Eldigimizdiń boıtumary – el birligi

El ishindegi tatýlyq pen birliktiń ózindik erekshe modelin qalyptastyrǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń bul kezekti sessııasy 1500-den astam adamnyń basyn qosty. Alqaly jıynǵa elimiz­diń­ barlyq óńirlerinen kelgen Assambleıa músheleri men ar­dagerleri, respýblıkalyq jáne óńir­lik etnomádenı birles­tik­terdiń tóraǵalary, Parlament depýtattary, ortalyq atqa­rýshy organdardyń, saıası partııalardyń, dinı birles­tikterdiń, úkimettik emes uıym­dardyń basshylary, JOO rektorlary, shet memleketterdiń dıplomatııalyq mıssııalarynyń, ǵylymı, shyǵarmashyl zııaly qaýymnyń ókilderi jáne BAQ bas­shylary qatysty.

Sessııa jumysy Memlekettik Ənuranmen ashylǵannan soń Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi Leonıd Prokopenko baıandama jasaý úshin sóz kezegin Elbasy – Qazaqstan hal­qy Assambleıasynyń Tóraǵa­sy Nursultan Nazarbaevqa usyndy.

Nursultan Nazarbaev óz sózin­de birinshi kezekte jurt­shy­­lyqty Assambleıanyń XXVI ses­sııasynyń ashylýymen qut­tyqtaı kelip, uıymnyń qoǵamdaǵy mańyzdy róli men alǵa qoıyp otyrǵan mindetterine toqtaldy.

«Assambleıa qurylǵan kúnnen bastap elimizdegi myzǵymas birliktiń uıytqysy, sarqylmas berekeniń bastaýy bolyp keledi. Búginde ol – elimizdegi tatýlyq pen turaqtylyqtyń eń basty kepili. Árdaıym eldik isterdiń basynda júretin Assambleıa meniń irgeli bastamalaryma ár ýaqytta qoldaý bildirip, halqymyzǵa túsindirý jumystaryn júrgizýde. Qazaqstan san qyrly jańǵyrýǵa bet burǵan qazirgi tańda Assam­bleıa­ǵa da tyń mindetter júk­te­ledi», degen Elbasy XXVI sessııanyń taqyryby «Bes áleý­met­tik bastama – qoǵamnyń áleý­­mettik birliginiń tuǵyry» dep ata­lýynyń ózindik máni bar eke­nin jetkizdi. Sondaı-aq eldigimizdiń boıtumary – el bir­liginiń qadir-qasıetiniń orny bólek ekenin atap kórsetti.

Odan ári Memleket basshysy dú­nıe júzinde kóginde týy, tó­rinde bıligi bolsa da birligi qa­shyp, búgini buldyr, bolashaǵy bulyńǵyr bolǵan qanshama mem­lekettiń bar ekendigin aıta kelip, yntymaǵymyzdy yrys-bere­kemizdiń bastaýy etip alǵa basyp kele jatqanymyzdy, osy joldan taımaýymyz qajettigin sóz etti.

«Assambleıa beıbitshilik pen tatýlyqtyń naǵyz shyraq­shy­sy­na aınaldy. Sol sebepti men QHA sessııalaryna árdaıym ózim qatysamyn. Búgingi tańda da áleýmettik ıntegrasııa fak­toryn paıdalana otyryp, biz­ tutastyǵymyzdy odan ári nyǵaı­ta túsemiz. Álemdegi myqty mem­leketter – birtutas ulttar eke­ni jasyryn emes. Olardyń bar­lyǵy birtutas biregeılikke súıene otyryp jańǵyrady. Biz de osy jolǵa tústik. «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasynyń, sonyń ishinde «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasynyń máni de osynda. Áleýmettik birlik saıasaty – birtutas Ult qalyptastyrý jo­lyndaǵy mańyzdy qadam dep bilemin», dedi Elbasy.

Memleket basshysy «Bes áleý­mettik bastamany» iske asyrýdyń negizgi úsh faktoryna toqtalyp, elimizdiń áleýmettik saıasatynyń basty erekshelikterin atap ótti.

«Birinshiden, jańa ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵynyń bastapqy segiz jylyna jasalǵan taldaý kórsetkendeı, jekelegen memleketter tarapynan egemen elderdiń ishki isine aralasýynyń saldarynan álemniń túrli óńirlerinde bolatyn daǵdarystardyń basqa da sebepteri bar. Bul – áleýmettik bir­lik pen ıntegrasııanyń bolmaýy. Jahandyq jáne óńir­lik tájirıbe kórsetkendeı, qalyp­tasqan memleket – bul áleý­mettik birlik negizi sanaly túrde nyǵaıtylatyn memleket. Bizdiń jańa bastamalarymyz, eń aldymen, osyǵan arnalǵan.

Ekinshiden, qazirgi zamanǵy ekonomıkalyq jáne saıası teorııa men tájirıbede áleýmettik jáne má­­denı kapıtal artta qalǵan sala emes, olar ósimniń turaqty draı­­verleri degen kózqaras berik or­nyqty.

Bilimniń jańa ekonomıkasy, sıfrlandyrý, óndiristi robottarmen jabdyqtaý, tehnologııalyq ın­novasııalar áleýmettik jáne mádenı kapıtaldyń múlde basqa sıpatyn qajet etýde. Sol sebepti bizdiń jańa áleýmettik bastamalarymyz jańa ekonomıkanyń damýyna serpin beredi.

Úshinshiden, polıetnıkalyq memleket jaǵdaıynda áleýmettik jáne ulttyq saıasat ózara tyǵyz baılanysty. Men usynǵan bes áleý­mettik bastama elimizdiń bar­lyq azamattaryn qamtıdy, búkil halqymyzdyń damýyna septigin tıgizedi. Olar turǵyndardyń az qam­tylǵan bóligi men jastar úshin erekshe mańyzdy. Sol se­bepti men osy máseleni QHA ses­sııasynda talqylaýdy usyndym», dedi Elbasy.

