Sergeı Dvorsevoı: Samal – shynaıy sezimniń aktrısasy

– Sergeı myrza, kúni keshe álem deńgeıinde moıyndalyp, úzdik aktrısa atanǵan  Samal Eslıamovny óner áleminde nebári 19 jasynda jolyqtyryp, birden basty rólge bekitken ekensiz. Aktrısa nesimen baýrap aldy?

– Men Samaldy birinshi ret «Qazaq­fılm» kınostýdııasymen birlese túsirgen týyndymyz – «Tıýlpan» fılminiń kastınginde kórdim. Ol kezde Samal Petropavldaǵy óner kolledjiniń stýdenti bolatyn. Árı­ne psıhologııalyq fılm úshin óte jas ári «19 jastaǵy boıjetken 3 bala­nyń anasyn óz deńgeıinde alyp shyǵa alar ma eken» degen de ishki kúdigimniń bolǵanyn jasyrmaımyn. Biraq rejısserlik túısik degen bolady. Shyǵarmashylyq adamy­na tán sol bir ishki sezim meni jiber­meı qoıdy. Sóıtip táýekel etip Sa­mal­dy basty rólderdiń birine be­kittik. Meniń úmit artqanyma saı, aktrısa  jan dúnıesi baı, bar­lyq kóńil kúıdi ishinen ótkizetin psıhologııalyq róldiń akteri boldy. Ol syrtqy jarq-jurqty basty planǵa shyǵarǵan ıllıýstrator emes, shyn mánindegi sezimniń aktrısasy ekenin az ǵana ýaqyttyń ishinde dáleldep kórsetti. Jalpy, akterge týa bitti talanttan bólek, minez de kerek. Samaldyń boıynda qolǵa alǵan isin sońyna jetkizbeı tynbaıtyn qaısar da ójet minez bar. Syrttaı óte názik kóringenimen, ishki qýaty myqty. Osy turǵydan kelgende biz jaqsy túsi­nistik. О́ıtkeni men – óte talapshyl re­jıssermin. Men úshin fılmimdegi ár detaldiń shynaıylyǵy mańyzdy. Tabys úshin emes, óner úshin tyrbanyp júrgennen keıin de, árbir jumysymda adamnyń taǵdyry, adamnyń sezimi alǵa shyqsa deımin. Sebebi sezim bar jerde shy­naıylyq qatar júredi.  О́zińiz oılap kórińizshi, myna jalǵanda sezimnen aıaýly ne bar?! Menińshe, óner degen – sol!

– Kúni keshe 71-shi Kann kıno­fes­­tıvalinde júldeger atanǵan «Aı­ka» fılmi de Samal ekeýińiz­diń shy­ǵarmashylyq tan­demińizden tý­ǵan týyndy. Túsirilim barysynda úne­mi bir aktrısamen jumys isteý rejısserlik stılińizdi tap­taý­­­ryn­dylyqqa túsirip jiberedi dep qoryq­padyńyz ba?

– Joq, kerisinshe. Men «Aıka» arqyly Samaldyń aktrısa retindegi shyǵarmashylyq ósý evolıýsııasyn kórsetkim keldi. Alǵashqy fılmmen salystyrǵanda bul kınotýyndynyń taqyryptyq hám áleýmettik sal­maǵy aýyrlaý. Rejısserlik talap ta bir­neshe esege joǵary boldy. Ak­trı­saǵa psıhologııalyq turǵyda jiti iz­dený jaýapkershiligi júkteldi. Onyń ústine, otbasyn quryp, áli ana atanyp úlgermegen boıjetkenge balasyn ómirge ákele salyp, tur­mys taýqymetiniń saldarynan odan bas tartýǵa májbúr bolǵan qyrǵyz qy­zy­nyń sharasyz hám tragedııaly kúıin shegine jetkize oına dep ta­lap qoıýym da meniń tarapymnan ádiletsizdik bolar edi. Tipti óz­geni aıtpaǵanda, jumysymnyń shy­naıy shyǵýyn oılap, basty rólge qa­zaqty emes, qyrǵyzdyń aktrısasyn bekitýdi oıladym. Biraq ta­ǵy da rejısserlik ishki túısigim Sa­maldy tańdady. Sebebi alda túsi­rilim jumysynyń uzaq ta qıyn jo­ly kútip turdy. Maǵan ózim múm­k­indigin jaqsy biletin, senetin ak­ter qajet boldy. Jáne dál osy ról­di basqa emes, Samal alyp shyǵý kerek­teı bolyp kórindi. Onyń bi­limi men kásibı sheberligine, ishki qýatyna sendim. Sóıtip,  ssenarııdi de arnaıy aktrısanyń tabıǵaty men múmkindigine laıyqtap jazyp shyqtyq.  

