2017 jyldyń sáýirinde Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy jarııalandy. Onda halyqtyń sanasyna jalpyulttyq qasıetti oryndar uǵymyn sińirý úshin «Qazaqstannyń qasıetti rýhanı qundylyqtary» nemese «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasyn jasaý týraly aıtyldy.
2017 jyldyń ekinshi jartysynan bastap Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń mamandary arheologtardy, tarıhshylar men etnograftardy jumyldyra otyryp, joǵaryda atalǵan jobany jasaýǵa belsene kiristi.
Qazaqstannyń kıeli jerleriniń erteden kele jatqan tarıhy bar. Dinı sáýlet ǵımarattary, qalalar, eldi mekender, qorǵandar, qorymdar, ǵıbadathanalar rýhanı dástúrdiń basty negizderiniń biri. Onyń ishinde dinı sáýlet eskertkishteri erekshe tanymaldylyqqa ıe, olar osy kúnge deıin jaqsy saqtalyp, el arasynda qurmettelip keledi.
Tarıhı-mádenı muranyń basym bóligi arheologııalyq eskertkishter bolyp tabylady, olar Qazaqstannyń ár bóliginde ornalasqan. Atalǵan nysandar kóne zamandardan, tas dáýirinen bastap, keıingi orta ǵasyrlarǵa deıingi aralyqty qamtıtyn aýqymdy hronologııalyq kezeńderdi qamtıdy. Áıtse de, olardyń qaı-qaısysy da túbegeıli ǵylymı-zertteýlerdi, qorǵaýdy jáne qalpyna keltirýdi, sondaı-aq olardy paıdalanýda meılinshe uqyptylyqty qajet etedi.
Rýhanı muranyń taǵy bir túri – kıeliligi ejelgi zamannan beri belgili tabıǵı nysandar bolyp tabylady. Olardyń keıbiri týrısterdiń zııarat etý nysanyna aınalǵan, biraq zertteý men ǵylymı saraptama ótkizýdi qajet etetin kıeli jerler dep jarııalandy. Tarıhı jáne arheologııalyq ǵylymǵa engen kıeli nysandarmen qatar, dinı eskertkishter men qasıetti jerler syndy jańalary da paıda bolyp jatyr.
Zııarat etý nysanyna sonymen qatar kórkem, rýhanı jáne qasterli jerlerimiz bolyp tabylady. Olardyń kóbi – dinı ǵımarattar. Alaıda bul nysandardyń tarıhı-kórkem baılyǵynyń baryn anyqtaı otyryp, olardy jańadan paıda bolǵan qasıetti jerlerden ajyrata bilý kerek.
Táýelsizdik jyldary, ataqty ata-babalarymyzdyń esimderin qaıta jańǵyrtýǵa múmkindik týǵanda, qoǵamdyq sana da ózgerdi. Dinı týrızm óziniń sheńberine jyl saıyn jańa aımaqtardy jumyldyryp, keń etek jaıyp keledi. Dinı týrızm men ataqty ata-babalardy qurmetteýmen baılanysy bar kıeli jerlerdi halyqtyń zııarat etýi arasynda olardyń ara-jigin ajyratý qajettiligi týyndady.
Qazaqstannyń kıeli nysandaryn anyqtaý máselesiniń ózektiligi sonda, ǵalymdar qazirgi kezde elimiz boıynsha kasıetti jerlerdi júıeleý jumystarymen tııanaqty túrde aınalysýda. Mundaı júıeleýden soń tarıhı-mádenı mura salasynda alaıaqtyqtyń taralýyna, jáne osy rette dinı ekstremızmniń paıda bolýynda shekteý paıda bolady. Iаǵnı belgili bir ólshemder negizinde kıeli jerlerdi júıeleý tabıǵı jáne basqa da kıeli mekenderdiń tarıhı-mádenı saraptama mehanızmin jasap shyǵarýǵa múmkindik týady.
Kıeli nysandar tizimi úsh uıymnyń: Á.H. Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty, Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty, Memleket tarıhy ınstıtýty ǵylymı ujymdarynyń alqalyq irikteýiniń negizinde qurylǵan. Qazaqstannyń kıeli mekenderiniń aldyn ala tizimi 574 nysandy qamtıdy, onyń 278-i 2017 jyly hattalǵan. Muraǵat-bıblıografııalyq sıpattaǵy materıaldarǵa, dala zertteýlerine súıene otyryp, ǵalymdar ejelgi kezeńnen qazirgi zamanǵa deıingi sıpattamasy bar nysandardyń tizimin jasaǵan.
Úlken Jezdi, Qaraúńgir, Belqaraı tas dáýirindegi erekshe mańyzǵa ıe arheologııalyq eskertkishter. Botaı, Qojaı, Qumkeshý – dala órkenıetiniń bir belgisi, jylqyny qolǵa úıretý tarıhyna qatysty eskertkishter. Atasý, Myrjyq, Taldysaı – Ortalyq Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Jezqazǵan-Ulytaý aımaǵyndaǵy eń iri metallýrgııalyq ortalyqtardyń biriniń biregeı eskertkishteri. Erte kóshpendiler dáýiriniń jerleý-eske alý jáne salttyq nysandary bar: Taldy-2, Shilikti, Esik, Berel,Taqsaı jáne basqalary. Otyrar, Sıdaq, Jýantóbe, Ispıdjab, Saýran – úlken mańyzǵa ıe keremet sáýlet jáne qurylys sheberliginiń úlgileri bar ortaǵasyrlyq saýda jáne sheberlik ortalyqtary dep sanalatyn qalalar bolyp tabylady.
Qazaqstan aýmaǵyn birneshe tarıhı-mádenı arealdarǵa bólýge bolady. Olar arheologııalyq jáne tarıhı eskertkishterdiń mándiligi jaǵyna yqpalyn tıgizgen ózara tyǵyz baılanystylyǵymen, birdeı damýymen, ekologııalyq-tabıǵı jáne áleýmettik-mádenı faktorlardyń sáıkes kelý erekshelikterimen aıryqshalanady.
Kıeli jerler halyqtyń uzaq jáne oqıǵalarǵa toly ómirin, halyqtyń turmysyn, táýelsizdikke degen kúresin kórsetedi. Qazaqstannyń kıeli jerleriniń tizimin jasaý jumystary –arheologtar, tarıhshylar, etnologtar, fılologtar men shyǵystanýshylar sekildi túrli ǵalymdar jumyldyrylǵan meılinshe uqypty jáne uzaq eńbekti qajet etedi.
Kıeli eskertkishterdiń kóptomdyq tizimin júıelendirý jáne daıyndaý boıynsha aýqymdy jumysty oryndaýda sońǵy maqsat halyqty nyǵaıtý jáne jańa ulttyq ıdeıa qurý bolýy tıis. Alynǵan bilimdi tanymal etý rýhanı baılyqtyń kózine aınalady. Kıeli nysandar tizimi – Qazaqstan halqynyń úılesimdi damýynyń kepili.
«Aǵa býynnyń aıtýly eńbekterin jalǵastyra kele, biz bolashaq urpaq naqty qadam basa alatyn jol salamyz. Bul táýelsiz Qazaqstannyń damý, ósý jáne gúldený joly bolady», –dep Elbasy N. Nazarbaev Qazaqstan qoǵamynyń aldynda turǵan mindetti qysqa da, nusqa jetkizdi.
Baýyrjan BAITANAEV, QR UǴA akademıgi, Á.H.Marǵulan atyndaǵy arxeologııa ınstıtýtynyń dırektory