Qazirgi tańda Qazaqstan áleý­mettik kapıtaldy kúsheıtý arqyly óz bolashaǵyna senim­men qarap otyr. Osy oraıda Mem­leket basshysy naqty máli­metter keltire otyryp, elimizde júzege asyrylatyn áleýmettik jobalardyń negizgi qaǵıdattaryn atap ótti. Memleket basshy­sy «Bes bastama» qazirgi Qa­zaq­stannyń eń mańyzdy bes áleýmettik problemasyn sheshýge baǵyttalǵanyn aıtty.

«Egemen el bolǵaly 12 myń shaqyrym avtomobıl joly salyndy jáne qaıta jóndeldi, 2,5 myń shaqyrymnan astam jańa temir jol jelisi paıdalanýǵa berildi. Sonyń bári ekonomıkany damytýǵa, elimizdiń barlyq tur­ǵyndarynyń ál-aýqatyn art­tyrýǵa septigin tıgizýde. Osy jyldar ishinde zamanaýı­ me­dısınalyq quraldarmen jab­dyq­talǵan 1300-den astam aýrýhana, emhanalar men ambýlatorııalar salyndy. Sonyń ná­tı­jesinde ómir súrý uzaqtyǵy artyp, ólim-jitim azaıdy jáne ana men balaǵa qoldaý kórsetildi. 1545 jańa mektep pen 500-den astam balabaqsha – bizdiń bala­larymyzdyń bolashaǵy úshin sa­lyndy. 70 stadıon, 36 sport saraıy, 8 myńnan astam sport alańdary men zaldary ashyldy. Bul degenimiz – densaýlyq kepili. Mýzeıler sany 2,7 ese, teatr­lar sany 1,5 ese, kitaphanalar sany 1,4 ese ósti. Osy aıtylǵan bar­lyq áleýmettik, mádenı jáne sport nysandary búkil hal­qy­myz úshin salynyp, jumys istep jatyr. Ár qazaqstandyq eli­mizdiń órkendeýine úles qosý­da. О́ıtkeni biz eńbek etip jalaqy alamyz, sodan keıin ony elimizdiń damýyna jumsaımyz», dedi Prezıdent.

Sonymen qatar Nursultan Nazarbaev áleýmettik kapıtaldy kúsheıtýdiń arqasynda elimizdiń bolashaǵy bekemdele túskenine kóńil aýdardy.

«Bul – pragmatıkalyq aqıqat. Sebebi áleýmettik kapıtal – adam men qoǵamnyń damýyna je­teleıtin áleýet. Biz adam ba­syna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim kólemin arttyrý úshin úl­ken joldan óttik. Ol 600 dol­lardan 10 myń dollarǵa deıin kóterildi. Bul – áleýmettik ka­pı­talǵa salynatyn ınvestısııa kólemin arttyrýǵa múmkindik beretin baza. Bir ǵana mysal: bıylǵy qańtar aıynda Dúnıe­jú­zilik ekonomıkalyq forýmda memleketterdi baǵalaýdyń jańa júıesi engizildi. Ol – ishki jalpy ónimniń ósýine jáne basqa da on bir parametrge baılanys­ty bolatyn ınklıýzıvti damý ın­deksi. Bul ındekstiń basty kórsetkishi – ál-aýqat deńgeıi. Da­mýshy 74 eldiń reıtınginde Qa­zaqstan 15-orynda. Menińshe, bul – laıyqty nátıje!», dedi Elbasy.

Budan soń Prezıdent áleý­met­tik birlikti tolyq nyǵaıtý úshin qandaı sharalar qabyldaý qajettigine toqtaldy. «Meniń buǵan bergen prezıdenttik jaýabym – «Bes áleýmettik bastama», deı kelip, baspana máselesiniń nelikten birinshi qoıylǵany týraly aıtyp ótti.

«Bárimiz jaıly turmys úshin baspananyń alatyn ornyn jaqsy túsinemiz. Sondyqtan men bul baǵdarlamany birinshi orynǵa qoıdym. Jumys isteıtin kez kelgen azamattyń jańa talaptar boıynsha ıpotekaǵa qol jetkize alýy aıryqsha mańyzdy. Bul degenimiz – bizdiń mıllıondaǵan aza­mattarymyz! Olar merzimi 25 jyl­ǵa deıin uzartylǵan arzan ıpoteka ala alady. Osyǵan oraı, bastapqy jarna 20 paıyzdan as­paıtyn bolady, al buryn bul 50 paıyz bolǵan edi», dedi Elbasy.

Memleket basshysy atalǵan bastama aıasynda arzan ıpoteka­ny aldymen jas otbasylarǵa berýdi usyndy. Sondaı-aq ekin­shi bastama – jalaqysy tó­men eńbekkerler úshin salyq júk­temesin azaıtý boıynsha jeke tabys salyǵyn tómendete otyryp, 2 mıllıonnan astam adamnyń jalaqysy ósiriletinin aıtty.

Joǵary bilim alýdyń qol­je­tim­diligi men sapasyn arttyrýǵa qatysty úshinshi bastama boıyn­sha granttar sany, ásirese tehnı­ka­lyq mamandyqtar boıynsha arttyrylǵanyn aıtyp ótken El­basy stýdenttik jataqhanalar problemasyn sheshý máselesi boıyn­sha «Olar jaı qonyp shy­ǵatyn orynǵa ǵana emes, jaıly turyp, bilim alýǵa arnalǵan to­lyq bazaǵa aınalýy tıis» dep atap tapsyrdy.

Tórtinshi bastama boıynsha jeńildetilgen shaǵyn nesıe alatyndardyń sanyn eki ese arttyrý jóninde Úkimetke tapsyrma bergenin aıtqan Memleket basshysy bul baǵdarlamanyń aýyldyq jerler úshin mańyzy zor ekenin atap ótti.

«Atameken» ulttyq kásip­ker­ler palatasy azamattarymyzdy bıznestiń qyr-syryna úıretip, mańyzdy jumys atqarýda. Kóp­tegen adam kásipkerlikti meńgerip shyqty. Endi olarǵa bastapqy kapıtal qajet. Shaǵyn nesıeni birinshi kezekte solarǵa berý kerek», dedi Elbasy.

