Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty bıylǵy Joldaýynda ekonomıkanyń barlyq salasynda ozyq tehnologııalardy engizip, sıfrlandyrý isin júrgizýdi mindet etip qoıdy. Ol bilikti mamandar daıarlaýdyń ózektiligin birden alǵa tosady. Osyǵan oraı elimizdegi bilim ordalarynyń atqarar isi, maqsat-mindeti de jeńil bolmaıdy. Bul jóninde bizdiń tilshimiz Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýtynyń rektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Abdrahman NAIZABEKOVPEN áńgimelesken edi.
– Abdrahman Batyrbekuly, ekonomıkany serpindi damytý úshin elimizde júzege asyrylyp jatqan «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynyń mańyzy qandaı?
– Elbasy Qazaqstan halqyna «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty bıylǵy Joldaýynda «álemniń tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa dáýirine, tehnologııalyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik salalardaǵy tereń jáne qarqyndy ózgerister kezeńine qadam basyp kele jatqanyn» aıtty. Adamzat damýdyń jańa, serpindi satysyna aıaq basty. Táýelsizdigin alǵan 25 jyl ishinde Qazaqstan ómirdiń barlyq salasynda úlken jetistikterge jetti. Elimizdiń úshinshi jańǵyrýy bastaý alyp, ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy júrgizilip jatyr. «Sıfrly Qazaqstan» keshendi baǵdarlamasy qabyldandy. Bul sıfrlandyrý baǵdarlamasy tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııanyń negizi, irgetasy bolyp tabylady. Ol tek ónerkásip pen ındýstrııalyq óndiriste ǵana emes, ómirdiń barlyq salasyn, onyń ishinde áleýmettik salany da tutas qamtıdy. Sıfrlandyrylǵanda ekonomıkada eńbek ónimdiligi artady, óndiris pen aýyl sharýashylyǵynda qol eńbegi barynsha jeńildeıdi, áleýmettik salada turmys jaqsarady, ýaqyt únemdeledi. Bul jóninen álemdegi alpaýyttar qataryndaǵy AQSh, Germanııa, Japonııa sııaqty birqatar elder oq boıy alǵa ketti. О́mirdiń barlyq salasynda sıfrlandyrý baǵdarlamasyn júzege asyrmaı, Qazaqstan álemdegi ozyq 30 eldiń qatarynan kórine almaıdy. Ol úshin eń aldymen materıaldyq baılyqty jasaýymyz kerek. Ol úshin ekonomıkanyń óndiristik salasy aldyńǵy orynǵa shyǵatyny belgili ǵoı. Onsyz jahandyq básekege tótep berý qıyn. О́zge tańdaý joq. Bul – búgingi ýaqyttyń aqıqaty.
– Sıfrlandyrý isi ekonomıkanyń qaı salasynyń da serpindi damýynyń kepili bolatynyn sezemiz. Biraq ol aıtýǵa ǵana ońaı bolmas úshin ne isteý kerek?
– О́mirdiń barlyq salasyn sıfrlandyrýdyń durys baǵyt ekenin dúnıe júzindegi damyǵan elderdiń mysalynan kórip otyrmyz. Onyń ózi bola qalatyn is emes, onymen qosarlanyp kóp ózekti másele basyn kóteredi. Sıfrlandyrý damýdyń joǵary satysy bolǵandyqtan óndiris pen aýyl sharýashylyǵynda tehnıkany barynsha jańalaý, kompıýterlendirý, keń jolaqty ınternet aparý, robottandyrý, avtomattandyrý jáne is qaǵazdaryn júrgizýdi dástúrli qaǵaz qujattardan elektrondy nusqaǵa kóshirý isin jedeldete júrgizýdi ýaqyt talap etedi. Al maman daıyndaýdyń ózektiligi osy jumystardyń barlyǵynyń salmaǵyn basyp ketedi. Bilikti mamansyz, kadrsyz sıfrlandyrý isi sózsiz aqsaıdy. Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýty birsypyra mamandardy elimiz óndirisiniń flagmany bolyp sanalatyn Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigine jáne taǵy da basqa salalarǵa arnap daıyndaıdy. Búgingi ýaqyt mamandar daıarlaýǵa zamanaýı kózqaras qalyptastyrý qajettigin kórsetip otyr. Eski súrleýmen júrsek utylamyz. Mysaly, búginde ken ınjenerine ken óndirýdiń qyr-syryn, onyń ozyq tehnologııasyn ǵana bilý tym azdyq etedi. Mundaı deńgeıdegi túlek ken óndirisine erteń kereksiz bolyp qalýy ábden múmkin. Búgingi ken ınjeneri ozyq tehnologııamen birge onyń baǵdarlamalyq basqarylýyn, robottanýyn bes saýsaqtaı bilmese, óndiriste jumys isteı almaıdy, onsyz sıfrlandyrý júzege aspaıdy da, ken óndirýdiń damýy kenjeleıdi. Avstralııa dúnıe júzinde ken óndirý salasyndaǵy ozyq tehnologııalardy engizý jóninen kósh basyndaǵy eldiń biri. Osy elde ómirge kelgen Mikromine baǵdarlamasynyń bir ózi ken qoryn baǵamdaýǵa, ony úılestirýge, kenish pen shahtalardy jobalaýǵa, ken bar jerdi burǵylap jarýǵa jáne onyń quramyn baqylaýǵa, ken izdeý jumysyn josparlaýǵa múmkindik beredi. Sol sııaqty ashyq jáne jerasty ken óndirý jumystaryn modeldeýde, josparlaý quraldaryn qurýda jáne kúndelikti óndiristik tapsyrmalardy atqarýda Surpac baǵdarlamasy eńbekti sonshalyqty jeńildetedi jáne tıimdilikti arttyrady. Dúnıe júzindegi ken óndiretin iri kompanııalar Mikromine jáne Surpac baǵdarlamalar keshenin geologııalyq barlaý jumystaryna, resýrstardy modeldeýge, ken jumystaryn josparlaýǵa paıdalanady. Biraq ken shyǵarý kompanııalarynyń mamandary jumys úderisteriniń óte joǵary dárejede avtomattandyrylýy nátıjesinde ǵana men aıtyp otyrǵan ozyq baǵdarlamalardy paıdalanýdyń qarapaıym ári óte tıimdi bolatynyn aıtady. Stýdentter osy baǵdarlamalardy tereń bilmeı, maman bola almaıdy. Sondyqtan bizdiń ınstıtýt «Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigi» jáne «KazMınerals» aksıonerlik qoǵamdarynyń keńesimen bul baǵdarlamalardy satyp alyp, oqý úderisinde paıdalana bastady.
Baǵdarlamalyq ónimderdi jeńil ónerkásip salasynyń kásiporyndarynda, qurylysta, ken óndirýge paıdalanatyn tehnıkalardyń aqaýyn bilýde, ekonomıka men áleýmettik ómirdiń barlyq salalarynda paıdalaný barynsha tıimdi. Stýdentter osynyń barlyǵyn bilim ordasynda oqyp qana qoımaı, tájirıbe júzinde úırenýi úshin óndiris pen ónerkásiptegi ozyq tehnologııalardy baǵdarlamalyq basqarýdy qamtamasyz etetin ónimderdi satyp alýdy jalǵastyryp otyrmyz.
– Jas maman ken ornyna nemese kásiporyndarǵa barǵanda ózin ozyq tehnologııalardy baǵdarlamalyq basqarýdy meńgergen maman retinde kórsete ala ma? Álde jas mamannyń aldynda ondaǵy bilikti mamandardan úırený merzimi tura ma?
– Mamanǵa búgingi ýaqyt talaby joǵary. Stýdent ınstıtýtty bitirip, óndiriske barǵanda barlyǵyn bes saýsaqtaı biletin maman dárejesinde bolýy tıis. Ol úshin óndiristegi tehnologııalardy baǵdarlamalyq basqarýdyń barlyǵyn stýdent kezinde oqyp, úırenip, tájirıbeden kórip úlgerýi tıis. О́mir osyǵan jetelep kele jatyr. Bizdiń ınstıtýtta qazir oǵan jaǵdaı jasalǵan. Joǵaryda aıtqanymdaı, biz daıyndaıtyn mamandyqtarǵa qajetti baǵdarlamalardy satyp alyp jatyrmyz. Ekinshiden, óndiris oryndarymen, kásiporyndarmen, belgili kásipkerlermen tyǵyz baılanysta jumys isteımiz. Kásiporyndar tájirıbeden ótýge barǵan stýdentterge bolashaq óz mamandary retinde qaraıdy, jumystyń búge-shigesi úıretiledi. Alaıda, qazir maman daıyndaý isi tek ınstıtýttan bastalmaýy tıis.