– Jalpy, «Aıka» fılminde kóteriletin mundaı aýyr taqy­ryp­qa qalaı keldińiz? Ideıa qalaı týdy?

– Máskeýge qonys aýdaryp, tur­mystyń túrli qıyndyǵyna shydamaı týǵan balasynan bas tartyp, perzenthanada qaldyryp ketip jatqan 250-den asa qyrǵyzstandyq áıeldiń aýyr taǵdyry týrasyndaǵy sumdyq statıstıkany estip qaldym birde. Qazaqstanda týyp-ósken men úshin azıattyq áıelderdiń óz balasynan bas tartýy tańǵalarlyq jaıt bolyp kórindi. О́ıtkeni ózim biletin shyǵys halqynda ana men balanyń qarym-qatynasy, mahabbaty basqa qundylyq bıiginde beriletin. Men týyp-ósken Shymkent aýmaǵynda analar balasyna aıalaı qaraıtyn, óz ómirin perzentiniń amandyǵy jolynda qurban etýden ta­ıynbaıtyn. Sondyqtan da bul derek janymdy qatty túrshiktirdi. «Baýyr eti – balasyn janynan artyq kóretin analar nege mundaı qadamǵa baryp jatyr? Oǵan nendeı jaıttar májbúrledi?» – degen oı mazalady. Máseleniń máni­sin bilgim kelip, osy taqyrypty tereńi­rek zertteı bastadym. Zertteý barysynda jekeleı taǵdyrlarmen betpe-bet kezdesip, pikirleskende, bul da bir qoǵamnyń qasiretti qubylysy eken­digine kóz jetkizdim. О́mirdiń, tur­mystyń qıyn­dyǵy olardy osyndaı qadamǵa májbúrleıdi eken. Bul – jeke adamnyń taǵdyry bolyp kórin­genimen, shyndap kelgende tutastaı ulttyń, jalpy adamzattyń tragedııasy ǵoı. Sóıtip osy bir taqyrypty kıno tilinde kórsetkim keldi. Keıin Samalǵa laıyqtaı otyryp «Aıka» fılminiń ssenarııin jazdyq. Máskeýge kelip qıyn taǵ­dyrdy basynan ótkergen emıgrant qyrǵyz qyzynyń taýqymetti taǵdyry baıandalatyn fılm osylaı ómirge kelgen bolatyn.

– Áli jalpyhalyqtyq pro­kat­qa shyǵyp úlgermegenine qara­mast­an, ataǵy jahanǵa jaıyl­ǵan «Aı­ka» fılmi bizdiń de qyzy­ǵý­shylyǵymyzdy arttyryp úl­ger­di. 7 jylǵa jýyq túsirilgen fılm­­niń qandaı ereksheligi bar?