Sonymen qatar besinshi bastama – elimizdi odan ári gazben qamtý boıynsha Ortalyq jáne Soltústik Qazaqstanǵa jańa gaz qubyryn tartý jobasy bıylǵy jyldyń shilde aıynda bastaý alatynyn aıtty.

Sóz retinde Elbasy bes bas­ta­many iske asyrý úshin qan­sha qarajat jumsalatynyn málimdedi.

«Týrasyn aıtqanda, munyń bári memleket úshin arzanǵa tús­peı­di. Bes áleýmettik bastamany júzege asyrý úshin jalpy 2,6 trıllıon teńgeden astam qar­jy bólýdi josparlap otyrmyz. Bul – óte úlken qarajat, biz­diń adamdarymyzǵa, olardyń bola­sha­ǵyna baǵyttalǵan tikeleı ın­vestısııa. Mundaı áleýmettik saıasat jalǵasa beredi», dedi Memleket basshysy.

«Eń bastysy: olardyń barly­ǵy árbir qazaqstandyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan ári búkil qoǵamǵa arnalǵan. Bul – jalpyulttyq jobalar. Jer­gi­lik­ti jerlerde Assambleıa múshe­le­ri buǵan belsene qatysyp, olar­­dyń oryndalýyn «Nur Otan» partııasymen birlese ba­­qy­­laýǵa alýy kerek», dedi Prezıdent.

Sessııa barysynda Memleket basshysy elimizdiń ishki saıasa­ty­nyń strategııasy durys tań­dal­ǵanyn atap kórsetti.

«Jahandyq etnıkalyq jaǵ­daı bizdiń ishki saıasattaǵy stra­te­gııamyzdyń durystyǵyn kórse­tetinine senimdimin. Biz elimiz­diń azamattaryn qandaı da bir kóz­qaras boıynsha eshqashan bóle-jaryp kórgenimiz joq. Osy jyldarda búkil qoǵamdy uıys­ty­ratyn birtutas saıasat júrgizý meniń myzǵymas ustanymym boldy. Bul barlyq azamattar men etnostarǵa jappaı qatysty», degen Elbasy osy oraıda qazirgi tańda qoǵamymyzdyń birligin nyǵaıtýǵa nazar aýdarý asa mańyzdy ekenine ekpin berdi.

«Osy másele boıynsha negizgi re­sýrs – áleýmettik sala. Bul – bizdiń barlyǵymyzǵa qatysty ómir­lik máni bar sala. HHI ǵa­syr áleýmettik, ekologııalyq, teh­nogendik sııaqty jahandyq qaýip-qaterler eshqaıda joıylyp ketpeıtinin kórsetip otyr. Álemdik daǵdarys mem­le­ket­terdiń áleýmettik múmkin­dik­te­­rin azaıtty», dedi Memleket bas­shysy.

Nursultan Nazarbaev Qazaqstan­nyń kórshi eldermen qarym-qatynasyna baǵa bere otyryp, elimiz keleshekte júk tasymalynyń ózinen ǵana jylyna 5 mlrd dollar tabys tabatynyn jetkizdi.

«Qazaqstan men Reseı arasynda memleketaralyq qatynastyń úlgisi retinde óte jaqyn baılanys ornattyq. Biz bul ustanymǵa adal­myz jáne ony saqtaýymyz qajet. О́ıtkeni bul Qazaqstannyń túbegeıli ustanymdaryna jaýap beredi. Reseı úshin de dál solaı ekenine senimdimin», dedi Elbasy.

Odan ári Memleket basshysy Qazaqstan men Qytaı Halyq Respýblıkasy arasyndaǵy baılanystardyń da qarqyndy damyp kele jatqanyn sóz etti.

Jıynda Nursultan Nazarbaev halyqaralyq qaqtyǵystarǵa se­bep bolǵan jaǵdaıattar turǵy­syn­da da sóz qozǵap, álemdegi eko­nomıkalyq sanksııalar men qa­rýly shabýyldarǵa qatysty pikirin bildirdi.

«Ekonomıkalyq sanksııa­lar, proteksıonızm, terrorızm, ekstremızm, jekelegen mem­leketterdegi turaqsyzdyq, ege­men elderge baǵyttalǵan qa­rý­ly shabýyldar halyqaralyq qu­qyq­ty buzyp, jer betindegi barsha jurttyń erteńgi kúnge degen se­nimsizdigin qalyptastyryp otyr», dedi Memleket basshysy.

Elbasynyń sózine qaraǵanda, bul ahýal kedeıshilik, jumyssyz­dyq problemalaryn ýshyqtyryp otyr. Osynyń saldarynan eko­nomıka ósimi tómendeýde, el­der­­diń teńsizdigi tereńdeýde. Al áleýmettik teńsizdik ekstre­mızm­­di týdyrady, radıkaldy re­volıýsııalarǵa alyp keledi. Osy oraıda N.Nazarbaev BUU má­limetterine nazar aýdardy. Jer betindegi halyqtardyń 14 paıyzy asharshylyq qıyndyqtaryn sezinýde. Munyń saldarynan álemde jyl saıyn 24 myń adam kóz jumady. Jumyssyzdar sany 200 mln adamǵa jaqyndaǵan.

Elbasy áleýmettik bas­tamala­r­- dy iske asyrý úshin jum­salatyn qa­rajat Qazaqstan qo­ǵamynyń bo­lashaǵyna arnalǵan tikeleı ın­ves­tısııa bolyp sanalatynyn atap ótip, Assambleıaǵa birqatar jańa mindetter júktedi.

«Birinshi. Assambleıa jańǵyrý­dyń ózekti mindetterin oryndaý úshin azamattyq qoǵam ókilderiniń qatysý aıasyn keńeıtýge tıis. Meniń tapsyrmammen «Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» zańǵa ózgerister engizildi. Endi ja­ńar­ǵan zańdy júzege asyrý úshin naqty jospar kerek. Atap aıtqanda, etnomádenı bir­lestikter men Dostyq úıleri má­denıet, til, dástúr salasynda jumys júrgizip jatyr. Bul jumysty jalǵastyra berý qajet.

