Elza Dilmuhamedova: Ulttyń ulaǵaty – Uly daladan

«Eýrazııa kóshpendileri» fılm­der toptamasy úshin «Álem – mádenıet kózimen» ha­lyqaralyq syılyǵynyń laýreaty atanǵan. Kezinde VGIK-te jáne KSRO Memlekettik kıno komı­teti­niń joǵary kýrstarynda oqyp, kınematograf sheberligin jete meńgergen. Ol kele-kele túrki ha­lyqtarynyń shyǵý tegi men tarıhyna den qoıady. Eýrazııalyq ıdeıany jaqtaýshylar arasynda «Túrki rýnıkasynyń jumbaqtary», «Men – eýrazııalyqpyn», «Dala sıýıtasy», «Jerdiń etnogenezi men bıosferasy» atty derekti ǵylymı-kópshilik fılmderi keńinen tanymal. Elza Eltoqqyzynyń shy­ǵarmashylyǵynda Lev Gýmılevtiń ómiri men ilimi erekshe. Sondaı-aq uly ǵalymnyń ózimen, otbasymen on jyldan astam ýaqyt boıy asa jaqyn dostyq baılanysta, jaqsy syılastyqta bol­ǵan. Bir ǵajaby sol, Elzanyń ákesi Eltoq Dilmuhamedov Kenesary handy halqymyzdyń ótken zaman­daǵy eren tulǵasy dep tanyp, 1946 jyly Tashkentte osy taqyryptaǵy tuńǵysh ǵylymı dıssertasııany qorǵasa, orystyń ataqty ǵalymy Lev Gýmılev qazaqtyń Reseı otarshyldyǵyna qarsy eń iri ult-azattyq kóterilisiniń kósemin qazaq tarıhyndaǵy eń juldyzy bıik, jarqyn passıonar dep baǵa­laı­dy. О́z shyǵarmalarynda týǵan halqynyń tarıhyn jalyn júrekpen jiti zerdelegen ardager kıno­ger Elza Dilmuhamedovamen áńgime-dúken qurýǵa bizdi yntyqtyrǵan bir sebep te dál osy jáıt bolatyn.

– О́zińiz pir tu­ta­tyn Gýmı­lev te, tarıhshy ǵa­lym ákeńiz Eltoq Dilmuhamedov te Kene­sary han ora­ıynda bir ustanymda bol­ǵandyǵy, asa joǵary baǵalaǵan­dy­ǵy baıqalady. Sizdiń bala kezińizde ákeńizge talaı azap arqalatqan sol bir dıssertasııa týraly ne aıtasyz?

– Osy rette Qudirettiń kúshimen tý­ralanǵandaı myna ǵajap sáıkestikti qaperge salmaı tura almaımyn. Meniń ákem 1946 jyldyń 17 jeltoqsanynda Tash­kent qalasynda «Qazaqtardyń Kenesary Qasymov­tyń basshylyǵymen 1837-1847 jyldary bolǵan kó­terilisi» degen taqyrypta kandıdattyq dısserta­sııany tabysty qorǵaıdy. Meniń eki jastaǵy kezim eken. Opponenti ataqty tarıhshy Ermuqan Bekmahanov bolypty. Al endi mynaǵan qarańyz. Osy oqıǵadan týra 40 jyl ótkende, 1986 jyldyń dál osy kúni qazaq jastary kóp jyldan beri alǵash ret keńestik óktemdikke qarsy, óz ulttyq qadir-qasıetin qorǵap, atoılap uran salyp Almatynyń alańyna shyqty. Olardyń boıynda, batyr babalary atqa qonǵan 1837 jyldan bastap sanaǵanda, bir jarym ǵasyrdan beri óshpegen Kenesary kóterilisiniń rýhy alaýlady. Ol rýhty óshirmegen sanatkerlerdiń alǵy shebinde qyryq jyl buryn, naq osy kúni ult-azattyq qozǵalysy ıdeıasyn ǵylymı negizde qorǵap shyqqan qazaqtyń tarıh ǵylymynyń áıgili ókilderi Eltoq pen Ermuqan syndy saıypqyrandar turdy. Ol kezderi osy taqyrypqa baılanys­ty dıssertasııa jazyp, qorǵaý naǵyz erlikke para-par ekendigin de moıyndaý kerek shyǵar. 

