Elbasy N. Á. Nazarbaev HI AEF: Global Challenges Summit 2018 forýmynyń plenarlyq otyrysynda jahandyq damýdyń basty bes megatrendin atap ótti. Olardyń qatarynda adam qyzmetiniń barlyq salalaryn sıfrlandyrý, energetıkalyq revolıýsııa, jer sharyndaǵy turǵyndar sanynyń jyldam ósýi, kenttený qarqyny men sıpatynyń jáne ǵalamdyq eńbek naryǵynyń ózgerýi bar.
«Elbasymyz ekonomıkalyq forým alańynda sóılegen sózinde ǵalamdyq damý jóninde bes bastama kóterdi. Sol bes bastamanyń ózi bizdiń elimizdiń qanshalyqty damyǵanyn kórsetedi. Osyǵan oraı, qazir damyp jatqan ekonomıkamyzdyń negizi sıfrlandyrý bolýy kerek. Sondaı-aq, adam kapıtalyn jaqsy damytýymyz qajet. Odan keıin ónerkásibimizdi revolıýsııalyq ózgeristen ótkizgenimiz abzal. Ol úshin qazir bizde joǵary tehnologııalardy damytýdyń mańyzy óte zor. Tehnologııalyq damytýdaǵy eń basty másele — ekologııa máselesi. О́ıtkeni, árbir tehnologııalyq damytý ekonomıkalyq jáne ekologııalyq úrdisterdiń negizgi, basty deńgeıine jetýi kerek.
Qazir álemde, búkil ǵalamsharda ekologııa máselesi birinshi orynda tur. Bul máseleni qazir qolǵa almasaq, erteń búkil dúnıe, álem apatqa ushyraýy múmkin. Sondyqtan da bizdiń damýymyz, jalpy Qazaqstan ekonomıkasynyń damýy jańa ekologııalyq tehnologııalardyń negizinde qalanýy kerek. Bul máseleni Elbasymyz erekshe basymdyqpen atap ótti. Al adam kapıtalyn damytý boıynsha jastarymyzdyń, tehnologtar men ekologtarymyzdyń jáne ǵalymdarymyzdyń, kásipkerlerimizdiń ekologııalyq máselege teń kóńil bólgeni oń bolar dep oılaımyn», — degen pikir bildirdi Kómir hımııasy jáne tehnologııalary ınstıtýtynyń dırektory Bolat Ermaǵambet.
Sonymen qatar AEF uıymdastyrý komıtetiniń múshesi Baýyrjan Turlybekov Memleket basshysy atap ótken damýdyń bes megatrendi — dúnıe júzinde dál qazir bolyp jatqan eń mańyzdy alyp ózgerister týraly oı bólisti.
«Eń birinshisi — sıfrlyq revolıýsııa. Forýmnyń plenarlyq sessııasyna qatysqan mamandardyń aıtýynsha, búginde dúnıe júzinde sıfrlyq «soǵys», ıaǵnı, sıfrlyq qarý-jaraq jarysy bolyp jatyr. Eń aldymen ol ekinshi megatrendpen — robottandyrý jáne kompıýterlendirýmen baılanysty, al bul jyl ótken saıyn birneshe júzdegen mamandyqtardyń joǵalýyna sebep bolady eken. Bizge de oǵan daıyn bolý kerek. Bolashaqta túrli jańa mamandyqtar men jańa salalar paıda bolary sózsiz. Kishkentaı balany tárbıelegende oǵan sen óskende kim bolǵyń keledi degen suraq qoımaý kerek. О́ıtkeni ol balanyń da, sol otbasynyń da kózqarasynyń shektelýine sebep bolýy múmkin. Ol durys emes. Biz Keńes úkimeti kezinde ósken balalar bolǵan soń kóbimiz ǵaryshker bolýdy armandaıtynbyz... Sondyqtan oqýshylardy bir mamandyqqa emes, ár túrli qabilettilikterge daıyndaý kerek. Bul naryq júıesiniń eńbek naryǵyna áseri dep esepteımin», — dedi B. Turlybekov.
Sondaı-aq, komıtet múshesi kópshilik túsine bermeıtin qarjy naryǵyndaǵy blokcheın, krıptovalıýta uǵymdaryna túsinik berip ótti.
«Sıfrlandyrý men eńbek naryǵy ekeýi ózara tyǵyz baılanysty. 2007–2009 jyldary sıfrlandyrýmen baılanysty jańalyqtar, qarjylyq tehnologııalar, krıptovalıýtalar paıda bolǵan. Qazir 1500-den astam krıptovalıýta, blokcheın tehnologııalary bar. Blokcheın krıptovalıýtaǵa qaraǵanda aýqymdy uǵym. Blokcheınde krıptovalıýtany da jasaýǵa bolady. Blokcheın boıynsha ken óndirýge de bolady. Mysaly, ken óndirip jatqan kezde onyń datchıkteri boıynsha kórsetkishterdi zaýytqa beredi de, zaýytta sheshimder qabyldanady, mys bolsyn, altyn bolsyn, sol ken júktelip jatqan mashına qaı jerge aparylatynyn bólip otyrady eken. Blokcheın tehnologııasy — osy júıelerdiń ári qaraı bir-birimen jalǵasyp, bir-birimen baılanysýy», — dep túsindirip ótti ol.