Úkimet qazaqstandyq etnos­tar­dyń mádenıetin damytý úshin memlekettik áleýmettik tap­syrys­tardy jınaqtaýǵa tıis. Áleý­­mettik birlik jolyndaǵy jumystardy eskere otyryp, úki­mettik emes uıymdar úshin beriletin granttardyń taqyryp aıasy keńeıtilsin.

Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligine «Nur Otan­­­men» jáne Assambleıamen birlesip, «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­lamasy men jańa áleýmettik bastamalardy ilgeriletý úshin ǵylymı-aǵartý jobasyn ázir­leýdi tapsyramyn.

Ekinshi. Jańǵyrýdyń basym­dyqtaryn, áleýmettik saıasat­ty, «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­lamasyn eskere otyryp, As­sambleıanyń 2025 jylǵa deıingi damý jospary men Konsepsııasyn sapaly túrde jetildirý qajet.

Úshinshi. Assambleıa memleket­tik organdarmen birlesip, qaıy­rymdylyq jumystaryn jal­ǵastyra berý kerek. Tek ótken jyly az qamtylǵan 60 myń otbasy men 8 myń áleýmettik uıym kómek aldy.

Tórtinshi. QHA-nyń «Jańǵy­rý joly» atty jańa jastar qozǵalysy jastardy jańǵyrý aıasynda biriktirýi kerek. Kúsh-jigerimizdi jastardyń ózekti startaptaryn qoldaýǵa baǵyttaý qajet.

Besinshi. Astana, Almaty jáne­ oblys ákimderi, sondaı-aq Assambleıa aýdandar men ok­rýg­­terdegi Qoǵamdyq ke­li­sim keńesterin jergilikti bıýd­jet­­­ti tıimdi paıdalanýǵa ju­myl­dy­rsyn. Keńester agro­óner­ká­sip sektorynda aqyldy teh­nolo­gııalardy ilgeriletýge de kómektesýi kerek. Bul jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytýǵa, meniń Joldaýym men áleýmettik bastamalarymdy iske asyrýǵa qosylatyn úles bolmaq.

Altynshy. Bıyl biz elorda­nyń 20 jyldyǵyn atap ótemiz. Astana – birlik pen kelisimniń jalpyulttyq úlgisi. Qala ákim­digi Mádenıet jáne sport mı­nıstrligimen birlesip, «etalondy standart» retinde qabyldanatyn elordalyq Assambleıanyń baǵ­dar­lamasyn ázirleýi qajet. Astanada Dostyq úıin ashý máse­le­sin sheshetin kez keldi dep sanaımyn. Ol úshin Beıbitshilik jáne kelisim saraıy qolaıly bolady dep oılaımyn.

Jetinshi. Meniń tapsyrmam boıynsha 1 naýryz – Alǵys aıtý kúni Assambleıanyń jańa mýl­tımedııalyq portaly ashyldy. Ol jalpyulttyq birigýdiń ma­ńyzdy resýrsyna aınalýy kerek. Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi Assambleıanyń aqparat keńistiginde nasıhattalýyn qamtamasyz etip, beıbitshilik jáne kelisim taqyryby boıynsha áleýmettik rolıkter sıklin daıyn­daýy qajet.

Segizinshi. Qoǵamnyń birligi turaqty ǵylymı zerdeleýdi talap etedi. Assambleıanyń ǵylymı-saraptamalyq qoǵamdastyǵy, sondaı-aq, meniń tapsyrmam boıynsha qurylǵan etnosaralyq qatynastar jáne demografııa­ isi jónindegi ortalyqtar naqty osy baǵytta jumys isteýde. Bu­ǵan jetekshi joǵary oqý oryn­daryndaǵy 40-tan astam kafedra men Assambleıa ortalyq­tary da atsalysady. Tek ótken jyl­dyń ózinde Assambleıa qury­lym­dary ondaǵan kitap pen júz­degen maqala daıyndady. Bul jumysty júıeli túrde úılestirý kerek» dedi Elbasy.

Elbasynyń baıandamasynan keıin sóz Shymkent qalasynyń «Oqýshylar saraıynyń» dırektory Natalıa Romanovaǵa berildi. О́ziniń sózin «Men búgin ózimniń pikirlesterimniń arasynda turǵanyma qýanysh­ty­myn», dep bastaǵan ol ońtús­tik­qazaqstandyq ustazdarǵa Elba­sy­nyń bes áleýmettik bastamasy úlken qýanysh syılaǵanyn aıtty. «Sońǵy 18 jylda Shymkent turǵyndarynyń sany eki ese ósti. Qazir 1 mıllıon adamǵa jýyq. Sondyqtan kóptegen qala turǵyndaryna baspana alý qol jetpes arman edi. Endi «7 – 20 – 25» baǵdarlamasy arqa­synda osy armannyń oryn­dalýyna múmkindik berildi. Men ana jáne pedagog retinde mem­lekettiń ata-anaǵa úlken qam­qorlyq jasap otyrǵanyna rıza­shy­lyǵymdy bildiremin» dedi ol.

Ekinshi sóz Ingýshetııa Respýb­lıkasynyń tuń­ǵysh prezıdenti, Reseı Federasııasynyń Batyry, Qazaqstanda týyp-ósken Rýslan Aýshevke berildi. «Men túrli qyz­­metter atqardym, sonyń ishinde túrli áskerı bólimde koman­dır, respýblıkanyń pre­zıdenti bolý baqyty da basy­ma buıyrdy. Al keshe men ózim úshin asa jaýapty jáne qur­met­ti jumys – Qazaqstan hal­qy Assambleıasynyń Dos­tyq elshisi qyzmetine taǵaı­yn­­da­ldym. Qazaqstannyń bú­gingi ta­bystarynyń bári bi­rin­shi ke­zek­­te Prezıdent Nursultan Nazarbaev pen onyń koman­da­sy­nyń eńbegi. Sonymen birge men bul qazaq halqynyń óz jerine qýǵyn-súrginmen kelgen barlyq halyqtarǵa jasaǵan qamqorlyǵy úshin Allanyń bergen syıy dep oılaımyn. Sol nıeti úshin qazaq halqy búgin tynysh ári baqytty ómir súrip ja­tyr. Men Dostyq elshisi re­tinde osy jetistikti basqa jer­ler­ge jetkizýge tyrysamyn. Qa­zaqstan árqashanda dostyqtyń, tózimdiliktiń orda­sy bolyp qala beretinine senimdimin», dedi ol óziniń sóziniń aıaǵynda.