Bekmahanov ta, Dilmuhamedov te týǵan halqyn súıgeni úshin kóresini kórdi. Ekeýi de Kenesary úshin qýǵyndaldy, ǵylymı eńbekteri joqqa shyǵaryldy, ǵylymı ataqtarynan, súıikti jumystarynan aıyrdy, partııa qatarynan alastady, kitaptaryn joıyp jiberdi. Bekmahanovty 1952 jyly 25 jylǵa sottap, ıtjekkenge aıdady. Al ákeme Qazaqstannan ketýge ámir etti. Ol biraz ýaqyt boı tasa­laýǵa máj­búr bolǵan. О́zi týyp-ósken Qaraqalpaqstanǵa, Shymbaı aýdanyna ketip, aǵaıyn-týystyń arasynda jan ba­ǵady. Biraq balalardy kórý úshin úıge ja­syryn kelip turdy. Birde mynadaı jaǵdaı bolypty. Tramvaıda kele jatsa tarıh ınstıtýtynyń birge istegen bir qyzmetkeri kórip qalady. Sóıtse, ákemmen bir jerde birge bolýǵa pálesi juǵar dep záresi ushyp qoryqqan álgi qyzmetker tramvaıdan sekirip ketip, baıǵus aıaǵyn syndyryp alypty. Osyn­daı da bolǵan.

– Ákeńiz ben Bekmahanovtyń ara- qatynasy qandaı boldy?

– Jas alshaqtyǵyna qaramaı olar bir-birimen jaqsy joldas, qımas dos bolyp ótti. Qıynshylyqta bir-birin satpady, qaıta qoldap, qorǵady, pikirles, murattas boldy. Ákem 1946 jyly Tashkentte dıssertasııa qorǵaǵanda Ermuqan áriptesi Almatydan arnaıy kelip, qoldaýyn bildirgen. Al 1948 jyly «Qazaqstan HIH ǵasyrdyń 20-40-shy jyldarynda» atty áıgili monografııasy Kenesary handy asyra dáriptedi, ultshyl dep aıyp taǵylyp, Bekmahanovtyń basyna bult úıirilip, Ǵylym akademııasynda talqylaý uıymdastyrylǵanda ákem ony qorǵap, jaqtap sóılegenderdiń qatarynan tabylǵan eken. Osy oraıdaǵy oń resenzııasyn Ǵylym akademııasynyń habarlamasynda jarııalap, irgeli zertteýge qazaqstandyq birqatar tarıhshylar tarapynan saıasattyń yńǵaıyna jyǵylyp, «ádiletsiz», «joıympazdyq» negizde berilgen baǵalardy dáleldi túrde synaıdy. Osy jaǵdaıdy parasattylyqpen paıymdaǵan belgili tarıhshy ǵalym Irına Erofeeva: «Stalın rejıminiń qy­lyshynan qan tamyp turǵan kezde osyndaı qadamǵa barý ǵalymnan belgili bir azamattyq erlikti talap etti. Osy qalyptasqan jaǵ­daıda Eltoq Dil­muhamedov áriptesterine ózi­niń obek­tıvti ǵylymı pikirge degen aınymas usta­nymyn kórsetip, abyroıyn saqtap qala bildi» dep atap kórsetti.

Keıinirek, Stalın o dúnıelik bolǵan­nan keıin, «jylymyq» kezinen bas­tap keńirek zaman ornaǵanda aǵaly-inilideı áriptes dostar qaıtadan tabys­ty. Jańadan taqyryp alyp áýeli kandı­dattyq, sodan soń doktorlyq dıs­sertasııa­laryn qorǵady. Ákem ómir baqı Tarıh ınstıtýtynda jumys istedi. Balalyq shaqtan esimde qalǵany, Bek­mahanovtar bizdiń úıge jıi keletin. Bul bir keremet otbasylyq aralas-quralas, ádemi syılastyq boldy. Sol kezden kóp fotosýretter de bar saqtalǵan. Ermuqan aǵa symdaı tartylǵan symbatty. Halıma apaı sondaı jas, sondaı sulý. Ekeýiniń jarasty jubyna rııasyz qyz kóńilimen qyzyǵatynmyn. Kishirek kezimiz. Qonaqqa keledi. Sheshemizge palaý basýǵa, qonaq kútýge kómektesemiz. Ataqty ánshi Ǵarı­fol­la Qurmanǵalıevti ortaǵa alyp, bas­­qa da qonaqtarmen májilis, áńgime-dú­kendi qyzdyrady. Ǵarekeńe ásirese «16 qyz­dy» aıtqyzyp bir jasap, dýyldasyp jatqany. Ákem máz bolady. Sondaı aq- kóńil bolatyn... Ǵarıfolla aǵany keremet jaqsy kórip syılaıtyn. Ázil-qal­jyńy, áńgimesi jarasqan osy bir orta maǵan qazaq halqynyń bolmysyn, janyn aı­shyqtaǵan kishkentaı uıasyndaı bolyp kórinetin. 