– Nege?
– О́mirge dendep enip kele jatqan sıfrlandyrýdyń negizi bolyp tabylatyn baǵdarlamalardyń «álippesin» balalar mektep qabyrǵasynda oqyp, úırenýi kerek. Joǵary oqý ornynda stýdent óziniń mamandyǵyna saı baǵdarlamalyq basqarýdy birden tereńdep meńgerýdi bastaıdy. Sondyqtan mektepte oqýshylar kompıýterde jumys isteýden bastap, robottardy, baǵdarlamalaýdy bilý deńgeıin ıgermese, joǵary oqý ornynda ol tereńdetilip oqytylǵan kezde oqý baǵdarlamasyna úlgere almaıdy. Mamandyǵyn ıgerý qıyn bolady. Bıyl oblys ákimi Arhımed Muhambetovtiń bastaýymen aýdandar men qalalarda jıyrmadan asa sıfrly tehnologııalyq IT kabınetter ashyldy. Bul aýyl balalaryn da sıfrly tehnologııanyń «álippesimen» tanysýǵa, jumys isteýge, izdenisterge baýlıtyn ıgi is boldy.
Mektep pen joǵary oqý orny arasynda tyǵyz baılanys ornaǵanda jastar óziniń bolashaq mamandyǵy jóninde aldyn ala mol aqparat, baǵyt alady, onyń qyr-syryna kózi qanyǵa beredi. Kenshiler qalasyndaǵy mektepter men Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýty arasynda jaqsy baılanys bar. Mektep oqýshylary ınstıtýtqa kelip, barlyq saladaǵy baǵdarlamalyq ónimdermen, laboratorııalar jumysymen tanysady, úırenedi.
– Siz mektep oqýshylaryn matematıka-fızıka, ınformatıka pánderine baýlý, tehnıkalyq mamandyqqa tartý kerektigin jıi aıtasyz.
– Ol ras. Bul túsingen adamǵa naryqtyń yńǵaıymen «kórpeni ózińe qaraı tartý» emes, Elbasymyz aıtyp kele jatqan ózekti máseleniń biri. Osyǵan deıin bilim granty azdyq etetin, jastar kórshi elder bólgen granttardy alýǵa tyrysqan ýaqyt boldy. Bıyl Nursultan Nazarbaev óziniń «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasynda» jastarǵa joǵary bilim alýdyń qoljetimdiligi men sapasyn arttyrý úshin qosymsha 20 myń bilim granty bólinetinin aıtty. Sonyń 11 myńy tehnıkalyq mamandyqtar boıynsha bakalavrlyq bilim berýge tıesili bolady. Bul bilim alǵysy kelgen jastar úshin óte úlken qamqorlyq. Al mektep oqýshylary kóbinese, gýmanıtarlyq mamandyqtardy, halyqaralyq dıplomatııany, zańgerlikti, onyń syrtynda ekonomıst, býhgalter bolýdy qalaıdy. Sóz joq, osy mamandyqtardyń qaısysy da memleketke kerek. Biraq elimizdiń materıaldyq baılyǵyn ındýstrııalyq óndirister, aýyl sharýashylyǵy, qurylystar, óńdeý kásiporyndary jasaıdy. Munsyz memlekettiń baıýy, elimizdiń áleýmettik gúldenýi de múmkin emes. Al osy salalarǵa tehnıkalyq mamandyqtar aýadaı qajet. Balanyń belgili bir pánge, soǵan sáıkes bir mamandyqqa beıimdiligi bolady, ony joqqa shyǵarmaımyn. Biraq oǵan jas kezinen tehnıkalyq mamandyqty ata-anasy, ustazy aıtyp túsindirse, matematıka, fızıka pánderine qyzyqtyrsa, balanyń óse kele tehnıkalyq mamandyq ıesi bolýy ábden kámil. Jastar memleket bólgen bilim grantynyń mańyzyn túsinip, ony durys paıdalanǵanda, tehnıkalyq maman jetispeý máselesi de sheshimin tabady. Sonda «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasyn júzege asyrýda kidiris bolmaıdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
Qostanaı oblysy,
Rýdnyı qalasy