Sóz kezegi ózine berilgende Bi­lim jáne ǵylym mınıstri Er­lan Saǵadıev: «Bizdiń bilim berý júıesi Assambleıamen úne­mi tyǵyz baılanysta jumys isteı­di. Qazir kóptegen JOO-da Assambleıa kafedralary ashylǵan. Sondyqtan biz QHA-men birge etnostardyń yntymaǵyn qamtamasyz etýdemiz. Qazirgi kezde balalar úsh tildi erkin meńgerýde. Bul saıasat bolashaq birliktiń tuǵyry ekeni sózsiz. Sońǵy 17 jylda mektepke deıingi bilim berý jumystaryna memleketten bólingen qarajat kólemi 54 ese artty. Al orta bilim berýge qajetti qarjy 12 ese, kásibı-tehnıkalyq bilimge – 36 ese, joǵary bilim berýge – 20 ese ósti. Muǵalimderdiń eńbekaqysyn sońǵy ret ósirý 300 myń adamdy qamtıdy», dedi. Sonymen birge E.Saǵadıev mınıstrlik bes áleýmettik bastamany iske asyrý boıynsha jospar jasap, ol Úkimet qaýlysymen bekitilgenin jetkizdi. Onda jańa granttar berýmen qatar stý­dentterdi jataqhanalarmen qam­tý qarastyrylǵan. Jańa grant­tar sany 20 myń bolady. «Osy granttardy alǵan ekono­mı­kanyń tehnologııalyq damýyn qamtamasyz etýge tıisti ınje­nerlerdi, hımıkterdi, IT tehno­logııa, robot-tehnıka, nano­tehnologııa mamandaryn oqýdy bitirgen soń eńbekke ornalastyrý joldary da qarastyryldy», deı kelip, jataqhanalarmen qamtý boıynsha búgingi kúnniń ózinde 66 myń orynǵa tapsyrys túskenin atap ótti.

Sóz Soltústik Qazaqstan oblys­­tyq Jastar bastama or­ta­lyǵynyń aqparattyq-kon­sý­l­­tasııalyq bóliminiń jetek­shisi Roksana Orynbasarovaǵa berilgende, ol 2013 jyly Pre­zı­denttiń bastamasymen ashyl­ǵan «Jastardyń resýrstyq orta­lyqtarynyń» búginde 200-deı uıymdy biriktirip, 6 mıllıondaı qazaqstandyq jastarǵa uıytqy bolyp otyrǵanyna toqtaldy. «Osy jyldarda biz ondaǵan myń jastardyń ómir­den óz ornyn taýyp, jumys­qa turýyna kómektestik. Qýat­ty volonterlik korpýs qur­dyq, jú­z- degen bastamanyń qol­daý­shy­sy boldyq. Biz Sizdiń senimdi komandańyzbyz, bizge Sizdiń: «Jastar barlyq reformalardyń avangardy bolýy kerek» degen sózińiz uran boldy», dedi.

Budan soń sóz kezegi tıgen Qazaqstan uıǵyrlary respýb­lı­ka­lyq mádenı ortalyǵy Astana fılı­alynyń tóraǵasy Rýstam Abdý­salamov Elbasynyń óske­leń urpaqqa qamqorlyǵyn óziniń jeke basynyń jetistikterin my­sal ete otyryp baıandady. Otyz bes jastaǵy bul jigit­tiń eki birdeı magıstrlyq dáre­je­si bar, memlekettiń iri kom­pa­nııa­larynyń birinde bas­qarý­shy top menedjeri retinde ondaǵan jyldyq tájirıbe jınaqtap úlgergen. Birneshe til meńgergen, onyń ústine jeke kásibi de órlep keledi, qaıyrymdylyq jasaýǵa da qulshynysy joǵary.

– Joǵary oqý ornyn bitirgen soń jolaıryǵynda turyp, ómir­lik jolymdy tabýǵa tyrys­tym. Aldymen – Almaty, sonan soń Máskeý astym. Tipti alys shet­elge ketýdi de oıladym. Biraq shette júrip Otanymyzǵa qajet ekenimdi sezindim. 2005 jyly bir dorba qol júgimdi alyp jańa astanamyzǵa jol tarttym. Qazir sol kezde durys tańdaý jasaǵanyma kózim jetti. Shyndyǵynda, Astana – armandar oryndalatyn qala! Astanaǵa ata-anamdy, týysqandarymdy, dostarymdy ala keldim, osy jerde úılendim, balaly boldym. Endi bizdiń shaǵyn otbasylyq assambleıamyz bar – bir shańyraq astynda qazaq, uıǵyr, tatar jáne slavıandar tatý-tátti tirshilik keship jatyr. Al meniń balalarym – qazaqstandyqtar, halyqtar dostyǵyn boılaryna sińire ósip keledi, – dedi R.Abdýsalamov.

– Qazaqstan – qamqorlyq qanat jaıǵan qoǵam. «Jetim kór­seń – jebeı júr» degen uǵym qanymyzǵa sińgen. Osy minbede «Bizdiń elde je­tim bala bolmasyn» degen uran jıi aıtyldy. Rasynda da, jaqyn­da ǵana Aqmola oblysynda bir aýyldyń aqsaqaldarynyń sheshi­mi­men balalar úıinen bir mezette 11 bala asyrap alyndy, – dedi sózin tolyqtyrǵan Rýstam Abdýsalamov.

Elbasy osy sátte jas kásip­ker­diń sózin bólip, elde balalar úıleriniń azaıǵandyǵyn, otbasylyq balalar úıleriniń ashy­lyp, tastandy­lardy asyrap alýshylardyń kóp­tep kezekte turǵandyǵyn jet­kizdi. Búginde bul kezekte 1500 otbasy tur.