– Bala kúnnen ákeńizdiń qazaqtyń úlken tarıhshy ǵalymy retinde ja­dyńyzda jattalyp qalǵan beınesi qandaı?

– Ákem Qaraqalpaqstandaǵy Shymbaı ýeziniń Kókkól aýylynda Dilimbet degen kisiniń otbasynda 1903 jyly qoı qoz­daıtyn mezgil – kóktemde dúnıege kel­gen eken. Osy kezde bir qoı egiz qozy týady. Bul jaqsylyq nyshany dep qabyl­danady. Ata-anasy álsiz, áljýaz bolyp jańa týǵan balany egiz qozynyń ortasyna jatqyzady. Sábıdiń boıy jylynyp, tynyshtalady, kóterile bastaıdy. 22 balanyń kenjesi osylaı aman qalady. Ákesi Dilimbet Qondybaıuly aýyldyń qarııalaryn jınap aqyldasyp, elimiz toq bolsyn dep yrymdap, balanyń atyn Eltoq qoıǵan eken deıdi.

Bala kezden jadymda erekshe tańba­lanǵan nárseler – ákemniń kabıneti, qol­jazbalar men túrli papkalarǵa toly jazý ústeli, tóbege tirelgen, shynylanǵan shkaf. Onyń janynda bıiktegi sóre­lerden kitap alýǵa arnalǵan saty, ákemniń jasyl dıvany men jastyq ústinde jatatyn kózil­dirik. Marksızm-lenınızm klassıkteriniń shyǵar­malarymen qatar shyǵystanýshylar V.V.Bar­told­tyń, A.N.Bernshtamnyń, N.Iа.Bıchýrınniń,

.G.Gafýrovtyń, L.N.Gýmılevtiń, V.V.Radlovtyń, S.F.Oldenbýrgtiń, B.A.Lıtvınskııdiń jáne basqalardyń irge­li eńbekteri tizilip turatyn.

Sheshemiz bizdi jazý ústeli men ki­tap sóresine jaqyndatpaıdy. Ol jer­den eshteńe alýǵa, ornyn aýystyryp qoıý­ǵa bolmaıdy dep qulaǵymyzǵa quıyp qoıǵan. Munyń qatań tyıym eke­nin bala bolsaq ta bilemiz. Kishkentaı sho­lannyń ishi tóbege deıin shımaı-shımaı qaǵazdarǵa, qoljazba papkalarǵa sy­qap turady. Árıne osynyń bári – ákemizdiń muqııattylyǵynyń, zor jaýapty eńbeginiń dáleli. Ol kezde ákem óziniń dosy ári pikirlesi Bekmahanovpen birge zardap shekken kandıdattyq dıs­­sertasııasynyń ornyna keńestik ıdeo­logııaǵa saı basqa taqyryptaǵy jańa dıssertasııasyn jazyp jatqan bolatyn. 

Biraz jyldardan soń Qazaqstan tarıhy boıynsha derekti fılmder túsirý múmkindigine ıe bolǵanymda muraǵattar men kitaphanalar qyzmetkerleri meniń Eltoq Dilmuhamedovtiń qyzy ekenimdi bilgende qýanyshtaryn jasyrmaı, ákem jaıly áńgimelep, onyń eńbekqorlyǵyn, tabandylyǵy men degdar mádenıettiligin súısine aıtyp bergen-di.

1973 jyly ákem Máskeýde doktor­lyǵyn qorǵa­ǵanda qasynda boldym. KSRO Ǵylym akademııa­sy­nyń qonaqúıinde jattyq. Sonda onyń jupyny bolsa da uqypty kıingenin birinshi ret ańǵaryppyn. Qolyn sermeı, tanystarymen telefonda emin-erkin sóı­lesti. Bul jolǵy eńbegin de tabysty qorǵap shyqty.