– Joǵaryda atap ótkenimdeı, fılm túsirýdegi basty ustanymym – óner deńgeıine kóterilgen shy­naıylyq. Menińshe, shynaıylyq de­genimizdiń ózi óner bolsa kerek. «Aıka» fılminiń túsirilim jumy­sy da uzaq ári qıyn  joldan ótti. Ta­bı­ǵattyń ár qubylysyna saı epı­zodtarymyzdyń kórkemdigi men shynaıy shyǵýyna mán bere otyryp, jumys istedik. Árıne bul jerde eń kóp salmaq basty róldegi aktrısa Samalǵa tústi. Qar aralas jańbyrda, boranda túsirilim jasadyq. Tońý, aıaq­tan sý ótý sekildi qıyndyqtarǵa tózý ǵana emes, akterlik oıyndy da óz deńgeıinde alyp shyǵý kerek bold­y. Onyń ústine fılmniń janry da aýyr. Osy qıyndyqtardyń bar­lyǵyn eńserý jolynda Samal aıan­baı ter tókti. Tipti qyrǵyz tilin, ómir súrý salty men jalpy ulttyń men­talıtetin zertteý maqsatynda bir­neshe aı Qyrǵyzstanǵa da baryp ómir súrip kórdi. Munyń barlyǵy úlken eńbek. Samaldyń sol tynymsyz izdenisi, eńbegi, mine, aqtaldy. 

– Al fılmniń jalpyhalyqtyq prokatqa shyǵýy qashanǵa josparlanýda?  

– Men sizge bir qyzyq aıtaıyn, qazirdiń ózinde biz fılmdi áli to­lyqqandy aıaqtaǵan joqpyz. Alda áli biraz montajdaý jumystary kútip tur. Bul shamamen, 1-2 aı ýaqyt alady dep kútilýde. Sonyń bárin esepke alǵanda, fılm jalpyhalyqtyq kınoprokatqa kúzge qaraı shyǵyp qa­lýy kerek.  Festıvalde de kınotýyndynyń aıaq­talmaǵan nusqasy kórsetildi. Jal­py, alǵashqy 40 mınýtyn ǵana kórip, fılmdi irikteýden ótkizý buryn-soń­dy Kann kınofestıvaliniń tarıhynda bolyp kórmegen jaıt. Biz birinshi bolyp sol qaǵıdany buzdyq (kúldi). Sarapshylar jumysty daıyndalyp bolǵan jerine deıin kórip, festıvalge deıin aıaqtaı alasyń ba? – dep surady. Men qandaı táýekelge barǵaly turǵanymdy bilsem de, oılanbastan «Iá» dep ýáde berdim.  Sóı­tip, festıvalge nebári 2 kún qal­­ǵanda kartınanyń «chernovoı» nus­qasyn aıaqtap, kınonyń kil myqtylary jınalǵan óner baı­qaýynda kórsettik. Samaldyń oıyny shynaıy ári myqty shyqqanynyń aı­ǵaǵy bolar, qazylar alqasy aıtýly júldege bizdi laıyq dep tapty. Bul eshbir talqylaýǵa jatpaıtyn, taza jeńis dep oılaımyn. 

Osy tusta men sizge myna bir erek­she jaıtty aıtyp bereıin. Kór­setilim aıaqtalǵan soń zaldan shy­ǵyp, baspaldaqpen tómen túse ber­genimiz sol edi, aldymyzdan  bir áıel shyqty da, eshqandaı sóz aıtpastan Samaldy qushaqtaı aldy. Sóıtip qushaqtap, 2-3 mınýttaı únsiz turdy. Fılmnen alǵan bar áserin solaı jetkizdi de lám demesten ketip qaldy. Keıin bildik, ol – qazylar alqasynyń tóraıymy Keıt Blanshett eken. Marapattaý rásimi aıaqtalǵan soń, ol kisimen beıresmı jaǵdaıda áńgimelesýdiń reti tústi. Sonda Keıt hanym fılmdi kórip bolǵan sátte-aq, qazylar alqasy músheleriniń biraýyzdan qoldaýymen «Úzdik áıel róli» júldesi Samalǵa laıyq dep tanylǵanyn aıtty. 

– Jalpy, ózińiz bul jeńisti qa­laı baǵalaısyz? 