Elbasy: «Bul – eń qaıyrymdy is. Men elde «Balalar úıi» degen túsiniktiń bolǵandyǵyn qala­maı­myn. Biz elde balalaryn «tiri jetim» atandyryp, balalar úıine tapsyrýǵa májbúr bolatyn jandarǵa kómektesip, analardyń jaǵdaıyn jasasaq durys bolar edi», dep atap ótti.

Al «Prezıdenttiń bes bastamasy» ishinde qazaqstandyqtardyń turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan baptardy Ulttyq bank tóraǵasy Danııar Aqyshev aıtyp berdi. Atalǵan joba boıyn­sha aldymen baspanasy joq adamdar qamtylady, ma­syl­­dyqtyń jolyn kesý úshin úmit­kerlerdiń tabysy esepteledi. Jo­banyń bastapqy kezeńinde jańadan salynǵan úılerdegi pá­ter­lerge basymdyq berilip, keı­in baǵdarlama aıasy keńeıtile túsedi. Eń bastysy páterlerdiń shektik quny belgilenip, Astana, Almaty, Aqtaý, Atyraý sııaqty iri qalalarda páterdiń quny 25 mln teńgeden, al ózge óńirlerde 15 mln teńgeden asyrylmaıdy.

Memleket basshysy osy rette qurylysshylardan qury­lys­­tyń ózindik qunyn áli de tó­men­detýdi talap etý kerektigin es­kertti. Eń bastysy, halyqqa, jas otbasylarǵa baspananyń qol­jetimdiligin, nesıe merziminiń uza­r­tylýynan aı saıynǵy tó­lemniń azaıatyndyǵyn jete túsin­dirý kerektigin aıtty.

D.Aqyshev bankterdiń «7 – 20 – 25» baǵdarlamasyna qatysýǵa qul­shynyp otyrǵanyn da jet­kizdi.

– «7 – 20 – 25» memlekettik baǵ­dar­lamasy mamyr aıynda qabyldanady. Kúni keshe Ult­tyq banktiń basqarma otyry­syn­da baǵdarlama operatory – arnaıy kompanııany qurý týraly sheshim maquldandy. Atalǵan ıpotekalyq kompanııa «Baspana» dep atalady. Bankter jańa baǵdarlamany iske asyrýǵa daıyn, – dedi Ulttyq bank tóraǵasy.

Al budan soń minbege kóte­ril­gen jazýshy, Qarataýdyń baý­raıynda dúnıege kelgen Sergeı Lýkıanenko qazir Reseı Federasııasynyń azamaty. Ákesi – orys, anasy – semeı­lik tatar qyzy. Qazaqstanda er jetip, turaqty mekenin Reseı­den tapqan. Ol óz sózinde el ara­laýǵa qumar ekendigin, biraq qa­zaq­tyń darhan dalasy, qar basqan taýly shyńdary, bal tatyǵan qymyzynyń dámi men dom­byra úni árqashan sanasyn­da saqtalǵandyǵyn aıtady.

– Qazaqstan halqy, dástúri men mádenıeti meniń barlyq kitaptarymda kórinis tapty. Orys tilinde jazylyp, álemniń otyzdan asa tiline aýdarylǵan týyndylarymda týǵan elimniń tıtimdeı bolsa da jurnaǵyn beıneleýge tyrystym. Postkeńestik elder táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­darynda kóptegen qıyn­shy­lyqtarǵa kezikti. Olardyń kó­bi táýelsizdikpen qatar qol jetkizgen tabıǵı baılyq pen bas­qa da múmkindikterge ıe bol­ǵa­nymen, uqsatyp ıger­gen­de­ri az. Al jetistiktiń negizgi kil­ti – halyqtar dostyǵy men tatý­lyq­ta edi. Birtutas ult retinde jumylǵan elderdiń biri – Qazaqstan. Buǵan Assambleıaǵa jı­nal­ǵan kóptegen etnostardyń aýyz­birshiligin, eldegi órke­nı­et­tiń naqty mysalyn kórip otyrmyn. Bunda qonaq retinde shaqyrylǵanymmen, ózimdi jat jurttyq retinde sezinbeımin. Qazaqstan meniń – Otanym, – degen jazýshy, sóziniń sońyn «týǵan jerim» dep qazaqshalap tebirenip ketti.

Assambleıa sessııasyndaǵy sóz aǵynyn kezegi kelgende «Almaty aqshamy» gazetiniń bas redaktory Qalı Sársenbaı jandandyryp jiberdi. Jýrnalıstiń áń­gimesi Qadyr aqynnyń «Eń al­dymen – el qamy, sodan keıin – qalǵany» degen tirkesimen bas­taldy. Onyń aıtýynsha, Almatynyń joǵary oqý orynda­rynda 140 myńǵa jýyq stýdent oqıdy. Kolledjderde 27 myńnan asa jas tegin bilim alýda. Al jataq­hanaǵa naqty qajettilik 23 myń oryndy quraıdy. Bul tapshylyqty joıý úshin byltyr shaharda 2 myń oryndyq jataqhana salynsa, 2020 jylǵa deıin taǵy 20 jataqhana salý josparlanǵan. Joǵary oqý oryndary óz kúshterimen qosymsha 5 myń oryndyq jataqhana salýdy mindetine alǵan.

– Jastar endi páter jaǵalamaı alańsyz bilim alatyn bolady. Qaladaǵy balanyń jaǵdaıy jaqsarǵan soń aýyldaǵy ata-ana­sy alańdamaıdy, – dedi Q.Sársenbaı.

«Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» sonaý batystyq sarapshylardy da tánti qylǵanyn Assambleıa otyrysynda baıqa­dyq. Berlındegi Shyǵys Eýropa jáne halyqaralyq zert­teý­ler ortalyǵynyń ǵyly­mı qyzmetkeri, professor Beate Eshment óz sózinde qoǵam­dyq ınstıtýt mártebesine laıyq­ty Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synyń sessııasynda baıandama jasaý ózine zor qurmet eke­nin atap ótti. Nemis sarapshy­sy Assambleıa jumysy men Qazaq­stannyń saıasatyn jiti nazarda ustap otyrǵanyn aıtty.