Eltoq Dilmuhamedov elýden astam ǵylymı eńbektiń jáne úsh monogra­fııanyń avtory. Biraq ol ózi­niń Kenesary Qasymov joryqtary týraly al­ǵashqy eńbegin erekshe qadirlep, kúlli jan-dúnıesimen joǵary baǵalaıtyn. Endi táýelsiz elimizdiń tarıhynda da osy já­diger eńbegimen qalatyny anyq. Sol monografııanyń bir danasyn ǵana áreń saqtap qalypty. Ondaǵan jyldar boıy ol eńbek bir jerden bir jerge kóship, áldeneshe ret oryn aýystyryp jasyryldy. Dıvan astyndaǵy jaıly qýys ta senimsiz sanaldy. Sońǵy retinde men ony jertóleden, ylǵal ótkizbeıtin kleenkaǵa muqııat oralǵan, tosap quıylǵan bankalarmen bastyrylǵan, qummen kómilgen jerinen alyp shyqtym. 

– О́zińiz kezinde Qazaq ýnıversı­tetiniń fızıka fakýltetin bitire tura, tarıhtyń tereń qoınaýlaryn zerdelep, derekti kıno salasyna birjola bet burýyńyzǵa ákeńizdiń áseri boldy dep oılaısyz ba?

– Bolǵanda qandaı! Onyń Tashkentte júrgende-aq Kenesary taqyrybyn tań­daýy, qanshama aı-jyldaryn sarp etip Máskeýdiń áskerı arhıvinde tabandap otyryp zertteýi tegin emes. Uqsas bolmystylar bir-birine umtylady ǵoı. Ol janynyń tereńinde shynaıy patrıot bolatyn. Álbette, ákeniń yqpalymen tarıh bizdi, ıaǵnı onyń balalaryn da qyzyqtyrdy. Inim Otello ekeýimiz 1975 jyldan bastap óz bastamamyzben qoǵamdyq negizde «Jas arheolog» tarıhı-ólketaný klýbyn quryp, jetkinshek balalardy endi ózimiz de týǵan halqynyń tarıhyna baýlyǵanymyzdy maqtanysh ete alamyn. Osy jumys barysynda res­pýblıkalyq Tarıh jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaý qoǵamymen de tyǵyz baılanysyp turdyq. Ár jeksenbi saıyn klýbymyzǵa Álkeı Marǵulan, Altaı Amanjolov, Kemel Aqyshev, Zeınolla Samashev syndy tanymal ǵa­lymdar kelip, balalarǵa tarıh jóninde qyzyqty áńgimelerin aıtatyn. Ákemizden alǵan tárbıeniń áserimen biz osy ıgi iske muryndyq boldyq. 

О́zim de Máskeýden kınogerlerdiń oqýyn bitirip, osy saladaǵy bilim-sheber­ligimdi tynbaı jetildire júrip, Qazaqstan tarıhyna qatysty derekti tanymdyq fılmder túsirdim. Olardyń qatarynda «Dala sıýıtasy», «Taý men dala eliniń ótkeni», «Qurbandyq shalý» jáne basqalary bar. О́tken tarıhymyzdan syr tartýǵa qumar-áýestigimnen ári sony derekti kıno tilinde beıneleýge talpynysymnan tapqan oljam, ómirdegi úlken baqytym – túrki halyqtarynyń shyǵý tegine tereńdep boılaǵan, passıonarlyq ilimin negizdeýshi, eýrazııalyq ıdeıanyń alǵashqy qarlyǵashtarynyń biri Lev Nıkolaevıch Gýmılevpen óte jaqyn, dos­tyq qarym-qatynasta bolǵandyǵym.

– Jańaǵy klýbtyń jumysy týraly sál tarqa­tyńqyrap aıtsańyz?