Kezekti megatrend — kenttený. Jańa qala – «aqyldy» qalalardyń bolýy týraly aıtqan pikirinde Baýyrjan Turlybekov: Dúnıe júzinde 10 mlrd shamasynda adam bolsa, aldaǵy 12 jylda onyń 7 mlrd qalalarda turatyn bolady. Olardy tamaqtandyrý, ınfraqurylym syndy máseleler ortaǵa shyǵady. Mundaǵy eń basty másele, árıne, azyq-túlikpen qamtamasyz etý. Ol úshin azyq-túlik óndirisi 60%-ke ósýi kerek. Bul ekonomıkaǵa da, bizdiń tabıǵatymyzǵa da aýyr júk, muny da oılastyrý kerek. Mysaly, Qytaı tek megasıtı, megapolıstermen ǵana damýda. Dúnıe júzinde 50 shaqty sondaı úlken qala bar. Halqynyń sany Qazaqstandaǵy jalpy turǵyndar sanymen birdeı megapolıster bar. Solardyń 20 shaqtysy Qytaıda ornalasqan jáne Qytaı ekonomıkasy osylarǵa súıenip damyp jatyr deýge bolady, dedi.
«Kelesi megatrend – jańa energııa qýaty revolıýsııasy. Keshe Elbasy atap ótkendeı, sońǵy bes jylda kún sáýlesiniń energııasyn paıdalanatyn panelderdiń baǵasy eki esege arzandaǵan. 30 jyl buryn ol $76 bolǵan, búginde sol paneldiń bir bóligi birneshe sent turady. Budan ózge, dástúrli energııada ózgerister bolyp jatyr. Forýmǵa kelgen mamandardyń aıtýynsha, bul salada tıisti zańnamalardy oılastyrý kerek. Olar zańnamalarǵa, máselen, ár úıdi salǵanda, kem degende 5 paıyzy kún sáýlesin paıdalanýy kerek nemese basqa da balamaly energııa kózderin qoldanýǵa baılanysty ózgerister engizý kerek degen pikirlerin bildirdi», — dedi ol.
HI Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda qaralyp jatqan kezekti bir megatrend — adamdardyń uzaq ómir súrý máselesi. Sońǵy málimetterge súıensek, Qazaqstannyń ózinde sońǵy jyldary adamnyń ortasha kútiletin ómir súrý uzaqtyǵy 72,8 jas boldy. Bul ortasha dúnıejúzilik deńgeıden joǵary, dúnıe júzinde ol — 71 jas.
Adamdardyń ómir jasyn uzartý máselesine kóptegen faktorlar yqpal etedi. Bul tek medısınanyń, densaýlyq saqtaý júıesiniń damýyna ǵana emes, sondaı-aq, ekonomıkalyq faktorlarǵa, otbasylyq qarym-qatynasqa, áleýmettik mártebege de táýeldi.
«Árıne damyǵan memleketterde, mysaly, Japonııada, Eýropa elderinde 87-90 jasqa deıin jetedi. Al damyp kele jatqan memleketterde 50-60 jas ta bolýy múmkin. Sondyqtan ortasha alǵanda, dúnıe júzinde 71 jasty qurap otyr. Bul túrli salalarǵa áser etedi, onyń ishinde zeınetaqy, densaýlyq saqtaý júıeleri bar, ıaǵnı ol ekonomıkanyń bir salasyna aınalyp ketti, densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ózgeristerge de sebep boldy», — dep sózin túıindedi AEF uıymdastyrý komıtetiniń múshesi.
HI AEF: Global Challenges Summit 2018 forýmy týraly «Qazaqstan» RTRK AQ tilshisi Dýlat Ábıbýllaev ta óz oıymen bólisti: Shynynda da, bıylǵy 11-shi Astana ekonomıkalyq forýmynyń kún tártibi óte ózekti. Keshe plenarlyq otyrysta Prezıdentimiz jalpy álemniń aldynda turǵan bes syn-tegeýrindi atap ótti. Onyń barlyǵy mańyzdy. Bul tek meniń baǵam emes, osynda kelip jatqan halyqaralyq áriptesterim de osyndaı pikirde. О́te ózekti taqyryptar qozǵaldy, dedi.
Eske sala keteıik, bıyl Astana ekonomıkalyq forýmy búkil álemde oryn alyp jatqan túbegeıli ózgeristerge baılanysty Jahandyq syn-tegeýrinder sammıti retinde ótkizilip jatyr.
Ekonomıkalyq ósim jáne resýrstar turaqtylyǵy, sıfrlandyrý jáne kenttený, uzaq ómir súrý men qarjylyq revolıýsııa, jahandyq qaýipsizdik pen mádenı ózgerister — osy jalpy álemdik úrdister qazirgi zamannyń negizgi ekonomıkalyq jáne áleýmettik syn-tegeýrinderimen kúrestiń tıimdi sheshimderin tabýǵa arnalǵan Forýmnyń dıalogtyq alańdarynda 17–19 mamyr kúnderi jetekshi otandyq jáne sheteldik sarapshylar, ekonomıster, saıasattanýshylardyń qatysýymen talqylanyp jatyr.