– Qazaqstanǵa alǵash ret toqsanynshy jyldardyń ortasynda keldim. Eń alǵashqy ǵylymı baǵytym jańa táýel­siz memlekettegi qazaq pen orys ulty ókilderiniń qońsy qo­nys­tanýy boldy. Sol kezde Batystyń kóptegen baqy­laý­shy­lary Qazaqstanda mádenı teketirester bolatyny, ol orys jumysshylarynyń kóterilisine ulasatyny týraly sáýegeılik tanytyp jatty. Alaıda bulardyń bireýi de bolǵan joq. Elbasy Nursultan Nazarbaev tárizdi men de júzdegen etnostyń bir shańyraq astynda tatý-tátti tirshilik eterine sengen batystyq alǵashqy ǵalymdardyń biri boldym, – degen B.Eshmenttiń sózine Assambleıa otyrysyna qaty­sý­shylar erekshe qoldaý bildirdi.

Mańǵystaý oblysynyń IT kásipkeri Gýrban Ivanovıch «Eger menen AQSh-tyń sılıkon alqaby men Qazaqstanǵa tán ortaq dúnıeni surasa, men oılanbastan kreatıvti adamdar men Elbasynyń bes bastamasy dep aıtar edim», dep bastady óz sózin.

«2009 jyly jalaqysy men perspektıvasy joǵary munaı salasynan ketip, IT sala­syna kelgende meni eshkim tú­sin­bedi. Alaıda ýaqyt meniń tańdaýymnyń du­rys ekenin kórsetip otyr. Men Kalıfornııanyń joǵary tehnologııalar ındýstrııasynyń orta­lyǵynda bolǵanda, IT kom­panııalardyń kapıtalızasııasy jal­py eldiń ishki ónimin jabýǵa qabiletti ekenine kózim anyq jetti.

Mańǵystaý oblysy «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda kóptegen jobalardy júzege asyrýda. Men bir jyl buryn baǵdarlamalaýǵa ar­nalǵan óz mektebimdi ashyp, osy ýaqytqa deıin 150 oqýshyny oqy­ttyq. Olar bolashaqta IT kompanııalaryn ashyp, sıfrly Qazaqstan qurýǵa óz úlesterin qosatynyna bek senimdimin. Sonymen qatar oblysta «Damý» qoǵamdyq qorynyń qoldaýymen biregeı qarjylyq qoldaý baǵdar­lamasy iske qosyldy. Baǵ­dar­lama aıasynda shaǵyn jáne orta ká­sipkerlikpen aınalysa­tyn jan­dar úshin 1 paıyzben kredıt beriledi. Qazirge deıin osy baǵdarlamaǵa 200 jo­ba usynyldy. Sizdiń qoldaý­y­ńyz­ben alǵa qoıǵan maqsattardy tabys­ty júzege asyratynymyzǵa senimdimin», dedi kásipker.

Kelesi sóz kezegin alǵan «Baıserke-Agro» JShS dırektory Kırıll Pavlov ózin ártúrli salalarda baıqap kórgenin aıtty. «Alaıda aýyl sharýashylyǵyna oraldym. Búginde jumyssyz júrgen jandardy kórgende, olardy aýyl sharýashylyǵymen aına­lysýǵa shaqyramyn. Qazaqstan – agrarlyq áleýeti zor memleket. Alaıda jastar agrarlyq sektord­y tabysty dep sanamaıdy. Bul – qate pikir. Meniń oıymsha, Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy bolashaq urpaq úshin qajetti jaǵdaıdyń negizin qalady. Úlken eńbeksiz ómirde jeńis bolmaıdy, sondyqtan talmaı eńbek etýimiz kerek», dedi K. Pavlov.

«Qazaqsha sóıleıik» klýbynyń jetekshisi Oksana Dracheva «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» atty Úndeýi jastar úshin óte mańyzdy dep sanaıdy. «Álemdik gýmanıtarlyq bilimdi qazaq tilinde oqýǵa múmkindik beretin «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy bizdiń sanamyzǵa quıylatyn nár dep aıtýǵa bolady. Men qazaqsha úıretý maqsatynda «Qazaqsha sóıleıik» klýbyn qurdym. Qazir joba aıasynda kóptegen shetel azamattary jáne elimizdegi ártúrli etnos ókilderi qazaq tilin meńgerýde. Úsh tildi meńgerý – jarqyn bolashaqqa aparatyn biregeı joba», dedi Oksana.

Al Nıý-Iork ýnıversıtetiniń professory Dıaz Mýsalımov: «Men qazir Nıý-Iork ýnıversı­te­tinde vo­kaldan sabaq beremin. Stý­de­ntterime elimizde Qazaqstan halqy Assambleıasy ınstıtýty bar ekenin, sondaı-aq Álem­dik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi ótetinin, sonymen birge bizdiń elimiz ıadro­lyq qarýǵa qarsy kúrestiń kósh­bas­shysy ekenin aıtsam, olar biz­ge úlken qurmetpen qaraıdy. Sondyqtan olar meniń búgin osy sessııada sóz sóıleıtinimdi bilip, adamzatqa degen úlken mahabbatyńyz úshin Sizge úlken alǵystaryn bildirip, jalyndy sálemderin joldady», dedi.

«Men alǵashqy dıplomymdy Qazaqstanda aldym. Ári qaraı oqýymdy AQSh-ta jalǵastyryp, 10 paıyzdy quraıtyn úzdik túlekter qataryna kirdim. Qazaq­standyq bilim – sheteldegi aka­demııalyq jetistiktiń basty ke­pili. Osy oraıda Otanymyzdy ha­lyqaralyq jarystarda ta­nystyrýǵa múmkindik alýym meni shattyqqa bóleıdi. Elimizdiń Ánuranyn Las Vegasta Golovkın-Alvares jekpe-jeginde oryndadym. Men shetelde júrgende elimdi qatty saǵynamyn. Biz­diń elimiz – turaqtylyq pen tatý­lyqtyń Otany ekenin maqtan tutamyn», deıdi D.Mýsalımov.