– Iá, bizdiń qamqorlyǵymyzdaǵy «Jas arheolog» klýbyna múshe mektep oqý­shy­lary arheologııalyq ekspedı­sııa­larǵa da qatysty, kóp jyldar boıy arheolog-ǵalymdarmen birge Qazaq­stannyń barlyq derlik belgili jer­lerin aralap shyqty. 1987 jyly jas dostarymyzdy Lenıngradqa ertip aparyp, Ermıtajdyń keń de sáýlet­ti zaldarynyń birinde Pazyryq qorǵan­darynan tabylǵan sırek oljalar týraly áńgime tolǵaǵan Lev Gýmılevtiń ózimen kezdestirdik. Jasóspirim qarakóz balalardyń sonda ataqty ǵalymmen halqymyzdyń tarıhy týraly qyzý pikir talastyrǵany esimde. Lev Nıkolaevıchke almatylyq oqýshylardyń yntasy men zeıin-zerektigi unap, olardyń qıly-qıly kóp suraqtaryna yqylastana jaýap berdi. Al «Sońǵy dáýirdegi qaısy qazaqty ulttyń eń jarqyn passıonary dep esepteısiz?» degen suraqqa Gýmılev: «Árıne Kenesary. Sizderdiń Kene handaryńyz!» dep jaýap qatqanda men qatty tolqydym. О́ıtkeni ákem Eltoq Dilmuhamedov birtýar Ermuqan Bek­mahanovpen qanattasa júrip óz halqynyń uly tulǵasy Kenesary han týraly ǵy­ly­mı málimetterdi alǵash ret zerdeleı sarap­tap jetkizgen edi. Janymyzǵa asa jaqyn sol tulǵany zamannyń uly ǵaly­my «Eń úzdik passıonar» dep baǵalap tur­sa qalaı mereıiń tasymas. Menińshe, ker zamanda taısalmaı, Kenesary han úshin basyn báıgege tikken meniń ákemde de, Ermuqan aǵada da passıonarlyq qasıetter molynan bolǵany anyq. 

Endi myna ǵajapqa qarańyz. Sol joly Gýmılevke osy jáne birtutas qazaq halqy týrasyndaǵy basqa da birqatar suraqtardy qoıǵan oqýshy Muhtar Taıjanov sodan shırek ǵasyr ótkende úlken azamat bolyp, eljandylyǵymen tanylyp, sonyń arqasynda Bolathan Taıjan qory tarapynan 2011-2012 jyl­dary Ermuqan Bekmahanov pen Eltoq Dilmuhamedovtiń repressııaǵa ushy­rap, jarty ǵasyr boıy jabyq jat­qan eńbekteri: «Qazaq KSR-niń ejelgi dáýirden búgingi kúnge deıingi tarıhynyń» 1943 jylǵy basylymy jáne «Qazaqtardyń Kenesary Qasymovtyń basshylyǵymen 1837-1847 jyldary bolǵan kóterilisi» monografııasy kózge kórnekti ketpekteı kitap bolyp jaryqqa shyqty. Sóıtip qazaqtyń ulttyq rýhynda tárbıe alǵan keıingi urpaq Ermuqan men Eltoq atalarynyń ólmes eńbekterin elge kózaıym etip qaıta oraltty.

– Lev Gýmılevpen kezdesýlerińizdi, qazaq úshin sonshalyqty qymbatty ǵalymnyń áńgi­meleri, oı-paıymdary týraly bilsek dep edik?

– Sekseninshi jyldardyń basynda KSRO Memlekettik kıno komıtetiniń joǵary kýrsynda eki jyl oqyǵanymda kóp dúnıege kózim ashyldy. Bizge kórnekti fılosof Merab Mamardashvılı, Andreı Tarkovskıı, Ioselıanı, Lotman, Vol­kova syndy myqtylar dáris oqydy. Gýmılev­tiń atyn da alǵash sonda estidim. Onyń «Etnogenez jáne jer bıosferasy» eńbeginiń túptelgen qoljazba túrindegi úsh tomdyǵyn kúlli stıpendııamdy salyp qara bazardan qoldan satyp alyp edim. Keıin asa kórnekti oıshyl, tarıhshy-túrkolog, passıonarlyq teorııasynyń negizin qalaýshynyń ózi de bizge dáris oqı bastaǵanda qýanyshymyzda shek bolmady.

