«Adamdyqty aıt, erlikti aıt, batyrlyqty aıt!» dep tolǵaǵan eken jyr alyby Jambyl. Iá, batyrlyq sonaý yqylymdaǵy Gomer zamanynan beri qasterlenip kele jatqan erlerdiń erekshe qasıeti. El úshin qyrǵyn shaıqastarǵa kirip, jaýdyń jaǵasyn jyrtqan batyrlaryn ardaqtap asqaqtatýǵa kelgende qazaqtyń aldyna túser halyq bar ma eken, sirá?!
Ertedegi batyrlarymyz epostyq jyrlarymyzda áıgilenip, halqymyzdyń sanasynda erlik pen batyrlyqtyń, júrek jutqan batyldyqtyń, namys pen qaırattyń, ádilettilik pen adaldyqtyń jalaýyndaı jelbirep keledi. Bala kezimizde ár qazaqtyń úıinde jastanyp oqıtyn, búkil aýyl bolyp jıylyp oqıtyn kitap «Batyrlar jyry» bolatyn. Qazaqtyń sonaý este joq eski zamandardaǵy jalyn júrekti batyrlary qandaı, shirkin! Bes qarýy boıynda. Berkinip sadaq asynǵan, Birindep jaýdy qashyrǵan. Qoramsapqa qol salǵan. Qozy jaýyryn oq alǵan. Qaq júrektiń tusy dep, О́ler jeriń osy dep, Shireı tartyp qalady. О́zderi otqa salsa janbaıdy, Sýǵa salsa batpaıdy.
Jer tanabyn qýyrǵan tulpary qandaı batyrlardyń! Qubylyp Býyryl gýledi, Tabany jerge tımedi. Kóldeneń jatqan kóktasty Tiktep tıgen tuıaǵy Saz balshyqtaı ıledi... Ol tóbeniń tozańyn Bul tóbege qosady. Osy Taıbýryl, Baıshubar, Tarlan tulparlarmen aǵyndap kelip jaýdyń qalyń qosynyna órtteı tıgen kezdegi qımyl-áreketi qandaı batyrlardyń! Daýyldaı soǵady, ottaı laýlaıdy, teńizdeı sapyrady, qoǵadaı japyrady... Qanjar qaıysyp, qylysh maıysyp qalady... Bala júregimizdi qazaqtyń has batyrlary Qobylandy men Alpamystyń, Ertarǵyn men Qara qasqa atty Qambarlardyń surapyl beıneleri osylaı terbeýshi edi.
Osyndaı batyrlyq dástúri qazaqqa tabıǵı túrde tán, qazaq tarıhynyń basty sıpattarynyń biri ekendigin qadap aıtqymyz keledi. Muny Muryn jyraý jyrlaǵan, urpaqtar jelisi úzilmeıtin «Qyrymnyń qyryq batyry» epostyq jyrlarynan da aıqyn kórýge bolady. Bul jyrlardyń bári tarıh tereńinen, tarıh shyndyǵynan, ǵasyrlar boıy jaýmen jaǵalasyp, azattyq úshin arpalysqan bozdaq erlerdiń tynymsyz jortýyl-joryqtarynan tamyr tartqan.
Qazaq uǵymyndaǵy batyr – tarıhı kategorııa. Batyr – el qorǵany. Dáıim tolarsaqtan saz keship, tobyǵynan qan keship jel ótinde, jaý betinde júrmek. Ásirese halqymyzdyń jer betinen quryp ketý qaýpi tóngen «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» náýbetinen keıingi jońǵar shapqynshylyǵynyń sońǵy kezeńinde qol bastaǵan sardar erlerdiń, jaýdy jaıpaǵan eresen batyrlardyń jańa turpatty joıqyn legi qalyptasty. Ejelgi jaýǵa qaıtyp eńse kótertpes soqqy berilgen Abylaı dáýiri osynaý qaıtpas qaharman batyrlardyń erlik pen seriliginiń eren dáýiri boldy. Bul zamandaǵy batyrlardyń dárejesi burynǵydan da kóterildi, hannyń oń qolyna aınaldy, halyqtyń shynaıy qurmet-súıispenshiligine bólendi, qalyń qoldyń urany bolyp dabyldady, bılikke aralasyp, árqaısysy óz rý-taıpalarynyń, sońynan ergen qaýym eldiń kósemi, qamqory, basshysy boldy.
Qazaq jyry men rýhanııatynyń ári-berisindegi eń soqtaly tulǵalardyń biri Buqar jyraýdyń aıtýynda Abylaı hannyń jońǵarǵa qarsy qıdalasqan urystaryndaǵy qazaq batyrlarynyń galereıasy minekı: «Qaldanmenen urysyp, Jeti kúndeı súrisip, Sondaǵy joldas adamdar: Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Shaqshaquly Jánibek, Sirgeli qara Tileýke, Qaraqalpaq Qulashbek, Tigeden shyqqan Esterbek, Shapyrashty Naýryzbaı...» Mine, osylaı óńkeı batyr jıylyp, jarlyq salǵan Abylaı shepti buzdyryp, urysty qatty qyzdyryp, Qaldan handy qashyrdy deıdi.
Qazaqtyń otarshyldarǵa qarsy kúres tarıhynda Syrym Datuly, Isataı men Mahambet aqyn batyrlardyń orny bir tóbe. Aqpatshamen on jyl boıy soǵysqan Kenesary han bastaǵan kóterilistiń shubyrtpaly Aǵybaı, Basyqara, qypshaq Iman, Suranshy men Baıseıit, Bala Baýbek, Elýbaı men Kóbe, Naýryzbaı, Amaldyq pen Arlan, Shamaı syndy qaıtpas qaısarlary qazaq batyrlyǵynyń eń bir jankeshti, júrek jutqandyq sıpattaryn, elim dep eńiregen bozdaqtyǵyn tanytady. Olardyń da erlikteri – elge mura, urpaqqa uran.
Jıyrmasynshy ǵasyr basyndaǵy qym-qýyt alasapyran dáýirlerde de qanǵa sińgen, bolmysqa bitken qazaqtyń batyrlyq ınstıtýtynyń jyǵasy jyǵylmady. On altynshy jylǵy kóteriliste de jalań qylysh jaýǵa shapqan kózsiz batyrlar halqymyzdyń erlik pen órlik rýhyn ústem etti. Namysty qoldan bermedi. Torǵaıda Keıki men Amangeldi, Jetisýda Bekbolat, Jámeńke men Uzaq, batys óńirinde Qunyskereı batyrlar otarshyǵa qarsy qan maıdanda qaıtpaı turysty, azattyq úshin kúreste jandaryn qıdy.
Álbette, Qanjyǵaly qart Bógenbaı, Qarakereı Qabanbaı tektes jańa zamandaǵy bas batyrymyz Baýkeń, kózi tirisinde-aq ańyzǵa, batyrlyqtyń sımvolyna aınalǵan Baýyrjan Momyshuly. Osy Baýkeńe keńestik ker saıasat batyr ataǵyn óziniń sońǵy kúnderine deıin qımady. Reıhstagqa birinshi bolyp tý tikken Raqymjan Qoshqarbaevty moıyndamaı, aqyrǵy kúni aspaz Kantarııa men Egorovty qoldan batyr jasady. Aıta berse, qazaqtan shyqqan naǵyz batyrlarǵa jasalǵan mundaı qııanattar jeterlik. Biraq qazaq halqy óz erlerin, óz batyrlaryn biledi. Qasterleıdi, máńgilik ardaq tutady.
Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»