyq Túrki akademııasy ujymyna alǵysymdy bildiremin. Al búgingi bas qosýdy «qazaq-qyrǵyzdyń rýhanı toǵysy» dep ataǵandy jón kórip otyrmyn. Mundaı mańyzdy sharanyń ótýi Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev júrgizip otyrǵan saıası baǵdardyń jemisi dep bilemin. О́tken jyly bizdiń elde jańadan basshy saılanyp, Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaevpen resmı kezdesýi, bul oqıǵanyń eki el arasyndaǵy yntymaq-birliktiń baıyrǵy bastaýyna jańa iz salýy bizdi qýantyp otyr. Qazaqstan Prezıdentiniń «Betege ketse bel qalar, bekter ketse el qalar» degen sózi bizdiń halyqtarymyzdyń ajyramas dostyǵyn biraýyz sózben túıindep berdi. Osy oraıda, eki el basshylarynyń tatýlyq saıasatyn nyǵaıtatyn – myna bizder, búgingi jıynǵa shaqyrylǵan zııaly qaýym ókilderi. Iаǵnı, Súıinbaı men Qataǵan, Jambyl men Toqtaǵul, Shyńǵys pen Muhtar qalaǵan súrleýdi saqtaýymyz kerek.
Kanybek IMANÁLIEV, Qyrǵyz Respýblıkasy Jogorký Kenesh depýtaty:
– Shyńǵys Aıtmatov birinshi bolyp máńgúrttikke qarsy kúresken jazýshy. Bul degenimiz – eki eldiń taǵdyryn jyrlaý. Eki eldiń dostyǵyn Shyńǵystaı bıikke kótergen tulǵa az. Jáne bul Shekspırdiń deńgeıindegi tragedııa, Shekspırdiń deńgeıindegi súıý! Shyńǵystyń shyǵarmasy myń qabat, jan-jaqty. Mysaly, «Qosh bol, Gúlsarydaǵy» Gúlsaryny jylqy dep qana túsinsek qatelesemiz. Ol – Keńes ókimeti. Urandatqan ǵumyry qysqa ıdeologııa, mán-maǵynasyz ómir keshý, aıaǵynda aryqtap ólgen Gúlsary sekildi qurıtyny aıtylyp turǵan joq pa? Mine, azattyq joly arzanǵa kelmeıdi. Shyńǵys shyǵarmalarynda ulttyń sana erkindigi jáne óziniń ata joly aıqyn kórinip jatady. Sózimniń sońynda aıtarym qyrǵyz ben qazaq barda Shyńǵys esimi árdaıym bıikte bolmaq.
Osmanakýn IBRAIMOV, «Aıtmatov. Poslednıı pısatel ımperıı» kitabynyń avtory:
– Búgin elorda tórinde tusaýy kesilip otyrǵan «Aıtmatov. Poslednıı pısatel ımperıı» atty týyndy meniń uzaq jylǵy izdenisim nátıjesinde jazylǵan dúnıe. О́ıtkeni Shyńǵys aǵamen kóp jyl dámdes, tuzdas júrdim. Eger Halyqaralyq Túrki akademııasy tarapynan osyndaı kitap jazyńyz degen usynys bolmaǵanda bul shyǵarmanyń ómirge kelmeýi de múmkin edi. Týyndynyń mazmunyna toqtalar bolsam kitap bastan-aıaq Shyńǵys Aıtmatovtyń ómir-tarıhy men shyǵarmashylyǵyna qatysty derekti kórkem obrazdardyń jıyntyǵy ispetti. Ásirese, jazýshynyń buryn-sońdy jurtqa belgisiz turmysyndaǵy qaltarystar, bala kezinde, ómiriniń sońyna taman basynan ótken qıynshylyqtary, naqtyraq aıtqanda, KSRO halyq ártisi, Qyrǵyz eliniń Toqtoǵul atyndaǵy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty ataqty bıshi Bıbısara Beıshenalıevamen aradaǵy súıispenshilik qatynastary týraly alǵash ret baıandalyp otyr. Qazaq oqyrmandary úshin aıtatyn ekinshi bir jańalyǵym – bul kitap keshikpeı «JZL» serııasymen Máskeýde jaryq kóretin boldy.
Al jıyndy júrgizip otyrǵan Halyqaralyq Túrki akademııasynyń basshysy Darhan Qydyráli Aıtmatov jyly aıasyndaǵy sharalar áli jalǵasyn tabatynyn, kelesi aptada IýNESKO shtab-páterinde Aıtmatov kúni ótse, túgel túrkige ortaq tulǵanyń 90 jyldyǵy Tashkentte de atalyp ótetinin aıtty.
Osylaısha Aıtmatovqa arnalǵan Astana tórindegi alqaly jıyn sońynda qazaq pen qyrǵyzǵa ortaq tulǵalar Kenen men Osmonquldyń jyrlary oqylyp, eki eldiń ejelden tamyr tartqan birligi men yntymaǵy berik ekenin pash etip aıaqtaldy.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT,
«Egemen Qazaqstan»