О́z ómirim men shyǵarmashylyǵyma eleýli yqpal jasaǵan osynaý adamnyń ómir tarıhyna da, ilimine de qushtar qyzyǵýshylyǵym oıandy. Sóıtip 1983 jyly ózimizdiń «Qazaqfılm» arqyly ǵylymı ortadaǵy Lev Gýmılevteı bire­geı qubylysty kınoǵa túsirýge múm­­kindik aldym. Bir aıtarlyǵy, Lev­ Nıkolaevıchti buǵan deıin eshkim túsi­rip kórmegen, eń alǵashqysy osy. Kamerany daıyndap, «Sizdiń etnogenez teorııańyzdyń mánisi nede? Tek qysqasha» dep suraǵymdy qoıdym. Ol únsiz qaldy. Sosyn: «Toq­tańyz, suraqtyń qoıylysy durys emes» dedi. Qobaljýymdy basyp: «Lev Nıkolaevıch, sizdiń teorııańyz boıynsha jer bederiniń shekterinde jańa etnostar týyndaýy múmkin. Bul tek jer bederimen baılanys­ty ma, álde basqa sebepteri bar ma?» dep órnektedim suraǵymdy. Lev Nıkolaevıch osy sátte birden jaırań qaǵyp, sheshilip sala berdi. Men shynynda da máseleni durys kóterýge daıyn emes edim. 

Bir jaǵynan taspamyz da az. Naq teo­rııanyń ózine jaqyndaı da almappyz. Kelesi joly kezdesemiz dep kelistik. Kelesi kezdesýdiń sáti birneshe jyldan keıin tústi. Men onda «Etnogenez jáne jer bıosferasyn» ábden ejiktep oqyp alǵanmyn, su­raqty antıjúıelerden bas­tadym. Ol: «A – a, oqyǵan eken­siń!» dep kúlimdep qoıa berdi. Lev Nıkolaevıch­tiń áıeli Natalıa Vıktorovna keremet aqkóńil, qonaqjaı jan bolatyn. Kúıeýi jaqsy kórip, ár­daıym maqtan tutyp otyrýshy edi. Onyń barlyq kitap­tary – ekeýiniń perzentteri. Lev Nıkolaevıch mátindi aıtyp, al Natalıa Vıktorovna máshinkege basýshy edi. 

Keıinirek Natalıa Vıktorovna ǵalym­nyń qoldan­ǵan zattaryn: kitap shkafyn, qoljazbalaryn, jazý máshinkesin, Más­keýdegi búkil kabınetin, eýrazııalyq otan­dastyń rýhy sińgenniń bárin Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine asqan jomart­tyqpen syıǵa tartty. Bul ıgi istiń basy-qasynda júrdim.

– Tulǵaly ǵalymnyń qazaq úshin­­ tar­­tym­dyly­ǵy­nyń bir sebebi onyń túr­kilik tamyrynda, jalpy­ túrkilerdiń, onyń ishinde bizdiń halqy­myzdyń shyǵý tegin indete taratýynda jatqan bolar?

– Bul sózińizdiń jany bar. Gýmılev ákesi jaǵynan orys dvorıandarynyń, sheshesi jaǵynan Ahmat hannyń urpaǵy. Tatar ájesiniń tárbıesin alǵan ataqty aqyn Anna Ahmatovanyń uly. Árıne ózi orys bolǵanymen, bolmysynda tatarlyq belgiler saqtalǵandyǵyn Lev Nıkolaevıch ashyq aıtady. Qazaqtar týraly aıtqanda: «bizdiń qazaqtar» dep jaqyn tarta sóıleıdi. Maǵan qazaq qyzy dep qaraıtyn. Ol, tipti, túrmede otyrǵan kezinde qazaq tilin úırengen. Jazǵan-syzǵandaryna «Lev-Arystan» dep qol qoıatyn. 

Taǵdyry ony aıaýsyz soqqylady. Norılskidegi kezekti tar qapastan keıin qatardaǵy jaýynger retinde shaıqasyp Berlınge deıin jetedi. Lenıngradqa oralyp, 1948 jyly kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵaıdy. Bir jyldan keıin 10 jylǵa kesilip, áýeli Qazaqstanǵa, odan Sibirge aıdalady. Osynaý azapty jeti jylda bolashaq doktorlyq dıssertasııasy – úsh tomdyq «Kindik Azııanyń tarıhy» monografııasyn jazyp shyǵady. Túrmede otyryp túrki halyqtarynyń tarıhyn tolǵaıdy, ǵundardyń, uıǵyrlardyń, qypshaqtardyń eki myń jyl burynǵy taǵdyr-tirshiligimen tynystaıdy. Lev Gýmılev ózine tán tosyndyqpen be­sinshi ǵasyrda ómir súrgen Rım Papasy Áýlıe Levti «birinshi ǵuntanýshy» dep esepteıdi. О́ıtkeni ol, bizdiń Arystan Gýmılevtiń paıymdaýynsha, sirá, ǵun tilin bilgendikten, Attıla – Edil patshamen kelisimge kelip, qalyń qoldy toq­tatyp, Rımdi qıraýdan qutqaryp qalǵan.