Al Assambleıa minberine kóterilgen taǵy bir tanymal tulǵa – Qazaqstan tarıhyn­da tuńǵysh ret paralımpıada oıyndarynyń jeńimpazy bol­ǵan Aleksandr Kolıadın: «Bú­kil qazaqstandyqtardyń meni qol­­daǵany úshin alǵys aıtqym ke­ledi. Paralımpıada oıyndarynda ­Qa­zaqstandy qazir tanyp qana qoı­maı, syılaıdy. Bul óte mańyzdy. Son­dyqtan bul meniń ǵana jeńisim emes, búkil qazaqstandyqtardyń jeńisi. Nursultan Ábishuly, biz Sizden kóp nárseni: maqsat qoıa bilýdi, óz halqyń men memleketińniń aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinýdi úırenemiz. Menen «Keder­gilerdi qalaı jeńesiń?» dep jıi suraıdy. О́mirimde kóp qıyndyq boldy. Apat, aıaǵymnyń ampýtasııasy, jumyssyzdyq... Biraq munyń bári alǵa qaraı jyljýǵa kedergi keltirgen joq», dedi.

Assambleıa tórine shyqqan­dar­dyń biri – Pavlodar oblysynda «Aýyl – memleket tiregi» jobasynyń negizin qalap, tabysty júrgizip kele jatqan Dmıtrıı Korepanovtyń ata-ájesi Qazaqstanǵa tyń ıgerý jyl­dary kelgen. Qazir ózi de aýylǵa oralyp, agrarlyq salada qomaqty tabysqa kenelgen. Ol Assambleıa sessııasynda Elbasynyń aýyldy qoldap, jastardy demeýge baǵyttalǵan sharalarynyń oń áseri mol ekendigin atap ótti.

– Men aýyldyq jerde turý­dyń qurmetti ári mártebeli eken­digin túısindim. Elbasynyń utym­dy saıasaty arqyly maqsa­tymyzdy aıqyndadyq. Al «Aýyl – memleket tiregi. Qazaqstan agra­rıleriniń bolashaǵy» joba­sy­nyń maqsaty – aýyldy damytý, jastardy kásibı baǵdarlaý. Mek­tepterde aýyldyq jerge qajetti mamandyqtar boıynsha bilim alýǵa baılanysty dáris ótki­zemiz. Búgingi oqýshylar – erteń­gi aýyldaǵy shaǵyn nesıe alyp, óz isin bastaýshylar. О́ıt­keni aýyl – memleketimizdiń tiregi, patrıotızmniń bastaýy, – deıdi ol.

Qaraǵandy memlekettik medısına ýnıversıtetiniń 6-kýrs stýdenti Vıacheslav Lıtvınov múmkindigi shekteýli jandar úshin ózdiginen qozǵalýǵa múmkindik beretin ekzoskelet jobasymen aınalysyp júrgenin aıtty.

«Statıstıka boıynsha, halqy­myzdyń ómir súrý jasy 6 jylǵa uzaryp, áleýmettik jaǵdaıy joǵarlaǵan. Bul – Sizdiń qamqor­ly­ǵyńyzdyń arqasy. Sizdiń Ún­deý­ińiz dárigerler, muǵalimder jáne óz ómirin jaqsartqysy keletin barlyq azamat úshin tıimdi. Múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan ekzoskeletti byltyr Mınskide «TMD úshin 100 ıdeıa» kórmesinde usyndyq. Bizdiń joba­myz 10 jyldan beri arbaǵa tańylǵan áıelge úmit syılady. Qazir ol ózi qımyldap, erkin qoz­ǵa­la alatyn jaǵdaıǵa jetti. Osy jo­bany júzege asyrý úshin ınves­torlarmen birigip jumys jasap jatyrmyz», – dedi ol.

Al ózbek et­nomádenı orta­ly­ǵynyń tó­ra­ǵasy Sherzod Pý­latov О́zbekstannyń Qazaq­stan­da­ǵy jy­lyn elimizdegi ózbek ulty úl­ken qurmetpen qabyl­da­ǵanyn atap ótti. Ol: «Astanada Assam­­b­leıa­­nyń qoldaýy­men Lev Gý­mılev atyn­daǵy EUÝ janynda óz­bek ádebıetine arnalǵan Naýaı or­talyǵy qurylyp jatyr. Osy eki týys eldi jaqyndastyra túsý úshin bizdiń aldymyzda kóptegen maq­sattar men mindetter tur» deı kele, barlyq otandastaryn osy jolda jumys isteýge shaqyrdy.

Sessııa sońynda sóz alǵan Qazaqstan halqy Assam­bleıa­sy­nyń Almaty qalalyq Analar ke­ńe­­siniń múshesi Malıka Tash­bo­­latova Assambleıa aıasynda az qamtylǵan otbasylarǵa kómek­tesý maqsatynda «Qaıyrymd­y­lyq úıi» dep atalatyn qaıy­rym­dylyq jobasyn qolǵa alyp jatqandaryn aıtyp ótti.

Sessııa barysynda QHA Tór­aǵasynyń jańa orynbasarlary taǵaıyndaldy. Bul oraıda: «О́zderińizben keliskendeı, jylyna bir ret Assambleıa sessııasynda túrli óńirdiń etnomádenı birlestikteri usynǵan QHA Tór­aǵa­synyń jańa orynbasarlary aýysý arqyly taǵaıyndalady. Bıylǵy jyly da Assambleıa Ke­ńesi aqyldasa kele maǵan bul laýazymdarǵa «Lituanica» qoǵam­dyq birlestiginiń tóraǵasy Vıtalıı Iono Tvarıonas pen QHA múshesi, mesenat Islambek Tóleýbaıuly Saljanovty usyndy», degen Memleket basshysy kópshiliktiń qoldaýy negizinde atalǵan eki azamatty Assambleıa Tóraǵasynyń orynbasary laýazymyna taǵaıyndaý týral