–  Mundaıda aýyzǵa sóz túspeıdi eken. Talas joq, bul – úlken marapat, kıno óneriniń jańa bir belesi dep bilemin. Kann degenimiz ne? Kann fes­tıvali  – álemniń 20 úzdik fılmi synǵa túsetin jahandyq mas­shtabtaǵy ónerdiń uly oqıǵasy. Sonyń ishinen úzdikterdiń úzdigi tańdalyp alynady. Osydan-aq kınofestıvaldiń deńgeıin baǵamdaı berýge bolady dep oılaımyn. Siz bilesiz be, álemde qansha fılm tú­sirilip jatyr? Qansha akter bar? Sonyń ishinen sýyrylyp shyǵyp, qazaqstandyq ak­trısa úzdik atandy. Mundaı talantty qazaq topyraǵy ómirge ákeldi, tárbıeledi. Son­dyqtan da bul jeńispen maqtaný kerek. 

Samal Eslıamova – talantty ǵana emes, kásibı deńgeıde bilim alyp, shyńdalǵan óner ıesi. Ol Máskeýdiń eń úzdik oqý oryndarynyń biri – Reseı teatr óneri ýnıversıtetinde (GITIS) oqydy. Biz qarbalasta júrip, keıde ómirlik mańyzy bar dúnıelerge mán bermeı jatamyz. Kıno salasynda uzaq jyldar qyzmet etip kele jatqan adam retinde aıtamyn. Buǵan qýaný kerek jáne qazaq kınosynyń bolashaǵy týraly oılanýymyz qajet. Men qazir de Samalǵa jalǵyz ǵana dúnıeni aıtamyn: sol alǵan bilimińdi Qazaqstanǵa alyp kelip, kásibı mektepter ashyp, sol arqyly elińdegi ónerge qushtar jastarǵa  álemdik deńgeıdegi ak­terlik mektepti úıretip, jahandyq kıno men teatr mádenıetiniń talaptaryn solardyń boıyna sińirýge kúsh salsań, Otanyńa búgingiden de kóbirek paıda keltiresiń deımin. О́ıtkeni, Samaldyń óte ultjandy qyz ekenin bilemin. Júrgen jerinde únemi Qazaqstandy aıtyp júredi. 

– Al ózińiz she? Týǵan jerińiz­ge jıi kelip turasyz ba? Siz­diń shy­ǵarmashylyqtaǵy joly­ńyz ben kózqarasyńyzdyń qalyp­ta­sýyna Qazaqstannyń áseri qan­sha­lyqty?

– Ony sózben jetkizý múmkin emes. Dál qazirgi ýaqytta Máskeýde turyp jatqanymmen, negizgi týǵan jerim – Qazaqstan. Shymkent qalasynda týǵanmyn. 20 jyldan astam ýaqyt sol jaqta turdym. Anam da, týǵan-týystarym da áli kúnge Shymkent qalasynyń turǵyndary. Sondyqtan da elime jıi kelip turamyn. 

Maǵan Reseıdegi, basqa de shet memleketterdegi áriptesterim: «Ne­ge seniń fılmderińe únemi qa­zaq­­tar túsedi nemese árdaıym ju­mysyńdy Qazaqstanda túsiresiń?» dep suraıdy. Qarap otyrsam, shynymen de, fılmderimniń barlyǵy Qazaqstanmen baılanysty eken. Mine, tipti qyrǵyzdar jaıly tú­sirgen týyndymda da qazaq qy­zy Samal basty róldi somdaıdy. ­ «Tıýlpan» fılmi de qazaq je­­rinde – Ońtústik Qazaqstan ob­ly­­synyń Sozaq eldi mekeninde túsirildi. Bul kezdeısoqtyq emes, týǵan jerdiń qudireti dep oılaımyn. Adam ózinen jerinip, ótkenin umytýy múmkin emes. Sol sekildi meniń de kindigim týǵan jerime baılanǵan. Balalyq shaǵymnyń aıaý­ly sátteri, ómirimdegi eń keremet ýaqyt osy elde ótti. Qazaq jeri – meniń ekinshi Otanym, týǵan jerim.  Sonysymen de maǵan bul ólke ystyq. Osy ýaqytqa deıin san túrli memleketpen, san alýan ult ókilimen jumys istedim. Biraq dál qazaqtarmen túsiniskenimdeı eshbirimen túsinisip kórmeppin. Meniń bolmysyma qazaq tabıǵaty óte jaqyn.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Nazerke JUMABAI,  «Egemen Qazaqstan»