Qazaqtyń dilin, qazaq bolmysyndaǵy keńdik pen darqandyqty ol Uly dalamen, jerimizdiń keńdigimen baılanystyrady. Bul oraıda Reseımen, orys halqymen sáıkes uqsastyqtardy da tap basyp aıtady. Gýmılevshe paıymdaǵanda, tirshilik ortasy men jeriniń aýmaǵy ulttyń dilin qalyptastyrady. Ol qazaqtardy jaqsy kórdi. «Qazaqtar tabıǵattyń tól perzenti, ajyramas bólshegi» deıtin. Qazaq kıiz úıde turdy. Joǵaryǵa qarap, shańyraq arqyly kúndi kóredi, sol arqyly ýaqytty anyqtaıdy, aýa raıyn úıde otyryp boljaıdy. Jolǵa shyqsa attyń tezegine qarap bul aradan qandaı jolaýshy, qashan júrip ótkenin bile qoıady. Eshkimge óshi-qasy joq, tek jerin ǵana qorǵaıdy. Shaýyp ótken attyń taǵasy qaldyrǵan izden júrginshiniń qaı júz, qaı rýdyki ekenin alaqandaǵydaı aıtyp beredi. Gýmılevtiń qııal patshalyǵyndaǵy qazaq osy. Sonymen birge ol qazaq dalasyn, Qazaqstandy eýrazııalyq tutastyqtyń ejelden bergi julyn-jotasy, kindigi dep sanaǵanyn baıqaımyz.

– Gýmılev qazaq tarıhynda Kene­sary­dan basqa taǵy kimderdi passıonar tulǵalar qataryna jatqyzady?

– Shyńǵys han, Aleksandr Nevskıı, Eınshteın Lev Nıkolaevıchtiń álemdik aýqymdaǵy súıikti passıonarlary eke­nin bilemin. Al qazaqtardan bi­rin­­shi kezekte aldymen aıtatyny ár­qashan Kenesary han bolatyn. О́z qula­ǵymmen, bir emes, birneshe ret estigem. Passıonarlyqtyń birinshi belgisi – qurbandyqqa barý, maqsat jolynda basty báıgege tigý, eldi uly murat úshin biriktirý. Kenesaryda osynyń bá­ri bar. Ári Shyńǵys hannyń urpaǵy. Odan soń Abylaı men Ábilqaıyr handardy daralap ataıtyn. Shoqan men Abaı  da halyq sanasyna zor yqpal etken passıonar tulǵalar. Osylardyń ishinde naǵyz Han Táńirdeı tolaǵaıy – Abaı. «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym» dep kúńirene kúızeldi. Táýekel men jankeshtilik, taǵdyr synaǵy munda qatar júrdi, bas­tan bárin de ótkerdi. Osy dana qazaqtyń shyǵarmashylyǵynda kúlli dú­nıe, búkil Eýrazııa, Reseı men Qazaqııa kórinis taýyp qamtyldy. Abaıdyń alashordashylarǵa yqpa­ly zor boldy. О́ziniń energetıkasyn, rýhyn, aqyl-pa­rasatyn solarǵa berdi. Abaı jolyn solar jalǵastyrdy.

О́z basym muny passıonarlyq dep sanaımyn. Biraq Lev Nıkolaevıch Shyńǵys hansha shyrqaý shekke jetkenderdi ǵana moıyndaıdy. Bálkim, shyr­qaý shek degenimiz kúrespen ótken búkil sanaly ómir bolar. Alash arystary shyrqaý shekke jet­ti. Abaıdyń arman-muratyn aqyryna deıin jalǵastyryp, keıingi urpaqqa amanattaı aldy. Olar janqııarlyqqa jetti. Maqsat óte bıik bolatyn. Qalaı bolǵanda da Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatov, Mustafa Sho­qaı syndy Alash arystary qazaq tarı­hyndaǵy passıonarlyq dúmpýdiń eń shoǵyrly, juldyzdy dáýirin sıpattaıdy. Sonymen birge, Gýmılev qazaqtyń jańa tarıhyndaǵy jarqyn passıonar retinde eýrazııalyq muratty qoldap alǵa aparýshy bizdiń Elbasymyzdyń esimin aıtar edi dep oılaımyn.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»